Y Mabinogion cymreig: sef, Chwedlau rhamantus yr hen gymry: sef, Chwedlau rhamantus yr hen Gymry ...

Goügle

This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct

to make the world's books discoverablc onlinc.

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr.

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc

publishcr to a library and fmally to you.

Usage guidelines

Googlc is proud to partncr with librarìes to digiti^e public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to
prcYcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying.
Wc also ask that you:

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by indÌYÌduals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for
personal, non-commercial purposes.

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc
use of public domain materials for these purposes and may be able to help.

+ Maintain attributionTht Goog^s "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other
countrìcs. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe.

Äbout Google Book Search

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb

at |http://books.qooqle.com/|

W-ŵ-r'

CYFROL I. PRIS 7.. 6oh.

Y MABINOGION

CYMREIG:

CHWEDUU RHAMANTUS YR HEN OYMRY.

tn y< Mon Gymiaog, •', Gymraog bresonul

gtfiriiool :

CYHOEOOWrO G»« |8*,0 F0ULKe8. 16. B«UNSWICk

l'W GWBLHAU MEWN OVKr QvréoL.

^^j^ir ^ytA^ /^>^j C^H^ljtp /Sÿ/t^ifif^

600002861 N

Hon. A. L. Lewis,

Thc Hül.
Abergavenny.

2-78(^35

<k.

l^.

I

MABINOGION

CYMREIG:

8EF,

CHWEDLAU RHAMANTUS YR HEN GYMRY.

Yn yr Hen Gynrìraeg, a'r Gynrìraeg bresenol.

LIYERPOOL :

OYHOEDDWYD OAN I8AA0 F0ULKE8. 18, BRUN8WI0K 8TREET.

1880.

^ «i

V .

I

«i

V S ^ ? « "5

^^^'

2 ^

^Sj^

{

Y MABINOGION.

MA TH VA B MA THONWY.

Math vab mathonwy oed arglwyd ar wyned. a phryderi vab pwyll oed arglwyd
ar iin cantref ar hugeint yn y deheu. Sef oed y rei hynny. eeith cantref dyfet. a
geith cantref morganhwc. Pedwar cantref fceredigyawn. a thri yetrat ty wi.
Ac yn yr amser hwnnw math vab mathonwy. ny bydei vyw. namyn travei
ydeutroet ymlyc croth morwyn. o nyt kynnwryf ryvel ae lleeteirci. Sef ydoed
yn voryn ygyt ac ef. Goewin verch pebin o dol pebin yn anron. ahonno teckaf
morwyn oed yn y hoes. or awydit yno. Ac ynteu ygkaer dathyl yn arvon yd
oed ywastatrwyd. Ac ny allei gylchu y wlat namyn gilvaethwy vab don.
Ac encyd vab don ynyeint veibion y chwaer. ar teulu gyt ac wy ygylchu y
wlat drosdaw. Ar voryn oed gyt a math ynwaetat ac ynteu gilvaethwy vab
don a dodes y vryt ar y voryn. ae charu hyt na wydyat beth awnaei am-
danei. Ac yn hynny nachaf y liw ae wed ae ansawd ynatveilaw oe charyat hyd
nat oed hawd y adnabot. Sef awnaeth gwjdion y vrawt synyeit dydgweith
amaw yngraf. Ilawas lieb ef paderyw itti. Paham heb ynteu beth aweU di
amafi Gwelaf arnat hcb ef coUi o honat dy bryt ath Kw. aphaderyw itti.
Arglwyd vrawt heb cf yr hyn aderyw ymi nyffrwytha im y adef y peth.
Beth y w hyny eneit heb ef . Ti awdost heb ynteu kynnedf math vab mathonwy.
bahustyng bynnac yr yrychanetavo y rwng dynyon or y kyfarffo y gwynt ac
ef. aegwybyd. le heb ygwydion taw di bellach. mi awnn dy vedwl di. caru
goewin ydwyt ti. Sef awnaeth ynteu yna pan wybu aduabot oe vrawt y
vedwl dodi ucheneit dromaf yn y byt. Taw eneit ath ucheneidaw heb ef. nid
hynny y gorvydîr. Minheu abaraf lieb ef pan na ellir heb hyny dygyyori
gwyned a phowys adoheubarth y geissaw y voryn. a byd lawen di, ami ae paraf
îtt. Ac ar hynny att vath vab mathonwy ydaethant wy. Arglwyd heb y
gwydyon uii a giglcn dyvot yr delieu y ryw pryvet ni doeth yr ynys honn
eiryoet. Pwy y lienw h>vy heb ef. Hobeu arglwyd. Pa ryw anniveileit

B

10 Y MABINOOION.

yw yrei hynny, Anîveileît bychein gwell eu kic no chic eidon. bychein ynt
wynteu. Ac y maent yn symudaw enweu, Moch y gelwir weithon. Pwy
biewynt hwy. Prjderi vab pwyll y danvonnet idaw o annwn. ygan arawn bren-
hin annwn. ac ettwa ydys yn kadw or enw hwnnw. haner hwch. haner hob.
le heb ynteu baffuryf y keflBr wy gantaw. mi af vyndeudecvet y rith beird
arglwyd y erchi y moch. Ef aryeill ychneckau heb ynteu. Nyt drwc vyn-
trawBglwyd i arglwyd heb ef. ny deuaf heb y moch. Ynllawen heb ynteu kerda
ragot. Ef a aeth agilvaethwy adegwyr gyt ac wynt. hyt ygkeredîgyawn yny
lle a elwir rudlan. teivi yr awr honn. yny Ue ydoed llys y pryderi. Ac yn rith
beird ydoethant y mywn. a llawen vuwyt wrthynt. Ar neilllaw pryderi y gos-
sodet gwydyon y nos honno. le heb y pryderi da oed gennym ni kael kyvar-
vydyt gan rei o'r gwyr eeinc racko. Moes yw gennym nî arglwyd heb y
gwydyop y nos gyntaf ydelher att wr mawr dy wedut or pennkerd. mi adywedaf
gyvarwyd yn llawen. Ynteu wydyon goreu kyvarwyd yn y byt oed. ar nos
honno didanu y llys awnaeth ar ymdidaneu digrif achyvarwydyt. ynyoed hoff
gan bawp o'r llys. Ac yndidan gan pryderi ymdîdan ac ef. Ac ardiwed hynny.
Arglwyd heb ef ae gwell y gwna neb vy neges i wrthyt ti no mivi vy hun. Na
well heb ynteu tavawt llawnda yw y teu di. Uyma vy neges inheu arglwyd heb
ef. ymadolwyn athidi am yr aniveileit aanvonet itt o annwyn, le heb ynteu
hawssaf yny byt oed hynny. Pan y bei amot y rof am gwlat amdanunt. Sef
yw hynny, nat elhont ygennyf yn y hilyont eudeu kymeint yny wlat. Arg-
Iwyd heb ynteu. minneu aallaf dy rydhau ditheu ar geireu hyny. Sef val y
gallaf. Na dyro ym y moch heno. ac na naccaa vi o honynt. Avory vinneu a
dangosaf gyfnewit am danunt wy. Ar nos honno yd aethant ef ae gedym-
deithon y lletty ar y kynghor. Awyr heb ef nichawn ni y moch oc eu herchi.
le heb wynteu. padrawsglwyd y keîr wynteu. mi a baraf eu kael heb y gwyd-
yon. Ac yna yd aeth ef yny gelvydodeu. Ac y dechreuawyd dangos y hut
ac ydhudwys deudec emys a deudec milgi bronnwyn du bob un o honunt. a
deudec torch a deudec kynllyvan amunt. A neb orae gwelei ny wydyat nebeynt
eur. A deudec kyfrwy ar y meîrch. Ac amhob lle oc y dylyei hayam vot
amynt ybydeu eur o gwbyl. ar ffrwyneu yn un weith ahynny, Ar meirch ac ar
kwn ydoeth ef att prj-deri. Dyd da itt arglwyd heb ef. Duw a rodho da itt
heb yntcu a greaessaw wrthyt. Arglwyd heb ef llyma rydit ytti am y geîr a
dywedeist neithwyr am y moch nas rodut ac nas gwerthut. titheu aelly gyíhew-
ityaw yr avo gwell. minneu a a rodaf y deudeg meirch hynn val y maent yn
gyweir. ac eu kyfrwyeu ac eu ffrẁyneu ar deudec milgi ac eu torcheu. ac eu
kynllyvaneu val y gwely. ardeudec taryan eureit awely di racko yrei hynny a
rythassei ef o'r madalch. le heb ynteu ni a gymerwn gynghor. Sef y kaws-

MATH VAB MATHONWY. 11

eant yny kynghor rodi y moch y wydion. A chymryt y meirch ar kwn ar
taryanen y gantaw yntetu

Ac yna y kymeras8ant hwy genhat ac y dechreuassant gerdet ar moch. A
geimeit heb y gwydion reit yw in gerdet yn bryssur, ny phara yr hut namyn or
pryt y gilyd. Ar nos honno y kerdassant hyt ygganrtref keredigyawn. Y lle
a elwir ettwa or achaws hwnnw mochdref. athrannoeth y kymerassant eu hynt
dros elenit y 4oethant. ar nos honno y buant y rwng keri ac Arwystli yji y dref
elwir heyyt or achaws hwnnw mochtref. Ac odyna y kerdassant racdunt. ar nos
honno y dòethant hyt ygkymwt ympowys a elwir or ystyr hwnnw hevyt moch-
nant. Ac yno y buant y nos honno. Ac odyna y kerdassant hyt ycantref ros.
Ac ynoybuant y nos honno mwyn y dref aelwir ettwa mochtref. Hawyr heb
yguydyon ni a gyrchwn kedemit gwyned ar anivoileit hyn. yd ys ynlluydaw
yn an hol. Sef y kyrchassant y dref uchaf o arllechwed. Ac yno gwneuthur
creu yr moch. Ac or achaws hwnnw y dodet creuwyryon ar y dref. Ao yna
gwedy gwneuthur creu yr moch. y kyrchassant at vath vab mathonwy hyt yg
kaerdathyl. A phan doethant yno ydoedit yn dygyvori y wlat. Pa chwedleu
yssyd yma heb y guydyon. Dygyvor heb wy y mae pryderi yn ych hol chwi un
cantref ar hugeint. Ryvedvu hwyret y kerdassawch chwi. Mae yr anniveileit
yd aethawch yn eu hwysc heb y math. y maent gwedy gwneuthur creu udunt
yny cantref arall issot heb y guydyon. Ar hynny Uyma y clywynt yr utgym ar
dygy vor yn y wlat./ Ar hynny gwiscaw awnaethant wynteu acherdet yny vyd-
ant ympennard yn arvon. Ar nos honno yd ymchẁeles gwydyon vab don a
chilvaethwy y vrawt hyt ygkaer dathyl. Ac y gwelei vath vab mathonwy dodi
gilvaethwy a goewin ygytgyscu. a chymell y morynyon ereill allan yn amharch*
us. Achyscu genti oe anvod ynos honno. Panwelsant y dyd drannoeth kyrchu
awnaethant y lle yd oed math vab mathonwy ae lu. Pan doethant yd oed y
gwyr hynjiy yn mynet y g ymry t kynghor padu yd arhoynt pryderi agwyr y
deheu. ac ar y kyngor y doethant wynteu. Sef a gawssant yn eu kyngor aros
ygkedemit gwyned yn arvon. Ac ygkymperved ydwy vaenawr yd arhoet.
maenawr pennard. a maenawr coet alim. Aphryderi ae kyrchwys yno wynt. Ac
yno ybu y gyfranc ac y Uas llddva vawr o bobparth ac y bu reit y wyr y deheu
enkiL Sef lle yd enkilyassant hyt y Ue a elwir ettwa nant calL a hyt yno yd ym-
Utywyt. Ac yna y bu yr aerva divessur y meint. Yna y kiUassant hyt y Ue a
elwir dol penn maen. Ac yna clyma a wnaethant. a cheissaw tangnevedu»
agwystlaw awnaeth pryderi ar y dangneved. Sef y gwystlwys gwrgi gwastra
ar y bedwyryd arageint y veibon gwyrda. Agwedy hynny kerdet ohonunt yn
eu tangneved hyt y traeth mawr. ao val ygyt ao y doethant hyt y velenryt y *
pedyt ny elUt eureoU o ymsaethu. Oyrra kennadeu o pryderi y erchu gwahardd

lí Y MABINOGION.

j denlu. ac erchî gadu y rygtaw ef a gwydyon vab don, fcanys ef abaryssei
bynny. att vath vab mathonwy y doeth y gennat. le heb y math. y rof i aduw
08 da gan wydyon vab don mî ae gadaf. yn Uawen ny chymellaf ynneu ar neb
vynet y ymlat dros wneuthur o honaîn nînneu au gallu. Dîoer heb y kennadea
tec med pryderi oed yr gwr a wnaeth hynn ogam îdaw, dodi y gorff yn erbyn y
gorff ynteu. agadu y deulu ynsegur. Dygaf y duw vygkyffe8 nat archaf i y
wyr gwyned ymlad drossofi. Amînneu vy hun yn kael ymlad a phryderi. Mineu
adodaf vykorff yn erbyn y eidaw }ti Uawen. A hynny aanvonet at pryderi.
le heb y pryderi nyt arclîaf înheu y neb govyn vy iawn namyn my hun. Ygwyr
hynny aneiUtuwyt ac adechrewyt gwiscaw ymdanunt ac ymlad awnacthaut. ac o
nerth grym ac angerd ahut alledrith gwydyon. a phryderi alas. ac ymaen
tyiyawc uch y velenryt y cladwj-d. Ac yno y mae yved. (Jwyr y deheu
a gerdassant ac argan truan gantunt parth ae gwlat, ac nyt edryved eu hargl-
wyd a gollysynt. a llawer oc eu goreugwyr. ac eu meirch ac eu harveu ganmwy-
af. Gwyr gwyned a ymchweles drachevyn ynllawen orawenus. Arglwyd heb
y gwydyon wrth vath, ponyt oed iawn ynui ellwng eudyledawc y wyr ydeheu a
wystlassant inni artangneved. ac ny dyly wn y garcharu. Rydhaer ynteu heb
y math. argwas hwnnw argwystlon aoed gyt ac ef aellyngwyt yn ol gwyr y
deheu. Ynteu math agyrchwys Kaer dathyl. Gilvaethwy vab don ar teulu
atuassynt gyt ac ef agyrchassant y gylchaw gwyned mal y gnotayssynt. A heb
gyrchu y Uys. Ynteu vath agyrchwys y ystavell. Ac aberis kyweiraw Ue idaw
y benelynaw. val y kaffai dodi y draet ymplyc croth y vorwyn. Arglwyd heb
y goewyn keis vorwyn avo is dy draet weithion. gwreic wyfi. Pa ystyr yw
liynny heb ef. Kyrch arglwyd adoeth am vympen a hynny yn dirgel. ac ni bum
distaw inheu. ny bu yny Uys neb nysgwypei. Sef cyrch adoeth dy nyeiut veil>-
on dy chwaer arglwyd gwydyon vab don. agilvaethwy ab don. athreis arnaf
aorugant ochewilyd y titheu. a chyscu a wnaethpwyt gennyf. a hynny yth stavell
ac yth wely di. le heb ynteu yr hynn aallaf mi a gwnaf mi abaraf itt gael iawn
yn gyntaf. Ac yn ol vy iawn y bydaf inheu. Athitheu heb ef mi ath gymeraf
yn wreic im. ac arodaf vedyant vygkyvoeth yth law ditheu. Ac yn hynny ny
doethant wy ygkyvyl y llys. namyn trigyaw y gylchaw ywlat awnaethant
yny aeth gwahard udunt ar y bwyt ae llyn. yngjoitaf ny doethant hwy yny
gyvyl ef. Yna y doethant hwy attaw ef. Arglwyd heb wynt. dyd da it. le heb
ynteu ae wneuthur iawn ymi y doethawch chwi. Arglwyd yth ewyllys yd
ydym. Beî vy ewyllyss ny choUwn owyr ac arveu agollais vygkewilid ny ell-
wch chwi y dalu ymi heb agheu pryderi'. achan doethawch chithçu ymewyllys
ynheu mi adechreuaf boen arnawch. Ac yiia y kymerth y hutlath ac y trewis
gilvaothwy yny vyd yn daran ewic. Ac achub y UuU awnaeth yn gyflym kyt

MATff VAB MATHONWY. 13

mynneì dianc nîs gallei. ae daraw ar tin hutlath yny yj'd yn garw. kany8 ywch yn
rwymedigaeth ami awnaf y wch gerdet ygyt. Ac yna yn gymaredic. ac ynva

udunt hwy. y vot y chwitheu. Ablwydyn y hediw dowch yma

attafi. Ympenn yr vlwydyn or undyd yklyweiodorun adan paret yr ystavell.

A chyvarthva cwn y Uys am benn godorun. Edrych heb ynteu beth yssyd

allan. Arglwyd heb yr un mi ae hedrychyeis y mae yno carw ac ewic. ac elein

gyt ac wynt. ac ar hynny kyvodi aoruc ynteu a dyvot allan. Aphan doeth. sef y

gwelei y trillydyn. Sef trillydyn oedynt carw ac ewic ac elein kiyf. Sef a wnaeth

ef dyrchavel y hut. Yr hwn avu o honawch yn ewic yr Uyned. bit vaed coet

eleni.ar hwn avu garw yr Uened bit gamen eieni. Ac ar hynny eu taraw ar hut-

lath. y mab hagen a gymerafi ac abaraf y veithryn ae vedydyaw. Sef enw

adodet amaw hydwn. Ewch chwitheu abydwchy UeiU yn vaed coet ar UaU yn

gamen coet. ar anyan avo yr moch coet. bit y chwitheu. A blwydyn y hediw

bydwch yma ydan y paret. Ac ych etived gyt achwi. Ympenn y vlwydyn

Uyma y clywynt gy varthva cwn dan paret yr ystavell. adygyvor y Uys y am

hynny am eu pen. Ar hyny cy vo(íi aorac ynteu amynet aUan. A phandaw

allan triUydyn awelei. Sef kyfry w lydnot awelei. baed coet. achamen coet.

a chiynllwdyn da gyt ac wynt. Abreisc oed yn yr oet oed arnaw. le heb ef

hwn agymerafi attaf ac abaraf y vedydyaw. ae daraw ar hutlath ynyvyd yn

vab braswineu teledwiw. Sef enw a dodet ar hwnnw hychtwn. A chwitheu

yr un avu vaed coed o honawch yr Uyned. bit vleidast eleni. ar hwnn avu

gamen yr Uyned, bit vleid eleni. Ac ar hynny eu taraw ar hudlath yny

vydant bleid ableidast. Ac anyan yr aniveüeit yd ywch yneu rith bit y

chwitheu. A bydwch yma vlwydyn yr dyd hediw dan paret hwn. Yr

vndyd ympenn y vlwydyn Uyma y clywei dygyvor a chyvarthva cwn

ydan y paret yr ystavell. Ynteu a gyvodes aUan. aphandaw Uyina

y gwelei bleid a bleidast achrabothon cryf y gyt ac wynt. Hwnn a gymerafi

heb ef ac a baraf y vedydyaw. ac y mae yr enw yn barawt. Sef yw hwnnw

bleidwn. Y trimeib. yssyd y chwi ar tri hynny ynt. Tri meib gilvaethwy

ennwîr, tiicheuryssedat ky wir. bleidwn. hydwn. hychd\vn hir. Ac ar hynny eu

taraw Avynteu elldeu ar hutlath yny vydant eucnawt ehun. Hawyr heb ef or

gwnaethawch gam ymi digawn y buawch ymhoen. achewUyd mawr agawssawch.

lot plant y bop un ohonawch oegüyd. Perwch enneint yr gwyr agolchi eu

penueu ac eu kyweiryaw. a hynny a berit udunt. agwedy ymgyweiryaw

ohonunt attaw ef y ^yrchyssant. Hawyr heb ef tangneved a gawssawch acher-

enyd ageflych. arodwch ym gynghor pa voryn ageisswyf. Arglwyd heb y

gwydyon vab don hawd yw dy gyghori. Aranrot verch don. dy nith verch

dy chwaer. honno a gyrchwyt attaw. Y vorwyn a doeth y my wn. A vorwyn

14 Y MABIN06I0N.

heb ef a wyt vorwyn di. Ny wnn i arglwyd amgen nom bot. Yna y
kymerth ynteu yr hutlath ae chamu, camma di dros honn heb ef. Ac ot wyt
voryn mi a adnabydaf. yna y camawd hitheu dros yr hutlath. ac ar y cam
hwnnw adaw mab brasuelyn mawr aoruc, Ynoldiaspat y mab fcyrchu y drws
aoruc hi. Ac ar hynny adaw y ryw bechan ohonoi. A cbyn kael oneb gwelet
yr eil olwc amei. gwydyon ae kymerth. Ac adroes llen obah yny gylch ac
ae cudyawd, Sef Ue y cudyawd ymywn Uawr kist is traet y wely, le heb y
math mab mathonwy mi abaraf vedydyaw hwnn wrth y mab brasuelyn. Sef
enw abaraf amaw. dylan, Bedydyaw awnaethpwyt y raab. ac ual y bedydywyt
y mor a gyrchwys, Ac yny Ue ygyt ac ydoeth yr mor. anyan y mor a
gauas. a chystal y novyei ar pysc goreu yny mor. Ac o achawe hyny y gelwit
ef dylan eilton. ny thores tonn ydanaw eiryoet Ac ergyt y doeth y agheu o
honaw. avyryawd govannion y ewythr. ahwnnw avu drydyd anvat ergyt. val
ydoed wydyon diwarnawt yny wely ac yn deffroi. ef aglywei diaspat yny gist is
y draet. kynny bei uchel hi. kufuch oed ac y Idgleu ef. Sef aomc ynteu kyvodi
yngyflym ac agori y gist. Ac val y hegyj ef a welei vab bychan yn rwyvaw
y vreichiau, oblyc yllen ac ynygwasgam. Ac ef agymerth y mab y rwng
y dwylaw. ac a gyrchwys ydref ac ef lle y gwydyat bot gwreic abronneu
genti. ac ymobryn a wnaeth arwreic veithryn y mab. Y mab a vagwyt y
vlwydyn honno. Ac yn oet y vlwydyn hoff oed gantunt y vreÌ8ket beidwy-
vlwyd. ar eil vlwydyn mab mawr oed. ac yn gallu ehun kyrchu y Uys Ynteu
ehun wydyon wedi y dyvot yr llys asynnywys amaw. Ar mab a ymgenevinawd
ac ef. ac ae caiawd yn vwy noc undyn. Yna ymagwyt y mab yn y llys yny
vu pedeirblwyd. A hoff oed y vab wythmlwyd vot yn gyvreiscet ac ef. adiwam-
awt ef agerdawd ynol gwydyon y orymdeith allan. Sef awnaeth kyrchu kaer
aranrot ar mab gyt ac ef. Gwedy ydyvot y Uys kyvodi aomc aranrot yny
erbyn ae raessawu a chyvarch gwell idaw. Duw arodo da itt heb ef. Pa vab
yssyd yth ol di heb hi. Y mab hwn mab itti y w ef. heb ef. Oiawr padoi amat
ti vygkywilydyaw i a dilyt Tygkewilyd ae gadw yngyhyt a hynn. Ony byd
amat ti gewilyd vwy no meithryn ohonafi vab kystal a hwnn. Ysbychan abeth
vyd dy gewilyd. Pwy enw dy vab di heb hi. Dioer heb ef nyt oes amaw un
enw ettwa. le heb hi mi àtynghaf dynghet idaw na chaffo ef enw yny kaffo
gennyfi. dygaf y duw vygkyffes heb ef direit wreic wyt. ar mab ageiff enw kyt
boet drwc gennyt ti. athitheu heb ef yrhwnn ydwy t ti ac ae var amat am nath
elwir yn voryn. Ac ar hynny kerdet ymeith drwy y lit awnaeth achyrchu kaer
dathyl. Ac ynobu y bu ynos honno. Athrannoeth kyvodi aomc achymryt y
vab gyt ac ef. Amynet y orymdeith gan lan y weilgi rwng hynny ac aber
menei. Ac yny De y gwelas delysc a morwyal hudaw long awnaeth. ac orgwyn-

MAin VAB MATHONWY. 15

non ardelyec hndaw cordwal awnaeth. a hynny Uawer. Ac eu brithaw aoruc
hyt nawelsei neb Uedyr degach noc ef. Ac ar hynny kyweiryaw hwyl. ar y
long awnaeth. adyvot y drws porth kaer aranrot ef ar mab yny Uong. Ac yna
dechreu Uunyaw esgidyeu ac eu gwniaw. Ac yna y harganvot or gaer. Pan
wybu ynteu eu harganvot or gaer. dwyn eu heilyw ehun aoruc. a dodi eilyw
arall arnunt val nat adnepit. Padynyon yssyd yny Uong heb yr aranrot. Cryd-
yon heb wy. Ewch y edrych pa ryw ledyr yssyd gantunt. Aphary w weith a
wnant. Yna y deuthpwyt attunt. aphan doethpwyt ydoeth ef yn brithaw cordwal
a hynny yn eureit. Yna ydoeth y kennadeu amenegi idi hi hynny, le heb
hítheu dygwch vessur vyntroet. Ac erchwch yr cryd wneuthyr esgidyeu ym.
Ynteu alunywys yr esgidyeu. Ac nyt wrth ymessur. namyn yn vwy. Dyvot ar
esgidyeu idi. nachaf yr esgidyeu yn ormod. Ryormod y w y rei hynn heb hi. ef
ageiff werth y rei hynn. gwnaet hevyt rei avo llei noc wynt. Sef awnaeth
ynteu gwneuthyr rei ereill yn llei lawer noethroet. ae hanvon idi. Dywedwch
idaw nyt a ymi yrei hynn heb hi. ef a dywedpwyt idaw hynny. le heb ynteú.
ny lunyafi esgydyeu idi yny welwyf#y throet. a hynny adywetpwyd idi. le heb
hi mi aaf hyt attaw ef. ac yna y doeth hi hyt y Uong. Aphandoeth yd oed ef
ynllunyaw ar mab yn gwniaw. le arglwydes heb ef dyd da itt. Duw arodo
da itt heb hi. Eres yw gennyf na vedrut gymedroh ar wneuthur esgydyeu
wrth vessur. Navedreis heb ynteu. mi ae metraf weithon. ac ar hynny llyma y
dryw ynsefjll ar vwrd y Uong. Sef awnaeth y mab y vwrw. ae vedru y iwng
giewyn y esgeir arasgwm. Sef a wnaeth hitheu chwerthin. Dioer heb hi ys
llaw gyffes y medrwys y Uew ef. le heb ynteu aniolwch duw itt neur gavas ef
enw. a da digawn yw y enw Uew llaw gyffes jw bellach. Ac yna diflanu y
gweith yndelysc ac yn wimon. ar gweith nis canlynwys ef hwy no hynny. Ac
or achaws hwnw y gelwit ef yn drydy d eurgryd. Dioer heb hitheu ny henbydy
well di ovot yndrwc wrthyf i. Ny buum drwc ettwa wrthyt ti heb ef. Ac yna
yd ellygwys ef y vab yny bry t ehun. le heb hitheu minheu adynghaf dynghet
yr mab hwnn. nachaffo arveu byth yny gwisgwyfi ymdanaw. y rof aduw heb ef.
pandid oth direidi di. Ac ef ageiff arveu. Ynay doethant hwy parth adinas
dinllef. Ac yno meithryn Uew llawgyffes yny allwys marchogaeth pob march.
Ac yny oed gwbyl obryt a thwf ameint. Ac yna adnabot awnaeth gwydyon
amaw yvot yn kymryt dihirwch oeisseu meirch ac arveu. ae alw attaw a wnaeth.
Hawas heb ef ni awn ni a thi y neges avory. a byd lawenach noc ydwyt a hynny
awnaf ynheu heb y gwas. Ac yn ieunctit y dyd dranoeth kyvodi a wnaethant.
A chymryt yr arvordir y vynyd parth abrynn aryen. Ac yny penn uchaf y
gevyn clutno. ymgyweiraw arveirch awnaethant adyvot parth achaer aranrot.
ac yna amgenu eu pryt awnaethant. achyrchu y porth ynrith deu was ieueiuc.

16 Y MABINOGION.

eîthr bot yn prudach pryt gwydyon noc nn y gwas. Y portha'wrheb ef doB y
my wn adywet vot yma beird o vorganhwc. Y porthawr aaeth. Graessaw duw
wrthuut gellwng y mywn wy heb hi. Dirvawr lewenyd avu yn eu herbyn. T
neuad a gyweirwyt. y vwyta ydoethant. Gwedy darvod bwyta awneuth hi
agwydyon amchwedleu a chyvarwydyt. Ynteu wydyon kyvarwyd da oed.
Gwedy bot yn amser ymadaw a chy vedach. Ystavell a gyweirwyt udunt hwy
ac y gyscu ydaethant. Hübylgeint gwydyon a gyvodes. Ac yna y gelweis ef
j hut ae allu attaw. Erbyn pan oed y dyd yngoleuhau yd oed geniweir ac
ntcym. a llevein yny wlat yngyghan. Pann yttoed ydyd yn dyvot wynt
aglywyat taraw drws yr ystavell. ac ar hynny aranrot yn erchi agori. Kyvodi a
oruc y gwas ieuanc ac agori. Hitheu adoeth y mywn amorwyn ygyta hi.
Hawyr da heb hi lle drwc ydym. le heb ynteu ni aglywn utkym a llevein. a
beth adebygy di ohynny. Dioer heb hi ni chawn welet lliw y weilgi gan bob
llong artorr y gilyd. Ac y maent yn kyrchu y tir yngyntaf aallont. Aphabeth
awnawn ni heb hi. arglwydes heb y gwydyon nyt oes in gyghor onyt kaeu y
gaer araam. ae chynal yn oreu aallom. le heb hitheu duw aro ywch a chyn-
hellwch chwitheu. Ac yma y keffwch digawn oarveu. Ac ar hynny yn ol yr
arveu y doeth hi. A Uyma hi yn dyvot a dwy morwyn gyt ahi. Ac arveu
deuwr gantimt. Arglwydes heb ef gwisc ymdan y gwraync hwnn. A minneu
vî armorynyon awisgaf ymdanaf inheu. Mi glywaf odorun y gwyr yn dy vot.
Hynny awnaf ynllawen agwiscaw awnaeth hi ymdanaw ef yn llawen ac yn-
gwbyl. a derw heb ef wiscaw ymdan y gwraync hwnnw. Derw heb hi. neur
derw y minheu heb ef Diodwn an harveu weithon. nyt reit in wrthunt. Och
heb hitheu paham. Uyna y Uynghes ygkylch y ty. Hawreic nit oes yna un
llynges. Oóh heb hitheu pa ryw dygyvor avu ohonei. Dygy vor heb ynteu y
tororri dy dynghetven amdynat. Ac y geissaw arveu idaw. Ac neur gavas ef
arveu heb y diolch yti. Ynofi a duw heb hitheu gwr drwc wyt ti. Ac ef aallei
y Uawer mab colli y eneit am ydygy vor abereist ti yny cantref hwnn hediw. a
mi atynghaf dynghet y mab heb hi na chaffb gwreic vyth or genedyl yssyd ar y
dayar honn yr awrhonn. le heb ynteu direitwreic uvost eiryoet ac ni dylyeî
neb vot ynborth itt. agwreic ageiff" ef val cynt. Hwyntau adoethant att vath
vab mathonwy. achwynawyn luttaf yny byt rac aranrot awnaethant. Amenegi
val y paryssei yr arveu îdaw oll. le heb y math keisswn ninneu vi athitheii hut
anlletrith hudaw gwreîc idaw ynteu or blodeu. Ynteu yna ameni gwr yndaw.
ac yndelediwhaf gwas or awelas dyn eiryoet. Ac yna y ^ymerasant hwy blodeu
y deri. a blodeu y banadyl. a blodeu yr erwem. Ac or rei hynny asswynaw yr
un vorwyn decaf a thelediwaf awelas dyn eiryoet. Ae bedydyaw or bedyd a
wneynt yna. a dodi blodeuwed amei. Gwedi y ky8cu y gyt hwy ar y wled. nyt

MATH VAB MATHONWY. 17

hawd heb y gwydyon y wr heb gyuoeth îdaw osBymdeithaw* le heb y
math. mi arodaí idaw yr nn cantref goreu y was ieuanc y gael. Arg-
Iwyd heb ef pagantref yw hwnnw. Cantref dinodig heb ef. a hwnnw
aelwyr yr awfhonn eiwyned. ac ardudwy Sef lle ar y cantref y kyuan-
hedwyB lys idaw. yny lle aelwir mur y castell. a hynny yggwrthdir ar-
dudwy. ac yno y kyuanhedwyB ef ac y gwledychwys. Aphawb auu
uodlawn idaw ac y arglwydiaeth. Ac yna dreîgylgweith kyrchu awnaeth
parth aohaer dathyL y ymwelet a math mab mathonwy. ydyd yd aeth
ef parth achaer dathyl troi o vywn y Uys awnaeth hL Ahi a glywei
lef com. Ac yn ol llef y corn. llyma hyd blin yn mynet heîbyaw. &
chwn achynnydyon yn yol. ac yn ol y cwn ar kynnydyon bagad owyr
ar traet yn dyuot. Ellyngwch was heb hi y wybot pwy y niuer racco.

Y gwas aaeth a gouyn pwy oedynt. Gronw pebyr yw hwnn. y gwr
yesyd arglwyd ar penllynn heb wy. Hynny adywawt y , gwaB idi hitheu.
Ynteu agerdwyB yn ol yr hyd. ac ar auon gynwael gordiwes yr hyd
ae lad.

Ac wrth uUngaw yr hyd. Allithyaw y gwn ef auu yny wascawd
ynos amaw. Aphan yttoed ydyd yn atueilaw ar nos yn nessau. ef a
adoeth heb porth y Uys Dioer heb hi ni agawn yngoganu gau yr
unben. oe adu y pryttwn y wlat arall onys gwahodwn. Dioer arglwydea
heb wy iawnaf yw ywahawd. Yna yd aeth kennadeu yn y erbyn y
wahawd. Ac yna y kymerth ef y wahawd yn Ilawen. Ac y doeth yr
Uys. Ac y doeth hitheu yny erbyn ef y ressawu. ac y gyuarch gwell
idaw. Arglwydes heb ef duw adalho it dy lewenyd. Ymdiarchenu a
mynet y eisted a wnaethant. Sef awnaeth blodeued edrych amaw eí.
Ac yr awr yd ediychawd nyt oed gyiieir amei hi ny bei yn llawn oe
garyat ef. Ac ynteu asyTmywys amei hitheu. ar un medwl adoeth
yndaw ef ae adoeth yndi hitheu. ef ny allwys ymgelu oe uot yny chara
hi. ae uenegî îdi awnaeth. Uitheu agymerth diraawr lewenyd yndi. ac
achaws y serch ar caryat a dodassei bop un o honunt ar y gilyd y
bu eu hymdidan y nos honno. ac ny bu oohir y ymgael o honunt. nyt
amgen nor nos honno. ar nos honno kyscu ygyt awnaethant. Athran-
noeth arouun awnaeth ef ymeith. Dioer heb hî nyt ey y wrthyfi heno.

Y nos honno y buant ygyt heuyt. ar nos honno y bu yr ymgyghor

gantunt pa ffuryf y keffynt vod ygkyt. . Nyt oes gynghor heb ef onyt

im. Reissaw y gantaw gwybot pa ffuryf y del y angheu. ahynny yn

rith amgeled amdanaw. Trannoeth arouun awnaeih. Dioer heb hi ny

chyghoraf it hediw uynet y wrthyfi. Dioer kanys kynghory ditheu* nyt
D

Ì8 Y MABINOGION.

z£ ynheu heb ef. Mî adjrwedaf hagen uot yn berigyl dyuot yr unben
bîeu y llys adref. le heb hî auory mi ath ganhatat dî y uynet ymdeith.
Trannoeth arouun awnaeth ef. ac nys lludywys hitheu ef. le heb ynteu
coffa adywedeis wrthyt ac ymdidan yn lut ac ef. a hynny yn rith ysmal-
hawch caryat ac ef. Adilyt y gantaw paffordd y gallai dyfot y angheu.
Tnteu adoeth adref y nos honno. Treulaw ydyd awnaethant drwy ymdidan
acherd achyuedach. Ac nos honnos y gyscu ygyt ydaethant. Ac ef a
dywawt parabyl areil wrthi. Ac ynhynny parabyl nys kaua8 ef. Paderw
ytti heb ef ac awyt iach di. Medylyaw ydwyf heb hi yr hyiin nys
medylyut ti amdanaíì. Sef yw hynny heb hi goualu am dy angheu di
ot elut yn gynt no miui. le heb ynteu duw adalo itt dy amgeled.
nym lladi duw hagen nyt hawd vy llad i heb ef. awney ditheu yr duw.
ac yrof mheu menegi ymi pafuryf y galler dy lad ditheu. kanyB gweU
yw uygcof i wrth ymoglyt nor teu di. Dywedaf ynllawen heb ef. nyt
hawd vy Iladi heb oergjrt. areit oet uot vlwydyn yngwneuthur y par
ymbyryit i ac ef. Aheb wneuthur dim o honaw namyn pan vydit ar yr
aberth duw sul. Ae dîogel hynny heb hi. Diogel dioer heb ef. Ni ellir
uy lladi y mywn ty heb ef ny ellir allan. ny ellir uy Ilad ar uarch.
ny ellir ar uyntroet. le heb hitheu padelw y gellit dy lad ditheu. Mî
«e dywedaf ytti heb ynteu. Gwneuthyr enneint im arlan auon. agwneuthur
oromglwyt uchpenn y gerwyn. ae thoi ynda ac yndidos w^edy hynny. a
dwyn bwch heb ef ae dodi gerllaw y gerwyn. a dôdi ohonaf inheu y
neill troet ar geuyn y bwch. ar Uall ar ymyl y gerwyn. pwy bynnac a
meidrei i uellý ef awnei vy angeu. le heb hitheu diolchat y duw hynny.
ef aellir rac hynny dianc yn hawd. Nyt kynt noc y kaua8 hi yr ymad-
rawd. y hanuones hîtheu att gronw pebyr. Gronw a lauurywys gweith y
^waew. ar undyd ympenn y vlwydyn y bu barawt, ar dyd hwnnw y
perÌB ef idi hi gwybot hynny. Arglwyd heb hi yd wyf yn medylyaw
padelw y gallei uot ynwir adywedeist di gynt wrthyfi. ac adangossy dî
ymî paffiiryf y sauut ti ar ymyl y gerwyn ar bwch opharaf inheu yi'
enneint. Dangossaf heb ynteu. Hitheu aanvone8 at ronw ac a erchis
idaw uot yghyscawt y brynn aelw^ir weithon brynn kyuergyr ygglan auon
kynuael oed hynny.

Hitheu aberis kynullaw agauas o auar yny cantref aedwyn yr parth draw
yr auon gyuarwyneb abrynn kyuergyr. Athrannoeth hi adyAvaw1. arglwyd
heb hî mi a beris kyweiryaw yglwyt ar enneint y maent yn barawt. le
heb ynteu awn y hediych yn Ilawen. wynt adoethant drannoeth y
edrych yr enneint. Ti aey yr enneint arglwyd heb hi. Af yn Ilawen heb

MATH VAH MATHONWY. 1»

ef. Ef aaeth yr enneint ac ymeneinìaw awnaeth. arglwyd heb hi llym&
yr €iniueileit adywedeist ti uot bwch amunt. le heb ynteu par dala un
ohonynt. aphar ydwyn yma. ef aducpwyt y bwch. yna y fcyuodes ynteu
or enneint. agwiscaw ylawdyr ymdanaw. adodi y neilltroet idaw ar ymyl
y gerwyn. ar llall ar geuyn y bwoh. Ynteu ronw agyuodes yuynyd or
biyn aelwir brynn kyuergyr. ac arben y neillglyn y kyuode8. ac ar
gwenwynwaew y uwrw ae uedru yny yptlys. yny neitta y paladyr o
honaw. athrigyaw penn yndaw. Ac yna bwrw ehetuan o honaw yn rith
eryr. adodi garymleis anhegar. Ac ny chahat y welet ef o hynny allan.
yngyngyflymet ac y daeth ef ymeith. Y kyrchassant wynteu y llys. ar
nos honno kyscu ygyt Athrannoeth kyuodi aoruc gronw agoresgyn
ardudwy. Gwedy goresgyn ywlat y gwledychu awnaeth yny oed yny
eidaw ef ardudwy a phenllyn. yna y chwedyl aaeth at math uab
mathonwy. Trymuryt a goueiléint agymerth math yndaw. a mwy wyd-
yon. noc ynteu olawer. Arglwyd heb y gwydyon ny orffowyesaf uyth
yny gaffwyf chwedleu y wrth fu nei le heb y math. duw auo nerth
itt. Ac yna kychwynnu awnaeth ef adechreu rodyaw racdaw. A rodyaw
gwyned awnaeth aphowys yny theruyn. Gwedy daruot idaw uelly. ef
adoeth hyt yn aruon. Ac adoeth y ty uab eillt ym maenawr bennard.
Disgynnu yny ty awnaeth athrigyaw yno y nos honno. Gwr y ty ae
dylwyth adoeth y mwyn. Ac yndiwethaf y doeth y meichat. Gwr y ty
a dywawt wrth y meichat. Hawas heb ef adoeth dy hwch di heno y
mywn. Doeth heb ynteu. yr awr hwnn doeth att y moch. Paryw gerdet
heb y gwydyon yssyd ar yr hwch honno. Pan agorer y cren beimydd
yd a allan. ny cheir craff" amei. ac nywybyddir pa fford yda. mwy no
chynnelei yny dayar. awney di heb y gwydyon y rofi nat agorych y
cren. yny vwyfi yny neillparth yr cren ygyt athi gwnaf yn llawen heb
ef. Y gysgu yd aethant y nos honno. Aphan wehfi y meichat lliw y
dyd. ef a deffroes wydyon. achyuodi awnaeth gwydyon y gwisgaw
ymdanaw. aduot ygyt ar meichat. aseuyll wrth y cren. Y meichat a
agores y oren. ygyt ac y hegyr llyma hitheu ynbwrw neit allan. acherdet
yn braff awnaeth. agwydyon ae kanlynẁys a chymiyt gwrthwyneb auon
awnaeth a chyrchu nant awnaeth aelwir weithon nant y Uew. Ac yno
gwastadau awnaeth aphori. Ynteu wydyon adoeth y dan y prenn. Ac
aediychawd pabeth ydoedd yr hwch yny bori. Ac ef awelei yr hwoh
yn pori kic pwdyr a chynron. Sef awnaeth ynteu edrych ymblaen y
prenn. Aphan ediych ef awelei eiyr ymblaen y prenn. Aphan
ymysgytwei yr eryr. y syrthei y pryuet ar kio pwdyr o honaw. ar

-20 Y MABINOGION.

liwch yn ysBU yreî hyimy. Set awnaeth ynteu medylyaw mae lleẁ
oedd yr eryr. achanu eiiglyTi. Dar adyf y rwng deulenn. gorduwrych
uwyr aglen. ony dywetofi eu oulyden. llew panyw hynn. Sef awnaeth ynteu
yr eiyr ymollwng yny uyd ygkymheTued y prenn. Sef awnaeth ynteu wyd-
yon canu eglyn arall. Dar adyf ynard uaes. nys gwlych glaw. nys mwy
iawd. naw ugein angerd aboithes. ynyblaen llew Ilaw cyffea Ac yna ym-
ellwng idaw ynteu jmy uyd jmy geinc issaf or prenn. Canu englyn idaw
ynteu yna Dar adyf dan anwaerat. mirein medur ymywet. ony dywedafi fi.
dydaw Ilew ym harffet. Ac ydygwydawd ynteu arlîn gwydyon. Ac yna y
trewÌB gwydyon a hutlath ynteu yny uyd yny rith ehiman. Nywelsei neb
ar wr tremjmt truanach hagen noc aoed amaw ef. nyt oed dim onyt croen
ac asgwm. Yna kyrchu kaer dathyl awnaeth ef. ac yno y ducpwyt agahat
o uedic da yggwyned wrthaw. Kyn kyuyl yr ulwydyn ydoed efynholliach
Arglwyd heb ef wrth uath uab mathonwy. madws oed ymi kaffel iawn gan y
gwr y keueÌ8 ouut gantaw. Dioer heb y math ny eill ef yragynnal ath
îawn tî gantaw. le heb ynteu goreu yw gennyfi bo kyntaf y kaffwyf iawn.
Yna dygyuoriaw gwyned awnaethant. achyrchu ardudwy. Gwydyon a gerd-
. wyg yny blaen. a cyrchu mur castell aoruc. Sef awnaeth blodeued clybot
•eu byt yn dynot. Kymiyt y morwynyon ygyt ahi achyrchu y mynyd.
Athrwy auon gynuael. kyrchu Ilys aoed ar y mynyd. ac ny wydynt gerdet
rac ovyn. namjm ac eu hwyneb dracheujm. Ac yna ny wybuant yny syrth-
assant jmy Ilynn. Ac y bodyssant oll eithyr hi ehunan. Ac yna y godîwed-
awd gwydyon hitheu. Ac y dywawt wrthi. Ny ladafi di. mi awnàf yssyd
waeth itt. Sef yw hynny dy ellwng yn rith edeiyn. ac o achaws y kewilyd
awnaethost di y lew Uaw gyffes. na beidych ditheu dangos dy wyneb liw
dyd vyth. ahynny rac ouyn yr holl adar. abot yn anyan udunt dy uaedu.
ath amherchi y Ile yth gaffont. ac na choUych dy enw. namyn dy alw vyth
Wodeuwed. Sef yw blodeuwed tylluan or ieith yr awr honn. ac o achaws
hynny y mae digassawc yr adar yr tylluan. ac ef a elwir ettwa y tylluan yn
vIodeuwed. Ynteu gronw pebyr agyrchwys pennllynn. ac odyno ymgennattau
awnaeth. Sef kennadwri aanuones. gouyn awnaeth y lew llawgyffes. a
yynnei ae tir ae dayar ae eur ae aryant am y sarhaet. Na chymeraf y
duw y dygaf uygkyffeB heb ef. allyma y peth Ileiaf agymeraf y gantaw.
Mjmet yr Ile yr oedwn i o honaw ef pan ymbyryawd ar par. aminheu y Ile
yr oed ynteu. Agadel y minheu y vwrw ef aphar. Ahynny yn lleihaí pcth
agymeraf y gyntaw. Hynny auenegit y ronw pebyr. le heb ynteu. dir yw
ymi gwneuthur hynny. ^yggwyrda kywir am teulu am brodyr maeth. aoes o
honawch chwi agymero yr ergit drossofi. Nac oes dioer heb wynteu. Ac

MATH VAB MATHONWY.

21

oachaws gomed o honunt wy. diodef un ergit dros eu harglwyd. y gelwir
wynteu yr hjmny hyt hediw. trydyd aniweîr deulu. le heb ef mi ae kymeraf.
Ac yna y doethant elldeu hyt ar lann auon gynuael. Ac yna y seuis gronw
jmy Ue ydoedd llew Uaw gjrffes pan y byryawd e£ allew yny Ue yd oed
jmteu. Ac jma y dywawt g^onw pebyr wrth lew. arglwydd heb ef. kanyB
odryc ystryw gwreic y gwneuthum i ytti awneuthum. Minneu aarchaf yti yr
duw. llech awelaf ar lan yr auon. gadel im dodi honno y ryngof ar dymawt.
Dioer heb y Ilew nyth ommedaf o hynny. le heb ef duw adalo iti ao yna
y kymerth gronw y Ilech. ac y dodes y ryngtaw ar ergit. Ac yna
y byryawd Ilew ef arpar. ac y gwant y Uech trwydi. ac jmteu drwydaw yny
dyrr y geuyn. Ac jma y Ilas gronw pebyr. Ac yno y mae y Ilech ar lann
auon gynuael yn ardudwy ar twll trwydi. Ac o achaws hynny ettwa y
gelwir hi Ilech gronw. Ynteu Ilew Ilaw gyffes eilweith aoresgynnwys y wlat.
ac ae gwledychwys yn Ilwydyannus. A herwyd y dyweit y kyuarwydyt
ef auu arglwyd wedy hyuny ar wyned. ac velly teruyna y geing honn or
mabinogi.

PEREDUR AB EFRAWC.

Eprawc iarll bioed iarllaeth y gogled. A seithmeib aoed idaw. Ac nyt o
gyuoetheu yu vwyaf yd ymborthei efrawc. Namjm o twmeimeiiit aryueloed
ac ymladeu. Ac ual y raae mynych yr neb aymfcanlyno ac ymladeu ary-
ueloed. ef alas aechwenieib. Seithuet mab aoed idaw Pered^ ood yenw. a
îeuhaf oed hwnnw. Ac nyt oed oet idaw vynet y ymlad nac y iyueL
Pei oet idaw. ef a ladyssit mal y Iladwyt y tat. ae vrodyr. Gwreîc
ystrywyat kymet oed yn vam idaw. A phryderu aoruc yn uawr. am y
hun mab ae chytoeth. Sef a gafas yny chyghor ffo y ynyalwch adiff-
eithwch didramwyeit. ac ymadaw ar kyfannedeu. Ny adawd neb jmy ched-
ymdeithas narayn gwraged ameibion. adynyon didraha. ny ellynt nac ny
wedei udunt nac ymlad. na ryfelu. Ny lyuassei neb yn y Ile y clywei y
mab. kynnullaw na meirch nac arueu. rac dodi y vryt or mab arnimt. Ac
yr fforest yd aei y mab beunyd i chware ac y taflu Ilysgyon. ac yskyryon
adiwamawt ef a welei. gatwan geifyr y uam. A dwy ewic yn gyfagos
yr geifyr. yn sefylL ac eresu yn uawr aomc y mab bot jdwy hynny
heb gym. a ehym ar y rei ereíll. athybyaw eu bot yn hir ar goU. ac
am hynny kolli eu kym onadunt. Ac y ty aoed ym benn y fforest yr
geifyr. o vilwryaeth a phedestric, eí a gymhellwys yr ewiged ygyt ar
geifyr ymywn. Ef a deuth peredur drachefyn att y uam. Y mam heb
ef peth ryued ryweleis yghot, Dwy o'th eifyr di gwedy ryujiiet g\vyllt-
ineb yndunt arygolli eu kym. rac mehit hyt y buant ar goU dan koet.
Ac ny chafas dyn gystec uwy noc a geueis yn eu gyrm y mywn. Ac
ar hynny kyfodi aorac pawb adyfod y edrych. Aphan welsont yr ewiged
ryfedu yn uawr aomgant. Adiwamawt wynt a welynt tri marchawc yn
dyuot arhyt marchawcfford gan ystlys y fforest. Sef tri marchawc oedynt.
Gwalchmei uab gwyar. a geneir gwystyl. ac owein uab uryen. Ac owein
yn kadw yr ol y ymlit y marchawc a rannassai yr aualeu yn Ilys
arthur. Vy mam heb y peredf beth yw y rei racko. Egylyont ynt vy
mab heb hitheu. Ilyma vy ffyd heb y peredr ydaf yn egyl gyt ac wynt.
Ac yr fford yn eu herbyn ydeuth peredur. Eywet eneit heb yr owein a
weleist ti varchawc jti mynet heibaw. na hediw na doe. Nawn heb
ynteu beth jrw marchawc. Yrjny beth wyfi heb yr owein. Bei dywetut

PEREDUR AB EFRAWC. 23

tì ymi ypeth a oyynnaf yttí. Minneu a dywedwn y titheu yr hwn aov-
ynny ditheu. Dywedaf yn Uawen heb yr Owein. Beth yw hwnn heb y
peredur wijh y kyfrwy. kyfrwy yw heb yr Owein. Amofyn aoruc yn-
Uwyr beth oed ykyweirdebeu awelei ef ar y gwyr ar meirch. ar arueu.
Apha beth a yynnynt ac wynt. ac aellynt o honunt. Owein a uenegìs
idaw yn Uwyr pob peth or aellir ac wynt. Dos ragot heb y pered^ mi
aweleis y kyfryw aovynny tìthejp. Ammineu aaf yth ol tí. Yna ymchoelut
aoruc Pered^ att yuam. ar nifer. Ymam heb ef nyt egyhon oed y rei
gynneu. namyn marchogyon urdolyon. Yna ydygwydawd y uam yn farw
lêwic. Ac ydaeth pered' hyt llè ydoed kefiylei agywedei gynnut. Ac a
dygei vwyt allynn or kyfanned yf ynyalwch. A chefiyl biychwelw ys-
kyrnic cryuaf a tebygei a gymerth. A phynnyorec a wasgwys yngyfrwy
idaw. Ac owydyn danwaret y kyweirdabeu awelsei ar y meiroh ac ar
boppeth aoru peredr. Athrachefyn y deuth peredr att y uam. Ar hynny
datlewygu aoruc yr iarlles. le vy mab kychwyn a vynny. leu heb e£
gan dy genyat. Arho y genyfi gyghoreu kyn dy gychwynu. Ynllawen heb
ef dywet ar vry8. Dos ragot heb hi y lys arthur yn Ue mae goreu y gwyr.
a haelaf. a dewraf Ue y gwelych eglwys. kan dy bader wrthi. Ogwely vwyt
a diawt or byd reit itt wrthaw. ac na bo owybot adayoni y rodi itt kymer
dy hun e£ Or clywy diaspat dos wrthi adiaspat gwreic annat diaspat or
byt. Or gwely tlws tec. kymer e£ a dyro y araU. Ao o hynny clot a geffy.
ür gwely wreic tec. gordercha hi. kyn nyth vynno. gwellgwr a phenedic/ach
yth wna o hynny no chynt

A gwedy yr ymadrawd hwnnw ysgynnv aoruc peredur ar y uarch. a
dymeit o aflacheu vlaen Uym jmYlaw. achychwyn racdaw ymeith aoruc.
Ao y bu deudyd a dwynos ynkerdet ynyalwch ffbrestyd. ac amryw lediffeith
heb vwyt ac heb diawt. Ac yna y doeth y goet mawr ynyal. ac ympeU
yny coet ef awelei launerch dec wastat. Ac yny Uannerch y gwelei bebyU.
Ac yn rith eglwyi3 ef a gant y pader wrth y pebylL A pharth ar pebyU y
doeth. adrws y pebyll aoed yn agoret. A chadeir eureit oed yn agos yr
drws. Atnorwyn wineu delediw yny gadeir yn eîsted. a ractal eur am y
thal. ameini Uywychedic yny ractal. Amodrwy eururas am y Uaw. adisgyn
aoTUc pereduT. adyuot recdaw ymywn. A Uawen uu y uorwyn wrthaw. a
chyfarch gwell idáw. Ar tal y pebyll ef awelei vwyt. adwy gostrel yn Uawn
owin. a dwy dorth o fara cann. A golwython o gic meluoch. Vy raam heb
y pered^ aerchais ymi pale bynnac y gwelwn vwyt adiawt y gymryt. Dos
títheu imben yn Uawen yr bwyt a gressaw wrthyt. Yna y kymerth pered^
hanner y bwyt. ar Uynn idaw ehun. Ac adaw yUall yr uorwyn. A phan

24 Y MABINOGION.

daruu y peredur vwyta. dyuod a oruc a gostwng ar tal y lin rac bron y
uorwyn. Vy mam heb ef aerchÎÄ ymi yn lle y gwelwn tlwB tec. y gymiyt.
Kymer titheu eneit heb hî. Y uotrwy a gymerth peredr. A chymryt y uarch.
a chychwyn ymeith. Tn ol hynny llyma y marchawc bieuoed y pebyll yn
dyuot. Sef oed hwnnw syberw y llanerch. Ac ol y march a welei. Dywet
heb ef wrth y forwyn. Pwy a uu yma gwedi myvi. Dyn enryued y
ansawd arglwyd heb hi. A menegi ansawd peredur ae gerdet yn llwyr.
Dywet heb ef. a vu ef gennyt ti a gwneuthur amuod amat. Na vu myn
vygret heb hi. na cham nys goruc ym. Myn vygret nyth gredaf. ac yny
ymgaflFwyf ac efo y dîal vyghewilyd am llid ny chefiy ditheu trîgyaw dwy
nos yn vuty. A chyuodi aoruc y marchawc y ymgeisiaw a pheredur. Ac
ynteu beredur a gychwynnawd parth a Uys arthur. A chynn y dyuot ef y
lys arthur. ef adaetlioed marchawc arall y lys arthur. Ac a rodes modrwy
eururas yn drws y porth yr dala y uarch. Ac ynteu a deuth yr neuad yn
lle yd oed arthur ar teulu. A gwenhwyfar ae rianed. a gwas ystafell yn
gwasanaethu o orvlwch eur ar Wenhwyuar. Yna y marchawc a diueuawd y
llyn aoed yndaw am y hwyneb ae bronffoll. a rodi bonclust mawr y Wen-
hwyfar. A dywodut. Or byd neb ky ehofnet. ac amwyn y gorulwch hwnn
ami. Adial sarhaet gwenhwyfar. deuet yra ol yr weirglod a mi ae harlioaf
yno. Ae varch a gymerth y marchawc ar weirglodd a gyrchwys. Set
aorugant pawb or teulu gostwng eu peimeu. rac adolwyn y im vynet y
dial sarhaet gwenhwyfar. athebygolyaeth oed gantunt na wnaei neb chwaen
ky ehofnet a hynny. o ny bei uot amaw vilwryaeth. ac au gerd. neu letrith.
ual na aUei neb ymdial ac ef. Ar hynny Uyma peredur jm dyuot yr neuad
ar geffyl brychwelw ysgymic. a chyweirdabeu musgrell amaw. ac yn anhydwf
yn Uys kyfurd a honno. Sef yd oed gei yn aeuyll ymperaed y neuad.
Dywed heb y peredur y gwr hir racko mae artliur. Beth a vynnit ti
heb y kei ac arthur. Vy mam aerchis ymi dyuot ym urdaw yn varchawc
vrdawl att arthur. Myn vygkret heb y kei ry aghyweir ydwyt o uarch ac
ameu. Ac ar hynny y arganuot or teulu abwrw Uyskyon idaw. Ar hynny
Uyma gwr yndyuot y mywn. adaethoed blwydyn kynno hynny y lys arthur.
ef a chorres. y erchi trwydet y arthur. a hynny a gawssant. Ac yggouot y
vlwydyn nydywedassei un o honunt vngeir wrth neb. Aphan arganvu y
cor peredr. haha heb ef gressaw duw wrthyt pered^ dec uab efrawc. arbennic
\ mUwyr a blodeii marchogion. Dioer heb y kei Uyna vedra yndrwc bot

blwydyn yn Uys arthur yn vut yn kael dewis dy ymdîdanwr. a galw y
kyfryw dyn a hwnn yggwyd arthur ae deulu. ae dyscu yn arbennic müwyr.
a blodeu marchogyon. a rodi bonclust idaw yny vyd yr Uawr yny varw

PEREDUR AB EFRAWC. 25

lewîc. ar hynny llyma y gorres haha heb hi gressaw duw wrthyt peredf^

dec vab efrawc. blodeu y milwyr a channwyll y marchogyon. le vorwyn

heb y kei. Llyna vedr yn drwc bot vlwydyn yn vut yn llys arthur. a

galw y kyfryw dyn hwnn ynj mod y gelweîst. a gwan gwthtroet o gei

yndi yny vyd yr llawr yn varw lewic. y gwr hir heb y peiedur manac

ym mae arthur. Taw ath eon heb y kei. dos yn ol y marchawc aaeth

odyma yr weirglawd. a dwc y gorvlwch y gau taw. a bwrw et. a

chymer y varch ae arueu a gwedy hynny ti a geffy dy urdaw yn varch-

awc urdawl. Y gwr hir minneu a wnaf hynny ac ymchoelut penn y

varch ac allan. ac yr weirglod. Aphandeuth yd oed y marchawc yn

marchogaeth yn ryuygus oe allel ae dewred oe tebygolyaeth ef. Dywet

heb y marchawc aweleist ti neb or llys yn dyuot ym ol i. Gwr.hir oed

yno heb ef. aerchis ymi dy rwrw di achymryt y gorvlwch ar march ar

arueu ym y hun. Taw heb y marchawc. dos drachefyn yr Uys. ac arch

y gennyf y arthur dyuot ae ef ae arall y ymwan ami. ac oni daw yn

gyflym nys arhoaf i euo. Myn vygcret heb y peredr dewis di ae oth

vod ae oth anvod. mivi a vynnaf y march ar arueu ar gorvlwch. Ac

yna y gyrchu or marchawc ef yn Uidyawc. ae wan ac arllost y waew

yrwng ysgwyd. a mynwgl. dymawt mawr dolurus. Aha was heb pered^

ny chwaryei weisson vymam a mivi velly. Minneu a chwaryaf a thitheu

val hynn. ae vwrw ef a gaflach blaen llym. ae vedru yny lygat yny

vyd trwy y wegil allan. ac ynteu yn varw yn gytneit. Dioer heb yr owein uab

uryen wrth gei. drwc y medreist am dyn ffol a yrreist yn ol y marchawc. Ac

un o deu aderw idaw ae lad ae vwrw. os y bwrw a derw yr marchawc. rif gwr

mwyn or Llys a vyd amaw gan y marchawc. ac aglot dragywydawl y arthur

ae vilwyr. Os y lad aderw yr aglot a gerda val kynt. ae pechawt

amaw ynteu yn ychwannec. a llyna vy ffyd ydafi. y wybod py

gyfranc yw yr eidaw ef. ac y doeth owein yr weirglawd. Sef y gwelei

owein peredr yn Uusgaw y gwr. ar hyt y weirglawd. Beth awney di

uelly heb owein. Nydaw byth heb y pered' y beis hayam y amdanaw.

tym yw gennyf pa ny o honaw ehunam pan henyw.

Yna y diosdes owein yr ameu ar dillat. llyma eneit heb ef uarch ac

ameu gwell. nor rei ereill. a chymer yn llawen wynt. adyret ygyt ami hyd

att arthur yth urdaw jti varchaw^c urdawl. kany8 ti ae dylyy. Ny chatwTÌ

vywyneb ot af heb y peredur. namyn dwc di y gorflwch y gennyfi y wen-

hwyuar. a dywet i arthur palebynnac y bwyfi gwr idaw vydaf ac o gallaf

Ues a gwasanaeth idaw mi ae gwnaf a dywet na deuaf y lys vyth yny

gaffwyf ar gwr liir yssyd yno y dial sarhaet y kor ar gorres. Yna y deuth

owein drachefyn yr Uys. amenegi y gyfranc y arthur a gwenhwyuar. ac y
E

26 Y AÍABINOGION.

bawp or ieulu ar bwgwth ar gei. Ac ynteu peredf a gychwynnwys
ymeith. ac ual y byt yn kerdet. llyma uarchawc yn kyuarfot ac ef. Pa
le pan deui di heb y marchawc. pandeuaf o lys arthur heb y pered^ ae
gwr i arthur wyt ti heb ef. le myn vygkret heb y pered''. lawn Ue
yd wyt yn ymardelw ac arthur. Paham heb y pered»". Mi ae dywedaf
itt heb ef * * ar arthur vum eiryoet, ageffyrdwys ami yn wyr
idaw mi ae lledeis. Ny- bu hwy yryngtunt no hynny ymwan a orugant.
Ac ny bu hir yny vyryawd pered' ef dros pedrein y varch yr llawr,
Nawd aerchis y marchawc idaw. nawd a geffy heb peredr gan rodi dy
Iw ar vynet y lys arthur a menegi y arthur mae mi ath vyrywy8 er
enryded gwassanaeth idaw ef. a manac na deuaf byth y lys yny gaff-
wyf dial sarhaet y corr ar gorres. ar marohawc arodes y gret ar hynny.
ac a gychwyimwys racdaw y lys arthur, ac aoruc hynny. ar bwgwth
ar gei. ac ynteu peredr a gychwynnwys racdaw. ac yn yr un wythnos
ef a gyfaruu ac ef, Vn marchawc arbymthec. ac ef peredr ae byrywys
yn 'gywelydyus. ac aaethant y lys arthur. ar vn ryw ymadrawd gantunt
ac a daethoed gan y marchawc kyntaf. ar vn bygwth gan peredr ar gei.
a cheryd a gauas kei gan arthur. agoualus uu ynteu gei amhynny. Ynteu
peredr a gychwynnwys racdaw. Sef ydeuth y goet mawr ynyal. ac yn
ystlys y coet ydoed Uyn. ac ar y tu arall ydoed kaer dec. ar lann y
Uynn y gwelei gwr gwynllwyt telediw yn eisted ar obennyd o bali. a
gwisc o bali ymdanaw. a gweisson yn pyscotta ar y llynn höno. Val y
gweleis y gwr gwynllwyt pered' yn dyuot. kyuodi aoruc tu ar gaer. a
chloff oed yr hen wr. ynteu pered' a gyrchwys y llys ar porth a oed
yn agoret. ac yr neuad ydeuth. Ac yd oed y gwr gwynllwyt yn eisted
ar obennyd. a ffyryf dan raawr yn Uosgi rac y vron. a chyfodi aoruo y
teulu ar niuer yn erbyn peredf ae diarchenu. ac erchi awnaeth y gwr
yr mackwy eisted ar tal y gobenyd. Achyt eisted ac ymdidan aorugant
Aphan vu amser gossot byrdeu amynet y ywyta. ae ar y neill law yr
g\vr bioed y llys yd oed peredr yn eisted. Gwedy daruod bwyta. govyTi
aoruc y gwr y peredur. awydyat llad a chledyf ynda. na wn heb y
peredr pei kaffwn dysc nas gwypwn. A wypei chware o ffon a tharyan
ynda. ef awybydei ymlad achledyf. Teu vab oed yr gwr. gwas melyn a
gwas gwinieu. Kyfodwch weisson heb ef y chware affynn. ac a tharyan.
Ac yna y chware a ffyn yd aethant. Dywet eneit heb y gwr. Pwy oreu
or gweisson dybygy di a ch\\are. Vyntebic yw heb peredr y gallei y gwas
melyn wneuthur gwaet ar y Uall pei as mymiei. Kyuot titheu eneit a
chymer y ffon ar daryau o law y gwas gwineu. a gwna waet ar y gwas

PEREDUR AB EFRAWC. 27

melyn ob gelly. Peredr agyfodes araynet y chware ar gwae melyn. adyrch-
auel Uaw arnaw. ae daraw dymawt mawr yny dygwydawd yr ael ar y
llygat. ae waet ynteu yn rydec. leu eneit heb y gwr. dos y eîsted bellach.
agoreu dyn alad a chledyf yn yr ynys honn vydy di. ath ewythyr ditheu
vrawt dy fam wyf ynneu. a chyt ami y bydy ywershoun yndyscu moes ac
áruer y gwladoed ae mynutrwyd. Ryuartalrwyd ac adfwynder ac unben-
rwyd. ac ymadaw weithon a ieith dy vam. ami a vydaf athro itt. ac ath
urdaf yn varchawc urdawl o hynn allan. allyma awnelych. Kyt gwelych
beth avo ryued gennyt. na amouyn am danaw. ony byd o wybot y venegî
itt. n}'t amat ti y byd y keryd. namyn amafi. kany8 mi yssyd athro itt. Ac
amryfael enryded a gwassanaeth agymmerassant. Aphan uu amser y gyscu
ydaethant. Pandoeth y dyd gyntaf. kyuodi aorac. Peredr achymryt y varch
achan gennyat y ewythr -kychwyn ymeîth. Ac ef adoeth y goet mawr
ynyal. ac yn mhen y coet y deuth y dol. ar tu arall yr dol wastat y gwelei
gaer vawr. athu ar He hwnnw y kyrchwys Peredr ar porth a gauas ynagoret.
ac yr neuad y deuth. sef y gwelei gwr gwynllwyt telediw yn eisted ar ystlys
y neuad. a mackwyeit yn amyl yn y gylch. a chyfo'di aoragant yn urdasseid
ae erbynnyaw. ae dodi y ar y neill law yr gwr bioed y Ilys. Ac ymdidan
aoragaut. Aphan uu amser mynet yr bwyt. dodi Peredr awnaethpwyt y
eisted ar neill law y gwr mwyn y vwyta.

Agwedy daraot bwyta ac yvet eu hamkann. gofyn aorac y gwrda
y Peredr awydyat ef lad achledyf Pei kaffwn dysc tebic oed genyt y
gwydwn heb Pered'". Ssef ydoed ystyflwl mawr yn Ilawr y neuad am-
gyffret milwr yndaw. Kyraer heb y gwr wrth Peredr y cledyf racko
atharaw yr ystwffwl hayara. A pberedr agyfodes ac adrewis yr ystwffwl
yny vu yndeudryll ar cledyf yndeudryll. Bwrw ydryllyeu ygyt achyu-
anna wynt. Peredr aedodes ygyt achyuannhau aoragant ual kynt.
Ar eilweith y trewis yr ystwffwl yny vyd yn deudryll ar cledyf
yndeudryll. Ac ual kynt kyuannhau aoragant. Ar dryded weith y kyffelyb
dyraawt atrewis ae bwrw ygyt ac uy chyuannhaei nar ystwffwl nar cledyf
le was heb y gwr dos y eîsted bellach am bendith ytt. Yny teymas
goreu dyn a lad a chledyf wyt. Deuparth dy dewred a geueist. ar
trayan yssyd heb gael. Agwedy keffych yn gwbÿl ny thyckya y neb
amrysson a thi. ath ew^rthyr wyf inneu vrawt dy vam. brodoryon ym nr
ar gwr y buost neithwyr yny ty. Ac yna ymdidan ae ewythyr aorac
pered' ar hynny y gwelei deuwas yn dyuot yr neuad. ac yn mynet yr
ystauell. a gwaew gantynt anveitrawl y veint. athri ffrwt owaet yn redec
or mwn hyt y Ilawr. Aphan welas et y niver hwimw. lleuein adrycyraerth a

28 Y MABINOGION.

orugant. Ac yr hyany ny thorres y gwr y ymdidan a pheredr. Yr hynny

ny dywat ef y beredr yr ystyr. nysgofynnawd ynteu. Gwedy tewî yspeit

vechan. ar hynny Uyma dwy yorwjrn yn dyuot. adysgyl vawr y ryngtunt.

aphenn gwr yny dysgyl. agwaet yn amyl yny chylch. Ac yna diaspedein

aorugant yn vawr niuer y llys, yny oed vlin trigyaw yn rnllys ac wynt.

Ac or diwed tewi o honnunt. Aphan vu amser y gysgu ydaeth pereçlr

y ystauell tec. Athrannoeth peredr a gychwynnwys gan genyat y ewythyr

racdaw ymeith. Odyna ef adoeth y goet ac jrmpell yny coet ef aglywei

diaspat. Sef y gwelei wreic wineu delediw. amarch a chyfrwy arnaw yn

seuyll geyr yllaw a chelein yny hymyl. ac yn keissaw bwrw y gelein ar

y march yny kyfrwy. ydygwydei ynteu yr llawr. ac y dodei hîtheu diaspat.

Dywet vy chwaer heb y peredr pa diaspedein yssyd amat. Oya ysgyraun-

edic peredr bychanwaret vyggovit a geueist eiryoet genyt ti. Paham heb y

peredr y bydwn ysgymun i. amdyuot yn achaws y lad dy uam. kanys pan

gychwynneist oe hanuod y neidyawd gw^aew yny chalonn ac o hynny y bu

uarw. Ac am hynny ydwyt yn ysgymunn. ar corr ar gorres aweleist yn llys

arthur. coraeit di dat ti ath uam oedynt. Achwaeruaeth itt wyf ynneu. am

gwr priawt oed hw^nn. ae Uadawd ymarchawc yssyd yny llannerch yny coet.

ac na dos ditheu yny gyvyl ef rac dy lad o honaw. Vy chwaer cam ydwyt

ymkerydu. ara vymot yngyhyt ac y bum y gyt a chwi. abreid vyd ym y

©ruot. Aphei bydwn avei hwy anawd vydei ym y oruot. athitheu taw^

bellach ath drycyruerth. kany thyckya amgen. ami a gladaf y gelein. Ag-

wedy hyny mi aaf hyt Ue mae y marchawc y edrych aallwyf y dial amaw

a gwedy cladu y gwr o honaw. Dyuot aomgant y Ue ydoed y marchaw^

yn marchaethyn ryuygus yny llannerch. ar hynt gofyn or marchawc y

peredr py le pandoei. Pan deuaf o lys arthur. ae gwr y arth' wyt ti.

leu myn vygkret. lawn lle yd ymgystlyny o arthur. Ny bu hwy no

hynny ymgyrchu a omgant. Ac yn y lle pered a vyryawd y marchawc.

A nawd a erchis ynteu y beredr. Nawd a agefiy heb y peredr gan gymryt

y wreic honn yn priawt. a gwneuthur y parch ar anrhyded goreu a

ellych idi. am lad o honat titheu y gwr priawt hi yn wirion. amynet o honat y lys

arthur. amenegi idaw mae mi ath vyrywys yr enryded a gwasanaeth y arthur.

Amenegi idaw na deuat i hyt y lys ef yny ymgaffwyf ar gwr hir yssyd yno y dial

sarhaet y corr ar gorres arnaw. achedemyt ar hynny a gj^merth y gan y march-

awc. achyweiraw y wreic yn gyweir o varch a dillat gyt ac ef y lys arthr.

A menegi y arthur y gyfranc. ar bwgwth ar geî. A cheryd a gauas

kei gan arthr ar teulu am wylltu o honaw gw^as ky8stal a pheredr o lys

arthur. Heb yr Owein uab uryen. ny daw y mackwy hwnnw byth yr

PEREDUR AB EFRAWC. 29^

lly8. nyt a kei or llys allan. Myn yygcret heb arthur mi geissaf ynyaW
wch ynys prydein am danaw yjiy caíFwyf. ac yna gwnaet pob un onadunt
aallo waethaf y gilyd. Ynteu Pered»^ a gychwynnwys racdaw. ac adeuth
y ooet ynyal amsathyr dynyon nac alanot nys gwelei. namyn gwydweli
a llysseu. Ac yn dibenn y coet ef awelei gaer uawr. athyreu kadarn
amyl eini. Ac yn agos yr porth hwy oed y llysseu noc ynlle arall. Ac
arllost y waew ef a flFustawd y porth. ar hynny llyma was melyngoch
achul ar vwlch y gaer. Dewis unbenn heb ef ae mi a agorwyf y porth
itt. ae menegi yr neb pennaf dy uot titheu yn drws y porth. Manac vy
mot yraa heb peredr. Ac or mynnîr vy nyvot y mywn mi adeuaf. Y
macfcwy adeuth drachefyn ac a agores y porth y peredr. A phandeuth yr
iieuad ef awelei deunaw-weîs o weisson culyon cochyon undwf ac vnpryt. ac
vnwisc. ac unoet. ar gwas aagorassei y porth racdaw. A da vu eu gwybot
ae gwasanaeth. ae diarchenu a orugant. Eisted ac ymdidan aorugant. Ar
hynny llyma pump morwyn yu dyuot or ystauell yr iieuad. Ar uorwyn pen*
naf onadunt. Dieu oed gantaw na welsei dremeint kyndecket a hi eiryoet
ar arall. a henwisc o bali rwyllawg ymdanei a vuassei da gynt. yny welir y
chnawt trwydaw. a gwynnach oed no blawt y krissant. y gwallt hitheu ae
i\vy ael duach oedynt nor muchud. deu uann gochyon vychein yn y grud-
yeu. cochach oedynt nor dim cochaf. kyuarch gwell y peredr aoruc y vorwyn
a mynet dwylaw mynwgwl idaw. ac eisted ar y neill law. Nyt oed pell yn
ol hynny. ef a welei dwy vanaches yn dyuot. achostrel yn llawn owin gan
y UeiU. a chwe thorth ovara cann gan y llall. Arglwydes heb wy duw a wyr
na bu y gymeint arall a hynn ovwyt allyn yr koveint hwnt heno.

üdyna yd aethant y vwyta. apheredr a adnabu ar y uorwyn mynnu
rodi or bwyt arlljTi idaw ef mwy noc y arall. Tydi vychwaer heb y
peredr. Myiri a rannaf y bwyt ar llyn. Nac ef eneit heb hi. Llyma vy fiyd
mae mi ae rannaf. Perèdr a gymerth attaw vara. ac arodes y bawp
gystal ae gîlyd. Ac y uessur ffiol orllyn ef a rodes y bawp gystal ae gilyd.
Pan oed amser myuet y gyscu. ystauell a gweirwyt y peredr ac y gyscu yd
aeth. llyma vy chwaer heb y gweisson wrth y vorwyn deckaf a phennaf o
nadunt agyghwn i ytti. Beth yw hynny heb hi. Mynet att y mackwy yr
ystauell uchot y ymgynnic idaw. ynywed y bo da gantaw ef ae ynwreic ae
yn orderch. Llyna heb hi beth ny weda. mivi heb achaws eiiyoet a gwr.
Ac yTngynnic o honaf ynneu idaw ef. ymblaen vyggorderchu o honaw. ny
allaf i hynny yr dim. Dygwn y duw ankyffes o ny wney di hyny. yth
adawn yth elynnyon yma y wneuthur a vynnont athi. Ac rac ofjm hynny
k}'chwynny a oruc y vorwyn. athan ellwg y dagrau dyuot racdi yr ystauell
achan dwrwf y dor yn agorL deffroî aoruc Pered^. Sef ydoed vorwyn yu

30 Y MABINOGION.

wylaw. ac yn diycanierthi. Dywet vychwaer heb y pered'. Pa ystyr yd
wyt yn wylaw. Mi aedywedaf ytt arglwyd heb hi Yyntat î bioed y kyu-
oeth hwnn unben idaw ehun. ar llys honn ar iarllaeth ydanei goreu yn y
gyuoeth. Sef ydoed mab iarll arall ym erchi ynneu ym tat. Nyt awn
ynneu om bod attaw ef. nym rodi ynneu yynntat om hanuod idaw ef nac î
iarll or byt. Ac nyt oed o blant ym tat i namyn myvi vy hun. Agwedy
marw vyntat y dygwydwye y kyuoeth ym Uaw ynheu. ahwyrach y mynnwn
euo no chynt Sef aoruc ynteu yna r^ruelu amafi. agoresgynn y kyuoeth
eithyr yr vnty hwnn. Ac rac daet y gwyr a weleist di brodoryon maeth
ymi achadamot y ty. ny cheit byth trabarhaei bwyt a Uynn. Ahynny
aderyw. namjm ual yd oed y mynaehesseu aweleist di yn porthi ni herwyd
bot yn rud udunt hwy y kyfüeth ^ ar wlat. Ac weithon nyt oes udunt
wynteu na bwyt na llynn. Ac nyt oes oét bellach noc auory yny del y
iarll ae holl allu gantaw ampenn y lle hwnn. ac os mivi ageiff ef. ny bydd
gwell vyndihenyd. nam rodi y weisson y veirch. adyuot y ymgynnic y
titheu arglwyd yn y wed y bo hegaraf gennyt. yr bot yn nerth ymi. yn
dwyn odyma neu jm amddifiynn innheu yma. Dos vychwaer heb ef y gysgu.
ac nyt aí y wrthyt kyny wnelwyf dim oc adywedy. yny wypwyf aallwyf a
nerth ywch. Drachefyn ydeuth y uorwyn y gysgu. Trannoeth y bore y
kyuodes y uorwyn ac y deuth hyt lle yd oed peredr a chyvarch gwell idaw.
Duw a rodo da ytt eneit a pha ryw chwedleu yssyd gennyt. Nyt oes
namyn bot y iarll ae hoU allu gwedy ry disgynnu wrth y porth. Ac
ny welas neb lle amlach pebylleu na marchawc yn galw ar arall y ym-
wan. íeu heb peredf kyweirer y minneu vy march. Yna y varch a gyweir-
wyt y beredur. ac ynteu a gyfodes ac y gyrchwys y weirglawd. Sef yd
oed marchawc yn marchogaeth yn ryuygus yny weirglawd gwedy dyrchafel
arwyd ymwan. Ac yn ymwan aoragant^ A pherédr a vyryawd y march-
awc dros pedrein y varch yr llawr. Ac yn diwed y dyd ef adeuth
marchawc arbennic y ymwan ac ef. a bwrw hwnnw aorac perodr. Nawd
aerchis hwnnw. Pwy wyt ti heb y peredr. Dioer heb ef penteulu y iarll.
Beth yssyd o gyfoeth y iarlles yth uedyant ti. Dioer heb ef y trayan.
leu heb ef eturyd idi draean y chyuoeth yn llwyr. ac a geueist oda o
honaw a bwyt kanwr. ac eu lljmn ac eu meirch ac eu harueu heno yn
y llys idi. a thitheu yngarcharawr idi eithyr na byd eneint nadeu. A
hynny a gahat yndiannot. Ar uorwyn y nos honno yn hyfryt lawen. a
gwedy caffel kwbwl o hynny. Athrannoeth peredf a gyrchwys y weirglawd.
alluossogrwyd o honunt a buryawd ef y dyd hwnnw. Yndiwed y dyd
hwnnw ef adeuth marchawc ryfygus arbennic. a bwrw hwnnw aomc

PEREDÜR AB EFRAWC. 31

peredr a nawd a erchis hwnnw y peredr. Pa vn wyt tìtheu heb 7
peredr. Disteîn llys heb ef. Beth heb pered^ yssyd o gyuoeth y uorwyn
yn veu yttí. Trayan y kyuoeth heb ef. leu heb pered^ y kyuoeth yr
vorwyn. ac a o da o honaw yn Uwyr. abwyt deufcannwr. ac eu llynn ac
eu meirch ac eu harueu. A thitheu yn garcharawr idi a hynny yn diannot
a gahat. ar trydyd dyd y deuth pered^ yr weirglawd. a mwy a vyrywy8
ef y dyd hwnnw noc undyd. Ac yndiwed y dyd ef adoeth iarll y
ymwan îdaw. ac ef ae byrywys a nawd a erchis ynteu. Pwy wyt titheu
heb y peredif Mi y iarll heb ef nyt ymgelaf. leu heb y peredr y
hyarllaeth yngwbwl yr vorwyn. ath iarllaeth titheu heuyt yn achwanec. A
bwyt trychanwr. ac eu llynn ac eu harueu. ac eu meifch a thitheu yn y med-
yant. Ac uelly y bu yn gwbwL Ac y trigyawd pered' teir ẁythnos yn peri
teymget a darestyngedigaeth yr uorwyn ar kyuoeth wrth y chyghor. gan dy
genyat heb y peredr mi a gychwynnaf ymeith. le hynny vymrawt avynny.
leu myn vygcret. aphei na bei o garyat amat ti ny bydwn yraa hyt y bum.
Eneit heb hi Pa vn wyt titheu. Paredr uab efrawc or gogled. ac or daw na
gofut araat nac enpytrwyd. manac attaf. ami ath amdiffynaf os gallaf.

Odyna kychwyn aoruc peredr ac ym pell odyno ef a gyfemyd march-
oges ac ef. Amarch achul gochwys y danei. A chyuarch gwell aorac hi yr
mackwy. Pa le pan deuy di vy chwaer. Mynegi aorac idaw yr achaws yd
oed ar y kerdët hwnnw. Sef oed honno gwreic syberw y lianerch. leu
heb ef mi yw y marchawc y keueÌ8t di y gofut hwnn oe achaws. Ac
ediuar vyd yr neb ao gwnaeth. Ar hynny llyma y marchawc yn dyuot ac
yn amofyn a phered' awelsei ef y kyfryw uarchawc ydoed ef yn y geisaw.
Taw ath son heb y pered^ mi ydwyt yny geissaw. ac myn vygkret drwc
wyt ar deulu wrth y vorwyn achaws gwiryon yw o honafi. Ymwan eissoes
aoragant. Ac ny bu hir yr ymwan peredr auyryawd y marchawc. a nawd
aerchis ynteu y bered^. Nawd agefiy heb y pered' gan vynet dracheuyn y
ford y deuthost y venegi kaffel y vorwyn yn wirion. Ac yn wynabwerth
idi hitheu dy vwrw o honaf i. Y gret ar hynny arodes y marchawc. Ac
ynteu pered^ a gerdawd racdaw. ac ar vynyd y wrthaw ef a welci gastell.
apharth ac yno ydeutb. a gwan y porth aorac ae waew. ar hynny Uyma
was gwineu telediw yn agori y porth. a meint milwr yndaw. ae oedran mab
araaw. a phan deuth pered' yr neuad. ydoed gwreic vawr delediw yn eisted
y mywn kadeir. Allawuorynyon yn amyl yn y chylch. a Uawen vu y
wreicda wrthaw. Aphan vu amser gantmit mynet y vwyta aoragant.
Gwedy daruot bwyta. da oed ytí vnben heb hi vynet y gyscu y le arall.
Pony chawn gyscu yma heb y peredr. Naw gwidon eneit yssyd yma o

32 Y MABINOGION.

widonot fcaelo^rw. ae tat ae mam gyt ao wynt. ac nyt nes andianc ni erbyn
y dyd noc udimt yn llad. Ac neur derw udunt goresgyn y kyuoeth ae
dìffeithaw o nyt yr vnty hwom. leu heb y peredr yma y bydwn heno. Ac
08 gofut a daw araawch os gallafi les mi ae gwnaf. afles nys gwnaf
ynneu Ac y gyscu ydaethant. ac y gyt ar dyd peredr aglywei dìaspat
engîryawL Achyuodi yngyflym aoruc peredr oe grye ae lawdyr ae gledyf
am y vynwgyl. ac allan y doeth. Sef y gwelei gwidon yn ymordiwes a
gwillwr. Ac ynteu yn diaspedeit. Pered^ a gyrchwys y widon. ac ae trewis
a chledyf ar y phenn yny ledawd yr helym ae phenffestin ual dyscyl ar y
phen. Dy nawd peredr dec uab efrawc a nawd duw. Paham wrach y
gwydost di mae peredr wyfi. Tyghetuen a gweledigaeth ym odef gofut y
gennji;. Ac y titheu kymryt maich ac arueu y genyf ynneu. Ac ygyt amî
y bydy yn dyscu marchogaeth a theimlaw dy arueu. Val hynn heb y
pered"^ y keffy nawd. Dygret na wnelych gam byth ygkyuoeth y iarllea
kedernyt ar hynny a gymerth peredr a chan ganyat y iarlles kychwyn ygyt
ar widon y lys y gwidonot. ac yno y bu ef teir wj^hos ar vntu. ac yna
dewis y uarch ae arueu. a chychwynnu racdaw. adiwedyd ef a doeth y
dyffrynn. ac yn diben y dyffryn ef a doeth y gydygj'l meudwy. AUawen
uu y meidw y wrthaw. ac yno y bu ef y nos hono. Trannoeth y bore ef
a gyfodes odyno. Aphan deuth allan ydoed gawat o eiry gwedy iy odi y
nos gynt. a gwalch wyllt wedy llad hwyat yn tal y kudugyl. achan dwryf
y march Idlyaw or walch. a disgyn bran ar gic yr ederyn. Sef a oruc peredr
seuyll a chyffelybu duet y vran. agwynder yr eiry. a chochet y gwaet. y
wallt y wreic uwyaf a garei a oed kynduet ar muchud. Ae chuawt oed
kynwynnet ar eiry. achochter y gwaet yn yr eiry yr deuvann cochion oed
yny grudyeu. Ar hynny yd oed arthur ae deulu yn keissaw pered^ a wyd-
awch chwi heb yr arthur pwy y marchawc paladyrhir. a seif yn y nant uchot,
Arglwyd heb un mi aaf y wybot pa vn yw. Yna y doeth y mackwy hyt y
lle yd oed peredr. Agofyn idaw beth awnaei ef uelly. aphwy oed. ac rac
meint medwl peredr ar ywreic vwyaf a garei. ny rodes atteb idaw. Sef a
oruc ynteu gossot a gwaew ar pered'' ac ynteu peredr aymchoelawd ar y
mackwy. ac ae gwant dros bedrein y uarch yr ilawr. Ac yn ol ef adoeth
pedwar mackwy ar hugeint attáw. ac nyt attebei yr vn mwy noe gilyd.
namyn yr un gware aphob un. y wan ar un gossot yn llawr. Ynteu geî
ydeuth attaw ef. ac a dywawt yn disgethrin anhegar wrth peredr. Apheredr
ae kymerth agwaew y dan y dwy en. ac ae byrywys ergyt y wrthaw. yny
dorres y vreich a gwaell y ysgwyd. amarchogaeth vn weith ar hugeint
drostaw. Ac ual yd oed yny uarw lewic rac meint y dolur agawssei. yd-

PEREDUR AB EFRAWC. 33

ymchoelawd y uarcb a thuth garw gantaw grawth. Aphan welsant y teulu
y march yn dyuot heb y gwr amaw. y kychwynna8ant ar vry8. parth ar
lle y buassei y gyfranc. Aphandeuthant yno tybygu ry lad kei Wynt
awelsant hagen or kaffei vedîc da. y bydeî byw. Ny symudawd peredr
y vedwl mwy no chynt yr gwelet y pennyal aoed amben kei. Ac y
deuthpwyt achei hyt ympebyll arthur. ac y peris arthur dwyn medygon
kywreint attaw. Drwc uu gan arthur kyfaruot a chei y gofut hwnnw
Kanys mawr y kareî. Ac yna y dywawt gwalchmei nydylyei neb kyffroi
marchawc urdawl y ar y medwl y bei amaw yn agkyfaartal. Eanys ac
attoed ae collet ar daethoed ydaw. ae ynteu yn medylyaw am y wreic
vwyhaf a garei. ar agkyuartalwch hwnnw ac attuyd gyuamu ar gwr a
ymwelas ac et yndiwethaf. Ac or byd da gennyt ti arglwyd miui aaf y
edrych a symudawd y marchawc y ar y medwl hwnnw. Ac os uelly y
byd. mi aarchaf idaw ynhygar dyuot y ymwelet athi Ac yna y sorres
keî ac y dywawt gcirieu dic kenuigenu8. Gwalchmei heb ef hysbys yw
gennyfi y deuy di ac cf herwyd y avwyneu. Clot bychan hagen ac etmyc
yw ytt omot y marchawc lludedic gwedy blinaw yn ymlad. Velly hagen
y gomuost di ar lawer onadunt wy. Achyt tra barhao gennyt ti dauawt
ath eirieu tec. digawn vyd itt o arueu. Peis o vliant teneu ymdanat. Ac
ny byd reit itt torri nagwaew na chledyf yr ymlad ar marchawc a geffych
yn yr ansawd honno. Ac yna ydywawt gwalchmei wrth gei Ti aallut
dywedut auei hygarach pei as mynhut. ac nyt araafî y perthyn itti dial
dy lit ath digyoveint. Tebic yw gennyf i hagen y dygafi y niarchawc
gyd ami heb torri na breich nac ysgwyd ymi Yna ydywawt arthur wrth
Walchmei. mal doeth a phwyllic y dywedy di. a dos ditheu ragot achy-
mer digawn o ameu ymdanat. adewis dy uarch. Gwisgaw awnaeth gwalch-
mêi ymdanaw. aacherdet racdaw yn chweric ar gam y varch. parth arlle
ydoed peredur. Ac ydoed ynteu yngorffowys wrth paladyr ywaew ac yn
medylyaw yr vn medwl. Dyuot awnaeth gwalchmei attaw heb arwyd
crelonder gantaw. adywedut wrthaw. Pei gwypwn vot yn da gennyt ti
mal y mae da gennyfi. Mi a ymdidanwn athi. Eissoes negessawl wyfi y
gan arthur attat. y atolwyn itt dynot y ymwelet ac ef. Adeuwr a doetH
kyn no mi ar y neges honno. Gwir yw hynny heb y peredur. ac anhygar
ydoethant. ymlad awnaethant ami ac nyt oed da gennyf ynneu hynny.
gyt ac nat oed da gennyf vyn dwyn y ar y medwl yd oedwn amaw.
Yn medylyaw yd oedwn am y wreic uwyhaf a garwn. Sef achaws y
doeth cof im hynny. yn edrj'ch yd oedwn ar yr eira. ac ar y uran. ac ar
y dafneu o waet yr hwyat a ladyssei y walch yn yr eira. Ac yn medylyaw

34 Y MABINOGION,

yd oedwn bot yn gynhebîc gwjTider yr eira. adnhet y gwallt ae haeleu yr
uran. ar deuvann goochyon aoed yny gradyeu yr deu dafyn waet. Heb y
gwalchmei nyt oet anuonhedigeid y medwl hwnnw. Adîryued oed kynny
bei da gennyi dy dwyn y arnaw. Heb y peredr adywedy dî ymi a yttíw
kei ynllys arthur. yttiw heb ynteu. ef oed y marchawc diwethaf aymwanawd
athi. ac ny bu da ydoeth idaw yr ymwan hwnnw. torri awnaeth y vreîch
deheu idaw agwaell y yskwyd gan y kwymp agauas owth dy paladyr di
íe heb y pered^ nym tawr dechreu dial sarhaet y corr ar gorres velly. Sef
awnaeth gwalchmei eniyuedu y glybot yn dywedut am y corr ar gorres. A
dynessau attaw a mynet dwylaw mynwgyl idaw. agovyn pwy oed y enw.
Peredur uab efrawc ym gelwir i heb ef. athitheu pwy wyt. Gwalchmei ym
gelwir i heb ynteu. l)a yw gennyí dy welet heb y perodr. Dy glot vy
giglef ympob gwlat or y bum o vilwryaeth a chywirdeb. ath athgedymdeith-
as yssyd adolwyn gennyf y gaffel. keffy myn vygkret. adyro ditheu ymi y
teu. Ti ageffy yn Uawen heb y peredr. Kychwyn awnaethant ygyt ynhyf-
ryt gyttuim parth ar Ile ydoed arthur. aphan gigleu gei eubot yn dyfot. ef
adywawt. Mi awydwn na bydei reit ygei ymlad ar marchawc, adiryued
yw idaw caffel clot. Mwy awna ef oe eireu tec no miui o nerth au
harueu. Amynet a wnaeth peredr a gwalchmei hyt yn Uuest Walchmei
ydiot eu haraeu. Achymryt aorac peredr y ryw yn^c ac a oed y walch-
mei. amynet awnaethant yn Uaw hyt y Ile yd oed arthur. â chyuarch
gwell idaw. Llyma arglwyd heb y gwalchmei y gwr y buost yr ystalym
o amser yny geissaw. Graessaw wrthyt unben heb yr arthur. a chyt ami
y trigyy. apheigwypwn vot dy gyiinyd mal y bu. nyt aut y wrthyfi pann
aethost. Hwn hagen a doroganwys y corr ar gorres itt auu drwc kei
wrthunt. athitheu ae dieleist. Ac ar hynny nachaf y vrenhineR ae Ilaw-
vorynyon yn dyuot. a chyvarch gWelI awnaeth peredur udunt. a Ilawen
uuaut wynteu wrthaw ae ressawu aorugant. parch ac enrhyded mawr
awnaeth arthur amperedur. ac ymchoelut aoragant parth a chaerllion. Ar
nos gyntaf y deuth peredr y gaer Uion y Iys arthur. ac yd yttoed yn
troi yny gaer wedy bwyt. nachaf ygharat law eurawc ynkyuaraot ac ef.
Myn vygkret vy chwaer heb y peredr morwjrn hygar garaeid wyt. ami
aallwn amaf dy gara ynvwyhaf gwreic pei da genyt. Miui arodav vygkret
heb hi val hynn. na charafi dydi ac nath vjTinaf jTidragywydawl. Minneu
arodaf vygcret heb y pered' nadywedaf ynneu eir Lyth wrth grîstawn
yny adeuych ditheu araat vygara i yn vwyaf gwr. Trannoeth ef a ger-
dawd peredr ymeith. ar prifford ar hji; keu}Ti mynyd ef awelei dyffryn
crwnn. a gororeu y dyŵj^n yn goedawc carrecgawc. a gwastat y dyffryn

)

PEREDUR AB EFRAWC. 35

oed yn weîrglodyoii. ac yii dired ar y rwng y g>vcîrglodyon ar coet. Ac
ym mynwes y coet y gwelei tei duon mawr anuanawl eu gweith. adisgynnu
awnacth ac arwein y varch tuar coet. Ac am talym or ooet ef a welei
ochyr carreclem. ar flFordd ynlcyrchu ochyr y garrec. allew yn rhwym wrth
gadwyn. ac yn lcyscu ar ochyr y garrec. aphwU dyfyun athrugar y veint
awelei dan y Uew. Ae loneit yndaw oesgym dynyon ac aniueileit. athynny
cledyf awnaeth peredr atharaw y Uew. yny dygwyd yn dibin wrth y gad-
wyn. uch peuii y pwU. Ac ar yr eildyrnawt taraw y gadwyn aonic yny
tyrr. Ac yny dygwyd y llew yn y pwlL ac ar traws ochyr y garroíî
arwein y uarch aoruc peredr yny doeth yr djŵjmn.

Ac ef a welei am ganawl y dyllryn castell tcc. athuar caetell dy
euth. ac ar y weirglawd wrth y castell ef awelei gwr llwyt mawr vn
eifited. mwy oed no gwr or a wclsei eirj-'oet. A deu was ieueinc vn
saethu. kameu eu kylleill o asgwra moruiL y neill o honunt yn was
gwineu. ar Uall yn was melyn. adyuot racdaw awnaeth hyt y Ile ydoed
y gwr llwj't. a chyvarch gwell a omc peredur idaw. ar gwr Ilwyt a
dywawt. mevyl ar varyf vymporthawr. Ac yna y dyallawd peredr panyw
y Uew oed y porthawr. Ac yna ydaeth y gwr Ilwyt ar gweisson gyt
ac ef yr castell. ac y daeth peredr gyt ac wy. a Ile tec enrydedus a
welei ef yno. ar nouad a gyrchassant. ar byrdeu oed gwedy eu dj-rch-
auel. a bwyt a Uynn yn dîdlawt arnadunt. Ac ar hyimy ef awelei vn
dyuot or ystauell gwreic ohen a gwreic ieuanc. Amwyhaf gwragod or
awelsei eiryoet oedynt. Ac ymolchi aoragant. amynet y vwj^tta. Ar gwr
Uwyt aaeth y bonn y bwrd yn uchaf ar wreic ohen yn nessav idaw.
Apheredr ar uorwjni a dodet ygj't. Ar deuwas ieueinc yn gwassanaetliu
arnadunt. Ac edrych a wnaeth y uorwyii ar peredur a thristau. a govyn
a orac peredr yr vorwyn paham yd ood trist. Tydi eneit yr pann jtli
weleis gj'utaf a gerois yn vwyhaf gwr. athost y^v gennyf welet arwas
kyn uonhedicket athi. y dihenyd avyd arnat auory. Aweleist ti y tei
duon Ilawcr ym bron y coet. gwyr yw y rei hynny ymtat i oll y g^vr
Ilwyt racko. achewri ynt olL ac avor)^ wynt adygj'forant am dy penn ac
ath ladant. ar dyflFryn crwnn y gelwir y djŵynn hwnn. Oia uorwjTi dec
a bery di bot vymmarch i am araeu yn vnlletty ami heno. Paraf yrofi
a duw os gallaf j^iUawen. Pan vu araserach gantunt kymrut hun no
chyuedach. y gj^scu yd aethant. ar uorwyn a beris bot marcli peredr ao
araeu yn vn Uetty ac ef. Athrannooth perodr a glywei gordyar gwyr a
meirch ygkylch y castell. Apherodur a gjniodes. ac awisgawrl y araou
ymdanaw. ac ymdan y uarch. ac ef a douth yr weirglaw^d. ac y deutli

36 Y MABIN06I0N.

y wreîc hen ar uorwyn att y gwr llwyt. Arglwyd heb hwy kymer gret
y mackwy na dywetto or awelas yman. Anî a vydwn drostaw y keidw
Na chymeraf myn vygkret heb y gwT llwyt. ac ymlad a wnaeth peredur
ar IIu. ac erbyn echwyd neur daroed idaw llad trayan y llu heb argy-
wedu neb amaw ef. Ac ynsL y dywawt y wreic ohen. neur deiyw yr
mackwy Uad Ilawer oth lu. a dyro nawd idaw. Na rodaf myn yygcret
heb yr jmteu. Ar wreic ohen. ar uorwj'-n dec yar vwlch y gaer yd oed-
ynt yn edrych. Ac yn hynny ymgjnianiot o pered' ar gwas melyn ae
lad. Arglwyd heb y uorwyn dyro nawd yr mackwy. na rodaf yryfi a
duw heb y gwr Uwyt. Ac ar hynuy ymgyvaruot o peredr ar g^vas
gwîneu ae lad. Buassei well itti pei rodassut nawd yr macîkwy kynn
Ilad dy deunaw o honaw. ac abreid vj^d y titheu dy hun or dihegy.
Dos ditheu vorwyn ac adolwyn yr mackwy rodi nawd yiuii. kany8 rod-
assam nî idaw ef. ar vorwyn adoeth yr . Ile yd oed peredur. ac erchi
nawd y that aoruc. ac yr sawl adihagyssei oe wyr yn vyw. Kefly dan
amot mynet oth tat a phawb or yssyd y danaw y wrhau yr amherawdyr
arthur. . ac y dy wedut idaw pan y w peredr gwr idaw awnaeth y gwassanaeth
hwnn. Gwnawn y rofî aduw yn Ilawen. a chjinryt bedyd o honawch. A
mînneu aanuonaf att arthur. y erchi idaw rodi y dyflTryn honn ytti. ac yth
ettiued byth gwedy ti. ac yna y doethant y mywn. a chyuarch gwell a
wnaeth y gwr IIwji; arwreic vawr y peredr. Ac yna y dywawt y gwr
llwj't. Yr pan yttwj-f ynn medu y dyffrjTin hwnn. mi ny weleis gristawn a
elei ae eneit gantaw namjTi ti. a ninneu a awn i wrhau y arthnr aci y gym-
ryt cret a bedyd. Ac yna y dj^awt peredur diolchaf ynneu y duw. na
thoneis vy Ilw wrth y wreic vwyhaf a garat. na dywedwn un geir wrth
gristawn. Trîgyaw yno awnaethant y nos honno. Trannoeth y bore yd aeth
y gwr Ilwyt ae niuer gantaw y Iys arthur. Ac y gwrhayssant y arthur.
Ac y parawd arthur eu bedydyaw. Ac y dywawt y gwr Uwyt y arthur
pan yw peredr ae goruuassei. Ac arthur a rodes yr gwr Ilwj'^t ae niuer y
dyffrynn oe gynnal y danaw ef mal yd erchis peredr. A chan gennat ai*thur
y gwr Ilwyt a aeth ymeitli parth ar dyffryn crwnn. Peredur ynteu a gerd-
awd y bore drannoeth racdaw talym mawr o diffeith. heb gaffcl lcyuanned.
Ac yn y diwed ef adoeth y líyiumned bychann araIdlaAvt. Ac yuo y clywoi
uot sarff yn gorwed ar uodrsvy eur. heb adel k}-fanned seith miUtir o bop
parth idi. Ac y daeth peredur yr Ile y clj-^^ei vot y sarff. ac ymlad awnaeth
ar sarff yn Uidyawc drut flenedicualch. Ac yn y diwed y lladawd. ac y
kymerth y votrwy idaw ehun. Ac uelly y bu ef yn hir yn yr agherdet
hwnnw. heb dj'wedut vngeir wrth neb ryw gristawn. Ac o hynny yd vttoed

PEREDUR AB EFRAWC, 37

yn kolli y liw ae wed o drahîraeth jru ol llys arthur ar wreic vwyaf a garei
ae gedymdeithon.

Odyna y cerdawd racdaw y lyu arthur. ac ar y fibrdd y kyuaruu
ac ef deulu arthur. a chei yn eu blaen yn mynet y neges udunt. Peredur
a adwaenat bawp onadunt. ac nyt adwaeney neb or teulu euo. Pandeu}- dî
vnben heb y kei. a dwyweith atheir. ac nyt attebei ef Y wan aoruc kei a
gwaew trwy y uordwyt. Ac rac kymell arnaw dywedut athorri y gret myn-
et heibyaw aoruc heb ymattiala ac ef. Ac yna y dywawt gwalchmei. Yro-
fi a duw gei drwc y medreist kyflauan ar mackwy ual hwnn yr na alleî
dywodut. Ac ymchoelut draeugeuyn y lys arthur. Arglwydes heb ef wrth
wenhwyfar. Awelydi drycket y gyflauann aoruc kei ar y mackwy hwnn yr
ua allei dywedut. Ac yr duw ac yrof ynneu par di y uedeginyaethu ef er-
byn pan delwyf drachefyn. ami adalaf y pwyth itt. achynn dyuot y gwyr
oe eu ueges ef adeuth marchawc yr weirglawd y ymyl llyB arthur y erchi
gWT y ymwan. A hynny a gauas. abwrw hwnnw a'wnaeth peredr ac wyth-
nos y bu yn bwrw marchawc beunyd. Adiwamawt yd oed arthur ae teulu
yn dyuot yr eglwys. Sef y gwelynt marchawc gwedy dyrchauel arwyd
ymwan. Hawyr heb yr arthur. myn gwrhj't g^yr nyt af odyma yny gafi^-
wyf vymarch am anleu y vwrw y ianghwr racko. Yna yd aeth gweisson
yn ol y uarch ae anieu y arthur. Apheredr agyfaruu ar gweiseon yn mynet
heibaw. ac a gymerth y march ar arueu ar weirglawd a gyrchawd. Sef
awnaeth pawb oe welet ef ynkynodi ac yn mynet y ymwan yr marchawc
mynet ar benn y tei ar brynneu ar lle aruchel y edrych ar yr ymwan.
Sef awnaeth peredr emneidaw ae law ar y marchawc y erchi idaw dechreu
amaw. Ar marchawc aossodes amaw. ac nyt ysgoges ef or lle yr hynny.
Ac ynteu pererdur aordinhaawd ac ae kyrchawd yn llityawcdrut engiryawl
chwerw awydualch. Ac ae gwant dyrnawt gwenwyniclym tost dmt milwr-
yeid ffyryf y dan y dwy en ae dyrchauel oe gyfrwy% ae vwrw ergit mawr
y wrthaw. ac yd ymchoelawd dracheuyn ac yd edewns y march ar aroeu
gan y gweisson mal kynt. ac ynteu ar y draet a gyrchawd y llys ar mack-
wy mut y gelwit peredur yna. ar hynny nachaf agharat Law eurawc yn
kyuarfot ac ef. Yrofi a duw imbenn heb hi ys oed gryssyn na allut dy-
wedut. Aphei gallut diwedut mi ath garwn yn vwyhaf gwr. ac myn vycret
kyn nys gellyt mi ath garaf yn vwyhaf gwr. Duw atalo itt vygwhaer heb
peredur ar myn ^j^ret minneu ath garaf di. Ac yna gwybuwyt pan yw
peredr oed ef. ac yna y delis eí gedymdeithas a gwalchmei ac ac owein vab
uryen. ac a phawb or teulu ac y trigywys yn llys arthur.

Arthur aoed ygkaer Uion ar wj'sc. amynet awnaeth y hela. apheredr

38 . Y MABIN06I0N.

•a ellygawd y gi ar hyd ar ki a ladawd yr hyd y mywn diffeithwch. ac
ympenn ruthur y wrthaw. ef a welei arwyd kyfanhed. athu ar kyfaned y
deuth. ac ef awelei neuad. ac ar drws y neuad ef awelei gweis moel gethin-
yon yn gware gwydbwylL Aphan deuth y raywn. ef a welei teir morwyn
yn eisted ar leithic. ac vn ryw wiscoed amdanunt ual y dylyei am dylyed-
ogyon. Ac ef aaeth y eisted attunt yr Ueithic. ac vn or morwynyon a
ŵdrychawd ar peredr yn graff. ac wylaw a wnaeth. Apheredur a ovynawd
idi beth awylei. Rac drycket gennyf gwelet Ueassu gwas kyndecket athi
Pwy am lleassei i heb y peredur. Pei ualrihyt ytt arhos yn y lle hwnn. mi
ae dywedwn itt. Yr meint uo y gwrthret arnaf yn aros. mi ae
gwrandawaf. Y gwr yssyd tat ymi heb y uorwyn. bieu y Uys* honn. A
hwnnw alad pawb or a del yr llys honn heb y ganhyat. Pa gyfryw wr yw
awch tat chwi pan allo lleassu pawb uelly. Gwr awna treîs ac anuod ar y
gymodogyon. Ac ny wna iawn i neb amdanaw. ac yna y gwelei ef y gweis-
son yn cjrfodi ac yn arllwyssaw y clawr or werin. ac ef a glywei dwryí mawr.
Ac yn ol y twryf ef awelei wr du mawr unllygeitawc yn dyuot y mwyn. ar mor-
ynyon a gyf odassant yn y erbyn a diot y wisc y amdanaw awnaethant. ac ynteu
aaeth y eisted. Agwedy dyuot y bwyll idaw ac aryfhau edrycli aoruc ar
peredur. a goun pwy y marchawc. Arglwyd heb yr vn or morynyon y gwas
ieuanc teckaf abonhedickaf or aweleist eiryoet. Ac yr duw ac yr dy syber-
wyt pwylla wrthaw. Yrot ti mi abwyllaf ac a rodaf y eneit idaw heno. ac
yna peredr adaeth attunt wrth y tan. ac a gymerth bwyt allynn. ac ymdidau
ar rianed aoruc. Ac yna y dywawt peredr gwedy y vrwyscau wrth y gwr
du. Ryued yw ,gennyf kadamet y dywedy di dy uot. Pwy adiodes dy
lygat ti Un om kennedueu oed heb y gwr du. pwy bynnac aovyntíei imi
yr hynn ydwyt ti yn y ouyn. ny chaffei y eneit gennyf na yn rat nac
ar werth. Arglwyd heb y uorwyn kyt dywetto ef overed o vrwysged a-
medawt parth ac attat ti. kywirha y geir a dywedeîst gynneu ac a edeweist
wrthyfi. Aminheií a wnaf hynny yn Uawen yrot heb y gwr du. Mi aadaf
y eneit idaw yn Uawen heno. ac ar hynny y trigyassant y nos honnó.

. A thrannoeth kyuodi aoruc y gwrdu. a gwiscaw arueu ymdanaw. ac
erchi pered^ kyuod dyn y uynyd y diodef agheu heb y gwr du. Peredr a
dywawt wrthaw. Gwna y neiUpeth y gwr du. os ymlad avynny ami. ae diot
dy arueu y ymdanat. ae titheu a rodo arueu ereül y minneu y ymlad a thi.
Ha dyn heb ef ae ymlad aaUut ti pei kaffut arueu. kymer yr arueu avyn-
nych. Ac ar hynny y doeth y uorwyn ac arueu y peredr aoéd hoff gantaw.
Ae ymlad a wnaeth ar gwr du. yny uu reit yr gwr du erchi hawd y peredr,
Y gwr du ti a geffy nawd tra uych yn dywedut ym pun wyt. aphwy a
tynnawd dy lygat Arglwyd minheu ae diwedaf. yn ymlad ar pryf du or

PEREDÜR AB EFRAWC. 39^

garn. Cruc yssyd aelwir y cruc galar. ac yn y cruc y mae kam. ac yn y
gam y mae pryf. ac yn lloBcwra y pryf y mae maen. a rinweden y maen
ynt. Pwy bynnac ae kaffei yn y neiU law. a vynnei o eur ef ae kaffei ar
y llaw arall idaw. ac yn ymlad ar pryf hwnnw y kolleÌ6 i vy llygat. Am-
henw ynneu yw y du trahawc. Sef achaws ymgelwit y du trahawc. ny
a wn undyn ym kylch nys treisswn. a lawn nys gwnawn y neb. le heb
y peredur py gybellet yw. Y dyd y kychwyTinych odyma ti a doy y lys
meibon y brenhin y dîodevueynt. Paham y gelwir wynt uelly. adanc Uynn
ae llad wynt beunyd imweîth. Pandelych odyno ti adeuy hyt yn Uys
iarDes y kampeu. Py gampeu heb y peredr yseyd erni hi. Trychanwr
teolu yssyd idi. Pob gwr dieithyr or adel yr llys ef adywedir idáw
campeu y theulu. Sef achaws yw hynny. y trychanwr teulu aeisted yn
nessaf yr arglwydes. ac nyt yr amharch yr gwesteion. namyn yr dywedut
kampeu y theulu. y dyd y kychwynnych odyno ti a ey y grac galarus.
Ac yno y maent perchen trychant pebyll ygkylch y cruc yn kadw y pryf
Can buost heb y peredr yn ormes yn gyhyt a hynny. mi awnaf na bych
byth bellach. ae lad awnaeth peredr idaw. Ac yna y dywawt y uorwyn.
adechreuassei ymdidan ac et. Bei bydut dlawt yn dyuod yma. kyuoeth-
awc vydut bellach o drysor y gwrdu a ledeist. Athi a wely y sawl uor-
ynyon hygar yssyd yn y Uys honn. ti a geffut orderchat ar yr un a
vynnut onadunt. Ny deuthum i yma om gwlat arglwydes yr gwreicka.
namyn gweison hegar awelaf yna. yrageflylybet bawp o honawch ae gilyd
mal y mjmno. a dim oc awch da nys mynnaf. ac nyt reit ym wrthaw.
Odyna y kychwynyawd peredur racdaw. ac y deuth y lys meibon brenin y
diodeiueint. Apliann deuth yr Uys nywelei nam^m gwraged. ar gwraged a
gyuodassant racdaw. ac a vuant lawen wrthaw. ac ar dechreu eu hym-
didan. ef a welei varch yn dyuot achyfrwy arnaw. achelein yn y kyfrwy.
ac un or gwraged a gyuodes y vynyd ac a gymerth y gelein or kyfrwy
ac ae heneinawd ymywn kawg aoed islaw y drws a dyfyr twym yndî. ac
a dodes eli gwerthuawr arnaw. ar gAvr a gyuodes yn vyw. ac a deuth yr lle
yd oedperedur. ae raessawu aorac. a bot yn llawen wrthaw. a deuwr ereiU
adoethant y mywn yn eu kyfrwyeu. ar un djrwygyat awnaeth y uoryn
yr deu hynny ac yr un gynt.

Yna y govynnawd peredr yr vnben paham yd oedynt uelly. ac
wynteu a dywedassant bot adanc mywn gogof. a hwnnw ae Uadei wy un-
weith beunydd. ac ar hynny y trigyassant y nos honno. athranoeth y
kyuodes y mackwyeit racdunt. ac yd erchis peredr yr mwyn eu gordercheu
y adel gyt ac wynt. Ac wynteu ae gomedassant. adywedut pei ath ledit

40 Y MABINOOION.

ti yno. nyt oed îtt ath wnelei yn vyw dracheujrn, Ac yna y kerda88ant
wy racdant. ac y fcerdawd peredr yn ei hol. agwedy eu difflannu wy hyt
uas gwelei ef. Yna y kyuaruu ac ef yn eisted ar benn cruc. y wreic
deckaf or a welsei eiryoet. Mi awn dy hynt heb hi. mjmet yd. wyt y
ymlad ar adanc. ac ef ath lad. ac nyt oe dewred namyii oe ystryw. Gogof
yflsyd idaw. aphiler maen yssyd ar drws yr ogof. ac ef awyl pawb or a del
y mywn, ac nys gwyl neb euo. ac a Uechwaew gwenwynic o gysgawt y
piler y Uad ef bawp. Aphei rodut ti dy gret vygaru i yn vwyhaf gwreic
mi a rodwn itt uaen ual y gwelut euo pan elut y mywn. ac ny welei
ef dydl Rodaf myn vygkret heb y peredr. Yr pän yth weleis gyntaf mi
ath gereis. apha le y keÌ8swn i dydi. Pan geissych di vyui keis parih ar
india. Ac yna y difflannwys y uorwyn ymeith gwedy rodi y maen yn llaw
peredr. Ac ynteu adeuth racdaw parth a dyffrynn auon. agororeu y dy-
ffiynoed yn goet. ac o pob parth yr auon yn weirglodyeu gwastat. Ac
or neill parth yr avon y gwelei kadw odeueit gwynyon. ac or parth araD
y gwelei cadw o deueit duon. ac ual y breuei vn or deueit gwynnyon
y deuei vn or deueit duon drwod. ac y bydei yn wenn. ac ual y breuei
vn or deueit duon. y deuei vn or deueit gwynnyon drwod ac y bÿdei
yndu. Aphrenn hir a welei ar lann yr auon. Ar neill hanner aoed idaw
yn llosci or gwreid hyt y ulaen. Ar hanner arall a deil ir arnaw. ac
uchlaw hynny y gwelei mackwy yn eisted ar ben cruc. adeu vîlgi bronn-
wynyon vrychyon mywn kynllyuaneu yn gorwed geyr y law A diheu oed
gantaw nawelsei eîryoet mackwy kyn deymeidet ac ef ac yn y coet gyfar-
wyneb ac of y clywei ellgwn yn kyuodi hydgant. A chyuarch gwell
awnaeth yr mackwy. ar mackwy a gyuarchawd well y peredr. atheir fford
a welei pered^ yn mynet y wrth y cruc. Y dwy fford yn vawr ar dryded
yn llei. agovyn aoruc peredur pa le yd aei y teir fford. vn or ffyrd hynn
aa ym llys i. Ac un or deu agyghoraf i ytti ae mynet yr llys or blaen
att vyggwreîc i yssyd yno. ae titheu aarhoych yma athi a woly y gell-
gwn yn kymell yr hydot blin or coet yr niaes. athi awely ymilgwn goreu
or aweleist eiiyoet aglewhaf arhydot yn eu Uad ar ydwfyr geir anllaw.
Aphan uo amser ynni vynet yn bwyt ef adaw vyggwas am march ym
herbyn athi agefly lewenyd yno heno. Duw a diolcho itt. nythrigyafi. na-
myn ragíjf yd af. Y neill fford aa yr ddinas yssyd yma yn ago& ac yn
hwnnw y keffi bwyt allynn ar wertL Ar ffbrd yssyd lei nor rei ereill
aa parth a gogof yr adanc. Can dy ganhyat vackwy parth ac yno ydafi.
a dyuot awnaeth peredur parth ar ogof. achymryt y maen yny llaw asseu.
ae waew yn y llaw deheu. ac ual y daw y mywn. arganuot yr adanc

PEREDUR AB EFRAWC. 41

awnaeth ae wan a gwaew trwydaw. allad y benii. Aphan daw y maes
or ogof. nachaf yn dws yr ogof y tri chedymdeitli. a chjruarch gwell a
wnaethant y peredr. Adywedut panyw idaw yd oed darogan Uad yr or-
mee honno. Arodi y penn awnaeth peredr yr maclcwyeit. Achynnic
awnaethant wynteu idaw yr vn a vyTmynt or tair chwioryd yn briawt. a
hanner eu brenhinyaeth y gyt a hi. Ny deuthura i yma yr gwreika heb
y peredr aphei mynnwn unwreic acatuyd. awch chwaer chwi a vynnwn yn
gyntaí A cherdet racdaw a wnaeth peredur. ac ef aglywei twrwf yn y
ol. ac edrych awnaeth ynteu ynn ol. Ac ef awelei gwr ar gevyn march
coch. ac arueu cochyon ymdanaw. ar gwr adeuth ar ogyvuch ac ef. achy-
uarch gwell awnaeth y peredur o duw ac o dyn. Ac ynteu peredr
agjTiarchawd gwell yr mackwy yn garedic. Arglwyd dyuot y erchi itti
ydwyfi. Beth a erchy di heb y peredr. Fygkymryt yn wr itt. Pwy a
gymerwn ynneu yn wr pei ath gymerwn. Ny chelaf vygkystlwn ragot.
Etlym gledyf coch ymgelwir iarll o ystlys y dwyrein. Ryued yw gennyfi.
jingynnic o houat yn wr y wr ny bo mwy o gyuoeth no thi. nyt oes y
minneu namyn iarllaeth arall. Achanys gwiw gennyt ti dyuot yn wr ymî.
Mi ath gymeraf yn Ilawen. ac y doethant parth allys yr iarlles. Allawen
vuwyt wrthunt yny llys. adywedut wrthunt awnaethpwyt. nat yr amarch
amunt y dodit islaw y teulu. namyn kynnedyf y llys aoed y velly. Ranys
y neb avyryei y thrj'channwr teulu hi. bwyt% a gafFei yn nessaf idi. ahi ae
care: yn vwyhaf gwr. Agwedy y bwrw o peredur y thrychanwr teulu yr
llawr. ac eisted ar y neill law. y dywawt y iarlles. Ydiolchaf y duw
kaflFei gvvas kyndecket a chyiidewret athi. kan nycheueis y gwr mwyhaf a
garwn. P^^y oed y gwr mwyliaf agarut titheu. ilynvygcret etlym gledyf
coch oed y gwr inwyhaf a garwn i. ac nys gweleis eiryoet. Dioer heb ef.
kedymdeith yrai yw etlym. allyma evo. ac yr yvwyn ef y deuthum i y
chware ath teulu di. Ac euo ae gallei ynwell no myvi pei asmynnei. amin-
neu ath rodaf di idaw et. Duw adiolcho y titheu uackwy tec. aminneu a
</ymeraf y gwr mwyaf a garaf. ar nos honno kyscu awnaeth etlym ar iarlles
y gyt. Athrannoeth kychwynnu awnaeth peredur parth ar cruc galarus.
ilyn dy law di arglwyd mi a af y gjt athi heb yr etlym. Wynt adeuthant
racdunt hyt y lle y gwelynt y cruc ar pebylleii. Dos heb y peredr att y
gwyr racko wrth etlym. ac arch udunt dyuot y wrhau yrai. Ef a deuth
etlym attunt. ac a dywawt wrthunt ual hynn. Dewch y wrhau ym
harcrlwyd i. Pwy yw dy arglwyd di heb yr wynteu. Peredr baladyr hir
yw vy arglwyd i heb yr etlym. Pti dyledus diuetha kennat. nyt aut
dracheuyn yn vyw att dy arglwyd. ani on^hi arch mor drahaus y vrenhined

42 Y MABINOGION.

aieirll a larwneit a dyuot y wrhau yth arglwyd di. Peredr aerchis idaw
vynet dracheuyn attunt. a rodi dewis udunt ae gwrhau idaw. ae ymwan ac
ef. Wynt a dewissassant ymwan ac ef. Apheredr auyryawd perchen cant
pebyll ydyd hwnnw yr Uawr. athrannoeth ef ayj^ryawd perchen cant ereiU
yr liawr. Ar trydyd dyd cant a gawssant yn eu kyghor gwrhau y pered.
Apheredur aovynnawd udunt. Beth awneynt yno. ac wynteu adywedafisant
panyw gwarchadw y pryt yny vei varw. Ac yna ymlad awnaem ninneu y
niaen. ar neb auei drechaf o honam agafFei y maen. Arhowch vi yma heb
y peredr mi aaf y }Tnwelet ar pryf. Xac ef arglwj^d heb wynt. awn ygyi y
ymlad ar pryf. le heb y peredur ny mynnafi hynny. Pei lledit y pryf ny
chaffwn i o glot vwy noc un o honawch chwitheu. Amynet a wnaeth ef
yr Ue yd oed y pryf ae lad. adyuot attunt wjniteu. a dywedut wrthunt.
Ryfriuwch awch treul yr pan doethawch yma. ami ae talaf ywch ar en heb
V peredur. Ef adalawd udunt k}'meint ac y dywawt pawb y dylyy o
honaw. Ac nyt erchis udunt nanjyn adef eu bot yn wyr idaw ef. Ac ef a
dywawt wrth etlym. att y wreic vwyaf a gerj' yd ey di. Aminneu aaf
ragof. Ac a dalaf itt dyuot yn wr im. Ac yna y rodes ef y maen y etlym.
Duw adalho itt. arwydheyt duw ragot. Ac ymeith yd aeth pered^ ac ef a
doeth y dyffrynn avon deckaf awelsei eir}'oet allawer o bebylleu aînliw
awelei ef yno. aryuedach oed gantaw no hyny. gwelet y sawl a welei o
velinau dwfyr. a melineu gwylit. Ef agehyrdawd ac ef gwr gwineu. mawr.
a gweith eaer arnaw. Agovyn pwy oed aoruc pered^. Peun melinyd wyfi
heb ef ar y melineu racko oll. Agaffafi letty genn}i; ti heb peredr. Keffy
heb ynteu yn llawen. ef a doeth peredr y ty y melinyd. Ac ef awelaB Uetty
hoff tec yr melinyd. ac erchi awnaeth pered^ aryant yn echwyn yr mehnyd
y brynu bwyt allynn idaw ac y dylwyth y ty. Ac ynteu a talei kynny

vynet odyno.

Gouyn aoruc yr meUnydd py achaws yd oed y dygyuor hwnnw
yno. Y dywawt y melinyd wrth peredr. Mae y neiUpeth. ae tydi yn wr
o bell ae titheu yn yTivyt. Yna y mae amherodres cristinobyl uawr. Ac
ny mynn honno namyiî y gwr dewraf. Kanyt reit idi hi da. ac ny ellit
dwyn bwyt yr sawl viKoed yssyd yma. ac o achaws hynny y mae y
sawl velineu hynn. . Ar nos honno kymryt eu hessmwythter awnaethant.
Athrannoeth kyuodi y uynyd a oruc peredr a gwisgaw ymdanaw ac ym-
dan y uarch y uynet yr twmeimeint. Ac ef awelei bebyll ympUth y
pebylleu ereill teckaf or awelsei eiryoet. amorwyn dec awelei yn ystyiin^
y phenn trwy ffenestyr ar y pebyll. ac ny welsei eiryoet morwyn degach
ac eurwisc o bali ymdanei ac edrych awnaeth ar y uorwyn yn graff.

PEREDUR AB EFRAWC. 43

amynet y charyat yndaw yn vawr. ac uelly y bu yn ediych ar y uor\vyn
or bore hyt hanner <lyd. Ac o hanner dyd yny oed pryt nawn. Ac yna
neur daroed y twmeimeînt. A dyuot aoruc y letty. a thynnu y arueu
y amdanaw. Ac erchi aryant yr melinyd yn cíîhwyn. Adic vu wreic y
melinyd wrth peredr ac eissoes y mclinyd a rodes arj^ant yn cchwyn idaw.
Athranoeth y gwnaeth yr vn wed ac a wnaethocd y dyd gynt. Ar nos
honno ydoeth y lletty ac y fcymerth aryant ynechwyn y gan y melinyd. ar
tiydyd dyd pan yttoed yn yr vnl]e yno edrych ar y uorw^jii. ef a glywei
dymawt mawr rwng ypgAvyd aniynwgyl idaw amynybjn* bw^yall. Aphan ed-
rychawd draegeuyn ar y melinyd. Y melinyd a dywawt wrthaw. Gwna y
neillpeth heb y melinyd. ae tydi a dynno dy benn ymeith ae titheu a el yr
twrneimeînt. A gowenu awnaeth pcredf ar y melinyd. amynet yr twmeimeint.
Ac a gyuarau a(î cf y dyd hwnnw. ef ae byryawd oll yr llawr w-ynt. a chym-
eint ac a vyryawd ef a anuones y gwyr yn anrec yr amherodres. Ar
meîrch ar anieu yn anrec y wreic y melinyd. yr ymarhos am yharyaut ech-
wyn. Dylin aomc peredur y twrneimeint yny vyrj'awd pawb yr llawr. ac
anuon y gwyr o omc y garchar yr amherodres. ar meirch ar ameu y wreic
y melinyd yr ymarhos am yr aryant echwyn. Yr amherodres a anuones att
varchawc y velin. y erchi idaw dyuot y ymwelet a hi. aphallu awnaeth
peredr yr gennat gyntaf. ar eil aaeth attaw. a hitheu y dryded weith
aanuones cant marchawc y erchi udiint y dwyn oe anuod. ac wynt adoethant
attaw. ac a dywedassant eu kennadwri y wrth yr amherçdres. Ynteu
awhaiyawd ac wynt yu da. ef abarawd eu rw^ymaw wynt rwymet iwrch. ac
eu b^vrw ygklawd y velin. ar anìherodres a ovynnawd kyghor y wr doeth a
oed yn y chyghor. A h\\ninw a dywawt wrthi mi aaf attaw ar dy gennyat.
a dynot att peredr a chjniarch gwell idaw. ac erc-hi idaw yr niwyn y
ordcrch dyuot y ymwelet ar amherodres. ac ynteu adeuth ef ar meHnyd.
ac yn y gjiieir gjaitaf y deuth yr pebyll eisted awnaeth. a hitlieu adeuth
ar y neill law. a byrr ymdidan auu y rj'gtunt. a chynjryt kennat a
wnaeth peredr a mynet y letty. Trannoeth ef aaeth y ynìwelet a hi.
Aphann doeth yr pebyll nyt oed vn gyueir ar y pebyll auei waeth y
gyweirdeb noe gilyd. ac ny wydynt hw\y py le yd cistedei ef. Eisted
aomc peredr ar neill law yr amherodres. ac ymdidan awmaeth yn garedic.
Pan yttoedynt uelly wynt aw^elynt yndyuot y gwr du agorflwch eur yn
y law yn Ilawn o win. a dygwydaw a omc ar pcnn y Ihi geyr bronn
yr amherodres. ac erchi idi nas rodei onyt yr neb a delei y ymwan ac
evo ymdanei. ahitheu aetrychawd ar pered"^ arglwydes heb ef mocs ymi y
gomlwch. ac yuet y gwin aoruc pered^ a rodi y gorvIwch y wreic y

44 Y MAblNOGTON.

melinyd. aphanii yltoedynt uelly uachaf wr du oed mwy nor llall. ac ewin
pryf yn y law ar weith gorflwch ae loneit o wân. ae rodi yr aniherotroH.
ac erchi idi nas rodei onyt yr neb aymwaney ac ef. arglwydes heb y
peredr moes ymi. ae rodi y peredr a wnaeth hitheu ac jrued y gwin
aoruc peredr arodi y gorflwch y wreic y mehnyd. pann j-ttoedynt wynt
uelly nachaf gwr pengrj^ch arwaed vwy noc un or gwyr ereill yn djoiot
y mywn a chawc yny law ae loneit o win yndaw. a gestwng ar peun
y Kn ae rodi yn llaw yr amherodres. ac erchi idi nas rodei o nyt yr
neb ymwaney ac euo amdanei. ae rodi awnaeth hitheu y peredur. ac ynteu
ae lianuones y wreic y mehnyd. y nos honno mynet y letty a oruc
peredr athrannoeth gwisgaw ymdanaw ac ymdan y varcli. adyuot yr woir-
glawd a llad y trywyr aoruc Peredur. Ac yna y deuth yr pebyll. ahitheu
adywawt wrth peredur. Peredur dec cofFa dy gret arodeist ti ymi pan
rodes ytti y maen pau ledeist yr adanc. Arglwydes heb ynteu gwir a
dywedy. Aminneu ae coflFaaf Ac y gwledychwys peredur gyt ar amher-
odres pedeir blyned ar dec. megys y dyweit yr ystorj'a.

Arthur aoed ygkacrlhon arwysc priflys idaw. ac ygfcenawl Ilawr y
neuad yd oed pedwar gwyr yn eisted ar lenn obah. Owein uab uryen.
a gwalchmei uab gwyar. a howel uab emyr llydaw. apheredur bahidyr hir.
ac ar hynny wynt a welynt yn dyuot y raywn morwyn benngrecli du
ar gevyn mul melyn. acharroieu anuanawl yny y llaw yngyrru y mul.
aphryt anuanawl agherueid amei. Duach oed y hwyneb ae dwylaw nor
hayani duhaf adarffei y bygu. Ac nyt y Uiw hacfcraf namyn y llun.
Grudyeu aruchel oed îdi. Ac wyneb kyckir y waeret. athrwyn byr ffroen-
iioll. yr neill lygat yn vrithlas tratheryll ar llall yn du ual y muchud
ygkeuynt y phenn. Danned hiryon melynyon melynach no blodeu y ban-
adyl. ae chroth yn^ych^N-ynnu o gledyr y d\^yvron. yn vch noe helgeth.
ascwm y chevyn aoed ar weith bagyl. Y dwy clun aoed yn Ilydan ys-
cyrnic. Ac yn vein oU a hynny y waeret. eithyr y thraet ae ghnyeu aoed-
ynt vreisc. kyuarch g^^^ell y arthur ae teulu oll eithjr y peredr aomc. ac
wrth peredr y dywawt geireu dic anhegar. Percdur ny chyuarchafi well
ytti. kan nys dylyy. Dall uu tyghetuen pan rodes itti dawn achlot. Pan
doethost y lys y brenhin cloff. aphann weleist yno y mackwy yn dwyn
y gwaew Uiueit. Ac o vlaen y gwaew dafyn owaet. ahwnnw yn iydec
yn raeadyr hyi yn dwrn y mackwy. ac enryuedodeu ereiU heuyt aweleist
yno. ac ny ofynneist eu hystyr nac eu hachaws. Aphei ys goíynnut. iechyt
agaffei y brenhin. ae gjoioetli yn hedwch. abellach brwytreu ac ymladeu
achelli marchogyon. ac adaw gwraged ynwedw. arianed >n diosymdeîth.

PEREDUR AB EFRAWa 45

ahynny oll oth achaws di. Ac yna y dywawt hi wrtli arthur. gan dy
ganyat arglwyd pell yw vy lletty i odyma. uyt amgen ygfcasetell
syberw nyvun a glyweist y wrthaw ac yn hwnnw y mae chwech
marchawc athrugeint aphumcant o varchogyon urdawl. ar wreic vwyhaf
agar pob un gyt ac ef. aphwy bynnac a vynno ennill clot o arueu ac o
ymwan. ac o ymlad. ef aekeiff yno os dirper. Auynnei hagen arbennic-
rwyd clod ac etmyc. gwnn y Ue y kaffei. CaBtell yssyd ar vynyd amlwc.
ac yn hwnnw y mae morwyn. ac yny gyveÌ8tydyaw yd ydys. Aphwy
bynnac aallei y rydhau. penn clot y byd a gaffei. ac ar hynny kychwynnv
ymeith aoruc. Heb y gwalchmei. mynvygcret ny chyscaf hun lonyd nes
gwybot aallwyf ellwng y vorwyn. allawer o deulu arthur a gj'thinawd ac
ef Amgen hagen y djrwawt peredur. Mynvygcret ny cliyegaf hun lcnyd
nes gwybot chwedyl ac ystyr y gwaew a dywawt y vorwyn du amdan-
aw. Aphann yttoed pawb yn ymgyweiryaw. nachaf uarchawc yn dyuot
yr porth ameint milwr ae angerd yndaw yn gyweir o diUat ac arueu. ac
a deuei racdaw ac a gyuarchei well y arthur ae deulu oU. eithyr y Walch-
mei. ac ar ysgwyd y marchawc yd oed taryan eurgrwydyr. athrawst o
lasear glas yndî. ac yn vnlliw ahynny ydoed yr arueu ereill oU. Ac ef a
dywawt wrth walchmei. Ti a ledeist vy arglwyd oth twyll ath vrat.
Ahynny mi ae profaf arnat. Kyuodî awnaeth gwalchmei y uynyd Llyma
heb ef vyggwy8tyl yth erbyn ae yma ae yn y Ue y mynych nat wyfi
na thwyllwr na bratwr. geyr bron y brenin yssyd arnafí y mynnafí bot y
gyfranc y rof athi heb y marchawc. Ynllawen heb y gwalchmei. dos
ragot mi yth ol. Racdaw ydaeth y marchawc. ac ymgyweiryaw awnaeth
gwalchmei. a Uawer o arueu a gynnigywyt idaw. ac ny mynnawd onyt
y reî eidaw. Gwisgaw awnaeth gwalchmei apheredur ymdanunt. Ac y
kerdassant yny ol o achaws eu kedymdeithas. ameint yd ymgeiynt. ao
nyt ymganlynnassant ygyt. namyn pob un yn y gyueir. Gwalchmei yn
ieuenctit ydyd adeuth y dyffrynn. ac yny y dyffrj-nn y g\velei kaer allys
uawr yny gaer. athyreu aruchelualch yny chylch. ac ef a welei varchawc
yndyuot yr parth allan y hela y ar balffre glewdu ffroenuoll ymdeithic. ary-
gig wastadualch escutlym didramgwydd gantaw. Set oed hynnw y gwr bioed
y Ilys. Ryuarch gwell awnaeth gwalchmei idaw. Duw a rodo da itt unben.
Aphandoy ditheu. pandeuaf heb ef o Iys arthur. ae gwr y arthur wyt ti. le
myn vygcret heb y gNvaIchmei. Mi awnn gyghor da itt heb y inarchawc.
Blin alludedic yth welaf Dos yr Ilys ac yno y trigyy heno os da gennyt.
da arglwyd a duw a dalo itt. hwde vodrwy yn arwyd att y porthawr. a dos
ragot yr twr racco. achwaer yssyd y minnheu yno. Ar yr porth y doeth gwalcli-

4<; Y MABINOGION.

meî. adangoB y votrwy awnaeth a chyrchu y twr. aphan daeth y mywn. yd
oed fiyrj'fdan mawr ynllosgi. affiam oleu uehel divwc o honaw. amorwyn
uawrhydic delediw yn eisted y mywn kadeir wrth y tan. Ar uorwyn a
vu lawen wrthaw ae ressawu aonic. achychwynu yn y erbyn. ac ynteu
aaeth y eisted ar neill law y uorwyn. eukinyaw agymerassant.

A gwedy eu kinyaw dala ar ymdidan hygar a orugant. Aphan ytt
oedynt uelly. llyma yn dyuot ymywn attunt gwr gwyullwyt telediw. Ha *
achenogee butein heb ef. pei gwyput tiaw iawnet itt chware ac eisted ygyt
ar gwr hwnnw. nyt eistedut ac ny chwaryut. athynnu y benn allan ac
ymeith. Ha unbenn heb y uorwyn pei gwnelut vyghyghor rac ofyn bot pyt
gan y gwr itt. ti a gaeut y drwB. Gwalchmei a gyuodes y hynny. aphan
daw tu ar drwa yd oed y gwr ar y * * jm llawn aruawc ynkyrchu y
twr y * * sef ao * gwalchmei achlawr gwydbwyll diflyn rac * *
onadunt yny doeth y gwr o hela. ar hjmny Uyma y iarll yn dyuot. Beth
yw hynn heb ef. Peth hagyr heb y gwr gwynllwyt. bot yr achenoges racko
yn eisted ac yn bwyta gyt ar gwr aladawd awch tat. Gwalchmei uab gwyar
yw. Peitwch bellach heb yr iarll mivi aaí y mywn. Y iarll a vu lawen
wrth walchmei. Ha imbenn heb ef cam oed itt ♦ ♦ * ♦ an tat o honat.
Kyn y gallom ny y dial duw ae dial arnat. Eneit heb y gwalchmci
Uyma ual y mae am hyimy. Nac y adef llad awch tat chwi nac y
diwat ny deuthum i. Neges yd wyfi yn mynet y arthur. ac ym y hun.
Archaf i oet blwydyn hagen yny delwyf om neges. Ac yna ar vygcret
vyndyuot yr ÌIjb honn y wneuthur vn or deu ae adef ae wadu. Yr oet
a gauas yn UawerL Ac yno y bu y nos honno. Trannoeth kychwyn yin-
eith aoruo. ac ny dyweit yr ystoria am walchmei hwy no hynny yny
gyueir honno. Apheredur a gerdawd racdaw. Crwytraw yr ynys a wnaeth
peredur. ÿ geissaw chwedylyaeth y wrth y uorwyn du. ac nys kauas. ac
ef adeuth y dir nyw atwaenyat ymywn dyfiryn avon. ac ual yd yttoed
yn kerdet y dyffiynn. ef awelei varchawc yn dyuot yny erbyn. ac arwyd
balawc amaw. ac erchi y vendyth awnaeth. Och a truan h(b ef ny dy-
lyy gafiel bendyth. ac ny phrwytha itt. am wisgaw arueu dyd kyuuch ar
dyd hediw. apha dyd yw hediw heb y peredur. Duw gwener y croclith
yw hediw. Na cheryd ui nywydwn i hynny. blwydyn y hediw y
kychwynneis om gwlat. aç yna disgynu yr Uawr awnaeth ac arwein y
uarch yny law. athalym or prifibrd a gerdawd yny gyuaruu ochel-
ffbrd. ac yr ochelfibrd trwy y coet. ar parth arall yr coet. ef awelei gaer
voel ac arwyd kyuanned awelei or gaer. apharth ar gaer ydoeth. ac ar
torth y gaer y kyuaruu ac ef y balawc a gyuaruuassei ac ef kynno

PEREDUR AB EFRAWC, 47

hynny. ac eichi y vendyth aoruc. Bendyth duw itt heb ef a iawnach
yw kerdet uelly. achyt ami y bydy heno. athrigyaw awnaeth poredr y nos
honno yno. Tranoeth arofun awnaeth peredr ymeith. Nyt dyd hediw y
neb y gerdet. ti a vydy gyt ami hediw. ac avory a thrennydd. A mi a
dywedaf itt y kyuarwydyt goreu aallwjrf am yr hyn yd wyt yny geissaw.
Ar pedwyryd dyd arofun awnaeth pered^ y ymdeith. ac adolwyn yr bal-
awc dywedut kyfarwydyt ys^^rth gaer yr enryuedodeu. Kymeint ac awy-
pwyfi mi ae dywedaf itt. Doe droe y mynyd racko. Athu hwnt yr mynyd
y mae afon. ac yndyfiFrynn yr avon y mae llys brenhin. Ac yno y bu y
brenhin y pasc. ac or keffy yn vnlle chwedyl y wrth gaer yr euryuedodeu
ti ae keffy yno. Ao yna y kerdawd peredr racdaw. ac y deuth y dyffryn
yr avon. ac y kyfaruu ac ef niuer o wyr yn mynet y hela. ac ef awelei ym-
plith y niuer gwr urdedic. a chyuarch idaw aonic peredr. Dewis di vnbenu
ae ti aelych yr llys. ae titheu adelych gyt ami y hela. ae minneu a yrro vn
or teulu yûí orchymun y verch yssyd un yno. y gymryt bwyt allynn yny
delwyf o hela. Ac or byd dy negesseu. hyt y gallwyfi eu kafiel ti ae
keffy yn llawen. a gyrru awnaeth y brenhin gwas byrr uelyn gyt ac ef.
Aphandoethant yr llys yd oed yr vnbennes gwedy kyfodi ac yn mynet
y ymolchi. ac y deuth peredur racdaw. ac y greapawawd hi peredur yn
llawen. ae gynn\vys ar y^ neiU law a chymryt eu kinyaw aorugant. apheth
bynnac adywettei peredur wrthi. chwerthin awnay hitheu yn vchel. mal y
clywei pawb or llys. Ac yna y dywawt y gwas byr uelyn wrth yr vnben-
nes. Myn vygcret heb ef or bu wr itti eiryoet y mackwy hwnn ami. ac
ony bu wr itt y mae dy vryt ath vedwl amaw. Ar gwas byruelyu aaeth
parth ac att y brenhin. Ac a dywawt mae tebyckaf oed gantaw bot y
mackwy a gyuaruu ac ef yn wr oe verch. ac onyt gwr mi adebygaf y dyt
gwr idi yn y lle onyi ymogely racdaw. Mae dy gyghor di was heb y bren-
hin. Kyghor yw gennyf ellwng dewrwyr am y benn aedala. yny wypych
di heurwyd am hynny. Ac ynteu aellynghawd gwyr am benn peredr oe
dala. ac y dodi ymywn geol. Ar vorwyn adoeth yn erbynn y that ac y
()vyTinawd idaw. py achaws y parassei carcharu y mackwy o lys arthur.
Dioer heb ynteu ny byd ryd heno nac auory na threnhyd. ac ny daw or
lle y mae. Xy wrthneiiawd hi ar brenhin yr hynn a dywawt. adyuot att y
mackwy. ae anigiyf gennyt ti dy uot yma. Nym dorei i kynny bewn. Ny
byd gwaeth dy wely ath ansawd noc un y brenhin. ar kerdeu goreu yny
Uys ti ae keffy wrth dy gyghor. A phei didanach gennyt ditheu no chynf
vot vyTiggwely i yma. y ymdidan a thi ti ae kaffut yn llawen. Ny wrthneu-
afi hynny heb y peredur. Ef auu ygkarchar y nos honno. Ar uorwyn a

48 Y MABINOGION.

^wirawd yr hyn aadawssei idaw. Athranoeth y clywei peredr fcynnwryf yn

y dinae. Oia Yorwyn dec py gynnwryf yw hwnn heb y percdr llu y bren-

hin ae allu yseyd yn dyuot yr dinas honn hediw. Beth a vynnant hwy uelly.

larll yssyd yn agos yma a dwy iarllaeth idaw. achygadarnet yw a brenin.

achyfranc avyd y rygtunt hediw. adolwyn yw gennyfi yti heb y peredur

peri ymi varch ac arueu yvynet y dysgwyl ar y gyfranc. ar vygkywirdeb

ynheu dyiiot ym carchar draclievyn. Yn llawen heb hitheu mi a baraf itt

varch ac arueu. Ahi a rodes idaw march ac arueu ac hwnsallt purgoch aruchaf

arueu. atharyan uelen ar y ysgwyd. adyuot yr gyfranc a^^Tiaeth. ac a gyf-

aruu ac ef owyr yr iarll y dyd hwnnw ef ae byryawd oil yr llawr. ac ef

adoeth drachevyn y garchar. Govyu chwedleu awnaeth y vorwyn y peredur.

ac ny dywawt ef vn geir wrthi. Ahitheu a aeth y ofjTi chwedleu y that.

agovyn awnaeth pwy auuassei oreu oe deulu. Ynteu a dy wawt nas atwaenat.

gwr oed achwnsallt coch aruchaf y arueu atharyan uelen ar y ysgwd. a

gowenu awnaeth hitheu. a dyuot yr 11 e yd oed peredr ada vu y barch y

nos honno. A thri dieu ar untu y lladawd peredr wyr yr iarll. Achynn

cafíel oneb wybot pwy vei y doey y garchar dracheuyn. Ar pedweryd dyd

y lladdawd poredr y iarll ehunan. adyuot aoruc y voi*A\-yn yn erbyn y that.

a govyn chwedleu idaw. Chwedleu da heb y brenhin. llad yr iarll. Amin-

neu bieu y dwy iarllaeth. awydost ti arglwyd pwy ae lladawd ef. Gwn

heb y brenhin. marchawc y cwnsallt coch ar taryan uelen ae lladawd. Ar-

glwyd heb hi miiii awn pwy yw hwnnw. Yr duw heb ynteu pwy yw ef

arglwyd lieb hi y marchawc yssyd ygkarchar gennyt yw hwnnw. Yuteu

ydoeth hyt lle yd oed peredur. achyuarch gwell idaw awnaeth. udywedut

idaw y gwasanaeth awnaethoed. y talei idaw megys y mynnei ehun. A

phan aethpwyt y vwyta peredur a dodet ar neill law y brenhin. ar uon\'yn

y parth arall y peredr. Mi arodaí itt heb y brenhin vym merch yn briawt

ahanner vy brenhinyaeth genthi. ardwy iarllaeth a rodaf i yth gyuarws.

arglwyd duw a dalho itt hcb y peredur. ny deuthum i yma yr gwreica.

Beth a geipy ditheu unbenn. Keissaw chwedleu ydwyf i wrth gaer y

enryuedodeu. Mwy yw medwl yr unbenn noc y dymmyny geissaw heb y

uorwyn. Chwedleu y wrth y gaer ti ae keffy. Achynhebrygyeit arnat trwy

gyuoeth vyntat athreul digawn. athydî unbenn yw y gwr mwyhaf agarafi.

Ac yna y dywawt. Dos dros y mynyd racko. athi awely lynn achaer o

vywn y llynn. a hono aelwir kaer yr enryuedodeu ac ny wdam ni dim oe

henryuedodeu hi eithyr y galw velly. A dyuot aoi-uc pered"* parth ar gaer.

aphorth y gaer oed yn agoret. Aphan doeth tuar neuad, y drws oed yn

agoret. ac val y doetli y mywn. gwydbwyll awelei yny neuad. aphob un or

PEREDUR AB EFRAWC. 49

dwy werin yn gware yn erbyn y gilyd. ar vn y bydei borth ef îdi.

agollei y gware arllall adodei awr yn vnwed aphey bydynt gwyr. Sef

awnaeth ynteu digyaw achymiyt y werin yn y arffet a thaflu y clawr yr

llynn. Aphan yttoed ef uelly. nachaf y uorwyn du yndyuot y mywn. Ac

yn dywedut wrth peredr. Ny bo gressaw duw wrthyt. Mynychach it wneu-

thur drwc no da. Beth a holy di ymi y uorwyn heb y peredur. Colledu o

honat yr amherodres oe chlawr ac ny mynnei hi hynny yr y amherodraeth.

Oed wed y keffit y clawr oed bielhut y gaer ysbidinongyl. y mae yno

wr du yn diffeithaw llawer o gyuoeth yr amherodrea allad hwnw o honat

ti a gaffut y clawr. ac ot ey di yno ny doy yn vyw dracheuyn. A vydy di

gyuarwyd y mi yno heb y peredur. Mi auanagaf fford itt yno heb hi. Ef

adeuth hyt ygkaer Yebidinongyl, ac a ymladawd ar gwr du. Ar gwr du a

erchis nawd' y pered»*. Mi arodaf nawd it par vot y clawr yn y Ue yd oed pan

deuthum i yr neuad. Ac yna y doeth y uorwynyon. adywedut wrthaw.

le heb hi. Emelltith duw itt yn Ue dy lauur. am adaw yr ormes yn vyw

yssyd yn diffeithaw kyuoeth yr amherodre& Mi aedewis heb y peredur

idaw y eneit yr peri y clawr. Nyt yttiw y clawr yn y He kyntaf y

kefeÎ8t. Dos dracheuyn aUad ef. Mynet a oruc peredur aUad y gwr du.

Aphan doeth yr Uys yd oed y uorwyn du yny Uys. Ha uorwyn heb y

peredur mae yr amherodres. Yrofi a duw nys gwely di hi yn awr. ony

bei lad gormes yssyd yn y fforest Tacko o honat Py ryw ormes yw hwn-

nw. Karw yssyd yno achynebrwydet yw ar adeinyawc kyntaf ac uncorn

yssyd yn y dal. kyhyt a phaladyr gwaew. achynvlaenUymet yw ar dim blaen-

Uymaf. Athorri awna vric y coet ac evo o weU yii y fforest AUad pob

aniueiU awna or agyfarffo ac ef yndi. Ac ar nas Uaddo. maiw vydant o

newyn. a gwaeth no hynny. Dyuot awna beunoeth ac yuet y byscotlyn

yn y diawt. a gadu y pyscawt yn noeth a meirw vyd eu kanmwyhaf. kyn

dyuot dwfyr id drachefyn. A vorwyn heb heb y peredur adoy di y dan-

gos ymi yr aniueil hwnnw. Nac af ny lyuasswys dyn uynet yr fforest yr

ys blwydyn. Mae j^iia golwyn yr arglwydes. ahwnnw a gyfyt y karw adaw

attat ac ef. ar karw ath gyrch di. Y colwyn aaeth yngyfarwyd y peredr.

Ac a gyuodes y carw. ac a doeth parth ar Ue yd oed pered^ ac ef. Ar

karw a gyrchawd peredr ac ynteu aeUyghwys ynteu heibaw. ac atrewis y

benn y amaw a chledjrf. aphan yttoed yn edrych ar penn y karw. ef awelei

varchoges yn dyuot attaw. ac yn kymryt y colwyn yn Hawes y chapann. ar

penn y rygthi a choryf. Ar torch mdeur aoed amy vynwgyl. A vnben

heb hi ansyberw y gwnaethost. Uad y tlws teckaf oed ymkyuoeth. arch ami

arnaf y hynny. Ac a oed wed y gaUwn i kaffel dy gerennyd di. Oed. dos
H

50 Y MABINOGION.

y vronn y mynycl racko. ac yno tî awely Iwyn. ac y mon y llwyn y mae
Uecli. Ac yno erchi gwr y ymwan deirgweith ti agaffut vygkarenhyd. Per-
ediir a gerdawd racdaw. ac a deiith y ymyl y llwyn. ac aercliis gwr y ym-
wan. Ac ef a gyfodes gwr du y dan y llech. a march y«kyrnic y danaw.
ac arueu rj-tlyt mawr ymdanaw ac yradan y uarch. . ac ymwan awnaethant.
Ac ual y byrjeî peredur y gwr du yr llawr y neityei ynteu yny gyfrwy
dracheuyn. a disgynny aonic peredr athynnv cledyf. ac yn hynny diiHannu
aoruc y gwr du amareh peredr gantaw. ac ae varch ehun hyt nawolas ef
yr eil olwc amynt.

Ac ar hyt y mynyd kerdet a^^Tiaeth peredur. ar parth arall yr mynvd
ef awelei gaer yw dyíFrj-n auon. apharth ar gaer ydoeth. ac ual y daw yr
gaer. neuad awelei. adrwB y neuad ynagoret. ac y mywn y doeth. ac ef a
welei wr llwyt yn eisted ar y neill law. ae varch aducsei y gwT du. awelei
yn vn presseb amarch gwalchmei. allawen uuant wrth peredur. amynet y
eisted aoTUc y parth arall yr g^-r Uwyt. ac ar hynny nachaf was melyn yn
dygwydaw ar penn y lîn geyr bron peredr ac yn erchi fcerennyd y peredur.
Arghvj^d heb y gwas nii adeuthum yn rith y uorwyn du y lys arthur. aphan
vyryeist y clawr. a phan ledeist y gwr du o ysbidinongyl a phan ledaist y
karw. aphan vuost yn ymlad ar gwr or llech. ami a deuthum ar penn yn
waetlyt ar y dyscyl. ac av gwaew ydoed y ffi-wt waet or penn hyt y dwrn
ar hyt y paladyr. ath geuynderw bioed y penn. ag\vidonot kaerloyw ae Uad-
yssei. ac wynt a gloffassant dy ewythyr. ath geuynderw wyf ynneu.
adarogan yw ytti dial hynny. Achygor vu gan peredur a gwalchmei anuon
att arthur aedeulu y erehi idaw dyuot am benn y gwidonot. adechreu ymlad
awnaethant ar gwidonot. allad gwr y arthur geyr bron peredr awnaeth vn
or gwidonot. ae gwahard awnaeth peredr ar eilweith llad gwr awnaethy widon
geyr bron peredur ar eilweith y gwahardawd peredur hi. ar tryded weith
llad gwr awnaeth y widon geyr bronn pered' a thynnv y gledyf awnaeth
peredur. Atharaw y widon aìuchaf y helym yny hyllt yr helym. ar arueu
oll. ar penn yn deu hanner. A dodi Uef awnaeth ac erchi yr gwidonot
ereill ffo. adywedut pan yw peredur oed y gwr a vua88ei yn dyscu marchog-
aeth gyt ac wjiit ydoed tyghet eu Uad. Ac jma y trewis arth ur ae deulu
gan y g^vidonot. Ac y llas gwidonot kaerloyw oll. Ac uelly y treythir o
gaer yr enryuedodou.

lARLLES Y FFYNNAWN.

Yr amlierawdyr arthur oed ygkaerllion arwysc. Sef ydoed yu eisted diwarn-
awt yny ystauell. Ac ygyt ac ef ow^ein uab uryeu. Achynon uab clydno.
A chei uab kyner. A gwenhwyuar ae Uawuorynyon yugwniaw wrth ffenestr.
Achyt dywettit uot porthawr ar lys arthur. nyt oed yr vn. Glewlwyt gau-
aelawr oed yno hagen ar ureînt porthawr y aruoU ysp aphellennigyon. ac y
dechreu euhanrydedu. ac y uenegi moes y Uys ae deuawt udunt Yr neb
adylyei vynet yr neuad neu yr ystauell oe venegi idaw. Yr neb adylyei
letty oe venegî idaw. Ac ympemed llawr yr ystauell ydoedd yr amherawd-
yr arthr yn eisted. ar demyl oirvrwyn alleun obali melyngoch ydanaw, Ago-
bennyd aedudet o bah coch dan pen y elin. Arhynny y dywawt arthur,
Hawyr pei nam goganewch heb ef mi a gyskwn trauethu yn aros vy m^vyt.
ac ymdidan aellwch ch^^itheu. achymiyt ysteneit oved agolwython y gan
gei. Achyscu aoruc yr amherawdyr. A gofyn aoruc kynon uab klydno y
gei yr hyim o adawssei arthur udunt. minneu a vynnaf yr ymdidan da a
edewid y minneu heb y kei. Hawr heb y kynon teckaf yw ittì wneuthr
edewit arthur yu gyntaf. ac odyna yr ymdidan goreu a wypom ninneu ni
ae dywed^vn itti. Mynet aoruc kei yr gegin. ac yr vedgell adyuot ac
ysteneit o ved gantaw. ac agorvlwch eur. ac alloneit ydwrn o vereu. a
golwython arnadunt. A chymryt y golwython awnaethant. adechreu yvet
y med. Weithon heb y kei. chwtheu bieu talu y minneu uy ymdidan.
k}Tiün heb yr Owein taJ y ymdidan y gei. Dioer heb y kynon hyn gwr
Avyt agw^ell ymdidanwr no mi. a mwy a weleist o betheu odidawc tal di
vymdidan y gei. Declireu di heb yr Owein or hyn odidockaf awypych.
mi a wnat heb y kynon. Nanym vn mab mam a that oed\vn i. adry-
thyll oeddwn. a mawr oed vyryvic. Ac ny thybygwn yny byt aorffei
amaf o neb rhyw gamhwri. A gwedy damot im gomot ar bob camhwri
or aoed yn vn wlat ami. ymgyweraw a wneuthum acherdet eithauoed
byt adiffeithwxh. Ac yny diwed dywannu awneuthum ar y glyim teckaf
yny byt. agwyd gogyfuch yndaw. ac auon rededawc oed ar hyt y glynn. a
fford gan ystlys yr auon. Acherdet y fford awneuthum hyt haimer dyd
Ar parth arall a gerdeis hyt pryt nawn. Ac yna ydeuthum y uaes mawr.

52 Y MABINOGION.

Ac yn mhenn y maes ydoed kaer uawr lywychedic. agweîlgi yngj^uagos
yr gaer. apharth ar gaer ydeuthum. Ac nachaf y gwelwn deu wae pen-
grych velyn. a ractal eur am penn pob un o honimt. Apheis o bali melyn
am pob un onadunt. ag\N'aegau eur am vynygleu eu traet yn eu cau. Abwa
o asgwm eliphant yn llaw pob un o nadunt. ac eu Uinynneu o ieu hyd.
Ae saetheu ac eu pelydyr oasgwrn moruil. gwedy euhasgellu ac adaned
pawin. Aphenueu eur ar y pelydyr. A chylleill a llafneu eur udunt. Ac
eu karneu o asgwrn moniil yn nodeu uduut. Ac Avynteu yn saethu eu
kylleill. A rynnawd ywrthunt y gwelwn wr pengrj'ch melyn yny dewred.
ae uaryf ynnewyd eillaw. A pheîs araantell o pali melyn ymdaw. ac
ysnoden o eurlhn ympenn yuantell. Adwy wintas o gordwal brith am y
draet. a deu gnap o eur yneukaeu. A phau y g\veleis i ef ena dynesau
awneuthum attaw. a chyfarch gw'ell awneuthum idaw. Ac rac dahet y
wybod ef kynt y kyuarchawd ef well ymi. uo miui idaw ef. Adyuot gyt
ami aoruc parth ar gaer. Ac nyt oed gyuanhed yny gaer. namyn aoed
yn vn neuad. Ac yno ydoed pedeir mor\v'yn ar hugeint. yngwnîaw pali
wrth ffenestjT. A hyn adywedaf ytti gei vot yntebic gennyf bot yntegach
yr hacraf onadimt hwy nor vorwyn deckaf aweleist ti eirj'oet yn ynys
prydein. Yr anhardaf onadunt. hardach oed no gwenhwyuar gwreic arthur
pan hu hardaf eiryoet duw nadolic neu duw pasc wrth offeren. Achyuodi
aorugant ragof achwech o nadunt agj-merth uy march ac amdiarchenwys
inneu. Achwech eraill o nadunt agymerth vy arueu. ac ae golchasant y
mywn rol yny yttoedynt gynwynet ar dim gwynnaf. Ar trydyd chwech
o nadunt adodassant llieieneu ar y byrdeu. ac a arlwydassant vwyt. Ar
pedwyryd chwech adiodasant vy lludetcwisc. adodi gwisc arall amdanaf. nyt
amgeu. crys allawdyr or bliant. Apheis aswrcot amautell o bali melyn. A
gorffwys Uydan yn y vantell. A thynnu gobennydyeu amhyl a
thudedeu or bliant coch udunt. y danam ac ynkylch. Ac eisted aoiugant
yna. Ar chwech onadimt agymerth vy march ae gorugant yndiwall oe
holl ystam. yn gystal ar ysweinieit goreu yn ynys prydein Ac ar hynny
nachaf gawgeu aryant adwfyr y jTuolchi yndunt. A thyweleu ovliant
gwryd. arei gwynyon. Ac ymolchi aomgam. amynet y eisted yr bwrd
aomc y gwr gynneu. a minneu yn nessaf idaw. argwraged oll is vy llaw
inneu. eithyr yrei oedyn gwassanaethu. Ac aryant oed y bwrd. abUant oed
leînieu y bwrd. Ac nyt oed un llestyr yn gwassanaethu y bwrd namyn
eur neu aryant. neu vueli. Anbwyt a deuth in. A diheu oed îti gei»
naweleis î eirmoet bwyt na llynn nywelwn yno ygyfielyp. Eithyr bot yn
well kyweirdeb y bwyt arllyn aweleis i yno noc un Ue arall eiryoet. A

lARLLES Y FFYNNAWN, 5*

bwjrta aorugam hyt am hamier bwyt. ac ny dywat nar gwr nac vn or
morwynyon vn geir wrthyf i hyt yna. A phanuu debic gan y gwr bot
ynwell genn^rf ymdidan no bwyta. amofyn aoruc ami pa ryw wr oedwn.
a dywedut aorugum inneu bot jmda gennyfi kaffel aymdidanei ami.
ac nat oed yny llys bei kymeint ac eudrycket ymdidan dynyon. Ha un-
benn heb y gwr. ni aymdidanem a thi. oni bei lesteir ar dy vwyt. ac
weithon ni aymdidanwn a thi. Ac yna y mynegeis i yr gwr pwy oed-
wn. ar kerdet oed amaf adywedut vy mot yn keÌBgaw aorffei amaf. neu
vinneu aorffei arbawp. ac yna edrych aomc y gwr arnafi agowenu. a
dywedut wrthyf. bei nathybyckwn dyuot gormod o ovut itt. mi auanag-
wn itt yr hynn ydwyt yny geissaw. A chymryt tristit agoueileint a
wneuthum ynof am hynny. Ac adnabot awnaeth y gwr amaf hynny. a
dywetut wrthyf kany8 gwell yw gennytti heb ef. menegi ohanafi ji;ti dy
afles noth les mi ae managaf itt. kw8c yma heno heb ef a chyuot yn
uore y uynyd. a chymmer y fford ydw}i; arhyt ydjrffryn uchot. yny del-
ych yr koet y daethost trwydaw. ac ynrynnawd yny coet ef agyfemyd
gwahanfford athi. ar y tu deheu itt. acherda ahyt honno. ynny delych y
lannerch uawr o uaes. agoreed ymperved y Uannerch. a gwrdu mawr a
wely ymponn yr orsed. ny bo llei odim no deuwr owyr y byt hwnn.
Ac untroet yssyd idaw. ae un llygat ygknewillyn jtal. Affonn yssyd idaw
o hayam. adiheu yw itti nat oes deuwr yny hji ny chaffo eu Uwyth yn
y ffonn. ac nyt gwr anhegar ef gwr hagr yw ynteu ac wtwart yw ar
y koet hwnnw. athi awely mil o anniueileit gwyllt ynpori yny gylch, a
gofyn idaw fford yuynet orllannerch. ac jmteu avyd gwrthgloch wrthyt
ti. ac ef avennyc fford itti ual y keffych yr hynn ageissy. A hir uu
genyfi y nos houo. Ar bore tranoeth kyfodi aromgum agwisgaw amdanaf.
ac yscynnu ar vymarch acherdet ragof arhyt y dyffryn yr coet. Ac yr
wahanfford avenegis y gwr y deuthum hyt y llannerch. aphan deuthum jmo.
hoffach oed gennyf awelwn yno o anniueileit gwyllt no thri chymeint ae
dywav«rt y gwr. Argwr du aoed yno yn eisted ympenn yr orsed. Mawr
y dywawt y gwr imi y vot ef mwy o lawer oed et no hynny. Ar ffonn
hayarn adywedassei y gwr y mi uot Uwyth deuwr yndi. Hyspys oed
gennyfi gei uot Uwyth pedwar milwr yndi. Ahonno oed ynUaw y gwrdu.
Ac nydywedei jmteu wrthyfi. nanym gwrthgloched. Agofyn awneuthum idaẃ»
pa vedyant oed idaw. ar yr anniueSeit hynny. Mi ae dangossaf itt dyi^
bychan heb ef. achrymryt y ffonn yny law. atharaw karw a l]i dyrnawt
mawr. yny ryd ÿnteu vTeuarat mawr. ac wrth y VTefarat ef y doeth o
anniueUeít. yny yttoedynt gynamlet ar syr ynyr awyr. Ac yny oed gyfyng

54 Y MABINOGION.

ymi eefyll yny Ilannerch y gyi; ac wynt. a hynny o seirff agwiberot. ac am-
ryuael anniueileit Ac edrych aorac ynteu amadunt hwy. Ac erchi udunt.
vynet y bori ac eetwng eu penneu aoiTigant wynteu. ac adoli idaw ef. Val
gwyr gwaredawc y eu harglwyd. Ac yua y dywawt y gwr du Avrthyf.
A welydi dyn *bychan y medyant yssyd y mi ar yr anniueileit hynn. Ao yna
gofyn fford awneuthum idaw. agarw uu ynteu. ac eissoes gofyn aomc ef ymi
pale y mynnwn vynet. adywedut aorugum idaw py ryw wr oedwn. aphy beth
ageisswn. Amenegi a oruc ynteu ymi. kymmer heb ynteu y fford y tal y
llannerch. acherda yn erbyn yr allt uchot yny delych oe phen. ac odyna
ti awely ystrat megys dyffrjmn mawr. ac ymperued yr ystrat ti awely
prenn mawr aglassach yw yvric noiŵnyiiwyd glassaf. Ac ydan y prenn
hwnnw y mae ffynnawn. ac yn ymyl y ffynnawn y mae Uech varmor. ac ar
y llech y mae kawc aiyant wrth gadwyn aryant. mal na ellir eu gohauu.
Achymer y kawc a bwrw gawgeit or dwfyr am benn y Uech. ac yna ti
aglywy dwryf mawr. athi a tebygy ergrynu y nef ar dayar gan y twryf.
ac yn ol y twrwf y daw kawat adoer. ac abreid vyd itti y diodef hi yn
vyw. Achenllysc vyd y gawat. ac yn ol y gawat hinon avyd. Ac ny byd
un dalen ar y pren ny darffo yr gawat eu dwyn. ac ar hynny y daw
kawat oadar. a disgynnu ar y preim awnant. Ac ny chlyweist eiryoet yth
wlat dy him kerd fcystal ac aganant. Aphan vo digrifaf gennyt gerd yr
adar. Ti aglywy duchan. achwynuan yn dyot ar hyt y dyffryn tu ac attat
ac ar hynny ti awely varchawg ar varch purdu. agwisc o bali purdu ym-
danaw. ac ystondard ovliant purdu ar y waew. ath gyrchu awna yngyntaf y
gallo. . Offoy di racdaw. ef ath ordiwed. os arhoy ditheu eno. athi yn varch-
awc. ef ath edeu yn bedestyr. ac ony cheffy di yno oíut. nyt reit itti amofyn
gofat travych vyw.

Achymryt y fford aoi-ugam liyd pandeuthum y beun yr allt. ac
odjmo y gwelwn mal y managyssei y gwrdu ymi. ac y ymyl y pren y
deuthum. ac flFjomawn awelwn dan y prenn. ar lech uarmor yny hymyl.
ar kawc aryant wrth y gadwyn. Achymryt y kawc awneuthum. abwrw
kawgeit or dwfyr ampen y Uech. Ac ar hynny nachaf y twrwf yndyuot
yn vwy ynda noc ydywedassei y gwr du im. Acynol y twrwf y gawat.
Adiheu oed gennyfi gei. na dihangei nadyn naJlwdyn ynvyw oraordiwedei
y gawat allan. kaDy orsafei vn genllysgen o honei. nac yr croen nac yr
kic yny hatalyei yr asgwm. ac ymchoelut pedrein uy march ar y gawat
awneuthmn. Adodi swch vyntaryan, arpenn vy march ae vwng. adodi y
baryflen ar vympenn vy him. Ac velly porthi y gawat Aphanedrycheis
ar y prenn nyt oed un dalen amaw. Ac yna ydhinones. Ac ar hynny

lARLLES Y PFYNNAWN. 55^

nachaf yr adar yndisgynnu ary prenn. ac jm kanu. Ahyspys yw genyfi
gei. na chynt na gwedy na chiglefi kerd ^ystal a hono eiryoet. Aphan
oed digrifaf gennyf gwrandaw ar y adar. nachaf tuchan yn dyuot ar hyt
y dyfiVyn yn dynot parth ac attaf. ac yndywedut wrthyf. A varchawc
heb ef beth ahut ti ymi. padrwc digoneis inheu ytti pan wnelut titheu
ymi. ac ymkyfoeth byth awnaethost hediw. ponywydut ti nat edewis y
gawat hediw nadyn na llwdyn yn vyw ymkyfoeth or agauas allan. Ac
ar hynny nachaf uarchawc ar varch purdu. a gwisc o bali purdu
ymdanaw. ac arwyd ovliant purdu ymdanaw. Ac ymgyrchu aorugam.
Achyn bei drut hynny. ny bu hir yni ymbyrrywyt i. Ac yna
dodi aoruc ymarchawc arllost ywaew drwy avwynffrwyn vy march. ac
ymdeith ydaeth ar deuvarch gantaw. am adaw ynneu yno. Nywnaeth y
gwr ymdanafi ovawred. Kymeint am karcharu. Nyt yspeilwys ynteu vi. A
dyuot aorugum inneu drachefen y ffbrd ydeuthum gynt. Aphan deuthum yr
Dannerch ydoed y gwr du yndi. am kyffe8 adygaf itti gei. mae ryued na
thodeis yn Uynntawd rac kewilyd gan agefeis owattwar gan y gwr du. Ac
yr gaer y buaswn y nos gynt. ydeuthum ynos honno. AUawenach uuwyt
wrthyf y nos hono nor nos gynt a gwell ymporthet. Ar ymdidan a vynnwn
gan wyr achan wraged agaffwnn. aç ny chaff^N^ i neb agyrbwyllei wrthyfi
dim am vygkyrch yr fl^nawn. Njrs kyrbwylleís ynneu wrth neb. Ac yno
y bum y nos honno. Aphangyfodeis y vynyd y bore trannoeth. ydoed bal-
ffrei gwineudu. Amygeu burgoch idaw kyngochet ar kenn yn barawt gwedy
yystarnu yn gyweir agwedy gwisgaw vy arveu. ac adaw vy mendith yno.
adyuot hyt vy llys vy hun. Ar march hwnnw y mae gennyfi etto yn
yr ystÄvell racko. ac yrof aduw gei nas rodwni euo ettwa yr y palffrei
goreu ynynys piydein. Aduw awyr gei nac adeuawd dyn amaw ehun
chwedyl vethedigach no hwnn eiryoet. ac eissoes rac odìdocket gennyfi.
nachiglef eirmoet nachynt nac gwedy awypei dim ywrth ychwedyl hwnn.
namyn hynny. abot defnyd y chwedyl hwnn ygkyfoeth yr Amherawdyr
Arthur heb dywanu neb amaw. Hawyr heb yr owein ponyt oed da
mynet y geisaw dywanu ar y fle hwnnw. Mynnllaw vygkyfeiUt heb y kei
mynych ydywedut ar dydauawt yr hynny peth nysgwnelut ar dy weithret.
Duw awyr heb ygwenhwyfiir ys oed gwell dy grogi di gei. no dywedut
ymadrawd mor watthaedic a hwnnw wrth wr mal owein, mynUaw vyg-
kyfaillt coreicda heb y kei nyt mwy ovölyant y owein a dywedeist ti.
no minneu. Ac ar hynny deffroi aöruc Arthur agofyn ag^rsgassei hayach.
Do arglwyd heb yr owein dalym. ae amser ynni vynet yr byrdeu. Amser.
arglwydd heb yr owein. Ac yna kanu kom ymolchi awnaethpwyt. A

56 Y MABINOGION.

mynet awnaeth yr Amherawdyr ae deiilu oll yvwytta. Agwedy daruot
bwytta. dìfflan aoruc owein ymeith. Adyuot y letty a pharattoi y varch
ae arueu aoruc.

A phan welas ef ydyd drannoeth gwisgau y arueu aoruc ac ysgyn-
nu ar y uarch. acherdet racdaw aoruc eithafoed byt. adiffeith yynyded.
ac ynydiwed ydwanawd ar y glynn auauagassei gynon idaw. ual y gwydyat
yn hyspys pan yw hwnnw oed. Acherdet aoruc ar hyt y glynn gan
ystlys yr auon. Arparth arall yr auon y kerdawd yny doeth yr dyffrj'mi. Ar
dyffrynn agerdawd yny welei y gaer. Aparth ar gaer y deuth. Bef y gwelei ÿ
gweÌBon ynsaethu eu fcylleill yny lle ygwelsei gynon. Ar gwr melyn bieuoed
y gaer ynseuyll ger eu llaw. Aphan yttoed owein yn mynnu kyuarch
gwell yr gwr melyn. kyuarch gwell aoruc ygwr y owein. A dyuot yny
vlaen parth ar gaer. Ac ef awelei yBtauell yny gaer. Aphandeuth yr
ystauell ef awelei ymorynyon yngwnyaw paU y mywn kadeireu eureit.
Ahoffach olawer oed gan owein etecket. Ac euhardet noc ydywawt kynon
idaw, Achyfodi awnaethant ywassanaeihu owein mal ygwassanaethaseynt
gynon. Ahofiach vu gan owein y borthant. no chan gynon. Ac am hanner
bwytta amofyn aoruc y gwr melyii ac owein. py gerdet oed amaw. Ac
y dywawt owein gwybyl oe gerdet idaw ac yn ymgeissaw ar marchawc
yssyd yngwarchadw y fiynnawn y mynnwn vy mot. Agowenu aoruc y gwr
melyn. abot yn anhawd gantaw menegi y owein y kerdet hwnnw. mal ybu
anhawd gantaw y uenegi y gynon. Ac eissoes mepegi aoruc y owein
gwbyl ywrth hynny. Ac y gysgu yd aethant. Arbore drannoeth y bu
barawt march owein gan y morynyon. a cherdet aoruc owein racdaw yny
deuth yr Uannerch ydoed y gwr du yndi. Ahoffach uu gan owein meint
y gwr du no chan gynon. Agofyn fford aoruc owein yr gwr du. Ac
ynteu ae menegis. A cherdet aoruc owein y fford ual kynon. yny doeth
yn jnnyl y pren glas. Ac ef awelei yffynnawn. ar Uech ynymyl y fiyn-
nawn. ar kawc emi achymryt y kawc aomc owein abwrw kawgeit or
dwfr ar y Uech. Ac ar hynny nachaf y twryf. ac ynol y twryf y gawat
Mwy o lawer noc ydywedassei gynon oedynt. A gwedy y gawat golcuhau
aomc yr awyr. Aphan edrychawd owein ar y prenn nyt oed vn dalen
amaw. Ac ar hynny nachaf yr adar yndisgynnu ar yprenn ac yn kanu. A
phan oed digrifaf gan owein gerd yr adar. ef awelei varchawc yn dyuot ar
hyt y dyfiryn. ae erbynnyeit aomc owein. Ac ymwan ac ef yn dmt. a thori
y deu baladyr aomgant adispeUaw deu gledyf a wnaethant. ac ymgyfogi
Ac ar hynny owein adrewis dyrnawt ar y marchawc trwy y helym. ar penffestin.
ar penngwch pwrqwin. athrwy y kroen ar kig ar asgwrn. yny glwyfawd

lARLLES Y FFYNi\AWN. 57

ar yr emennyd. Ac yna adnabot aonic y marchawc duawc rygaffel
dymawt angheuawl o honaw. Ac ymchoelut pen yvarch aoruc a ffo. ae
ymlit aoruc owein. Ac nyt ymgaffei owein. ae vaedu ar cledyf. nyt oed
bell idaw ynteu. Ac ar hynny owein awelei gaer uawr lywychedic. Ac y
porth y gaer y deuthant. ac ellwng y raarchawg duawc awnaethpwyt ymywn.
Ac ellwng dor dyrchauat anwnaethpwyt ar owein. A honno ae medrawd
odÎR y pardwgyl y kyfrwy yny dorres y march yn deu hanner trwydaw
athroelleu yr ysparduneu gan ysodleu owein. ac yny gerda y dor hyt y llawr.
a throelleu yr ysparduneu adryll y march y maes. Ac owein y rwng y
dwydor ar dryll arall yr march. ardor y mywn agaewyt ual na allei owein
vynet odyno. ac ygkyfyg gygbor yd oed owein. Ac ual ydoed owein uelly.
sef y gwelei trwy gysswlt y dor heol g^rfarwynob ac ef ac ystret o tei o bop tu
yr heol. ac awelei morwyn benngrech uelen aractal eur am y phenn. agwisc
obali melyn ymdanei. adwy wintas ogordwal brith am y thraet. ac yn dyuot
yr porth. Ac erchi agori aoruc. Duw awyr imbennes beb yr owein na ellir
agori ytti odyma mwy noc y gelly ditheu waret y minneu o dyna. Duw
awyr heb y uorwyn oed dyhet mawr na elHt gwaret itti. Ac oed iawn
ywreic wneuthur da ytti. Duw awyr na weleis eîrmoet was well no thidi
wrth wréic. bei gares itt gore^ kargwreic oedyt. bei orderch itt
goreu gofderch oedet. Ac wrth hynny heb hi yr hynn aallafi o waret
itti mi aegwnaf. Hwde di y votrwy honn adot ar dy vys. adot y maen
hwnn y mywn dy law. achae dy dwm am y maen. athra gudyych ti euo
euo ath gud ditheu. Aphan hambwyllont hwy orlleon y deuant wy yth gyrchu-
di ythdihennydyaw amygwr. agwedy na welont hwy dydi drwc vyd
gantunt. Aminneu avydaf ar yr esgynuaen racko yth aros di. Athydi am
gwely i kany welwyfi dydi. adyret titheu adot dy law ar penn vy ysgwyd
i. ac yna y gwybydafi dy dyfot titheu attafi. ar fford ydelwyfi odyno dyred
titheu gyt ami. Ac ar hyny mynet aoruc odyno ywrth Owein. ac Owein
awnaeth aerchis y vorwyn idaw oll. Ac ar hynny ydeuth ygwyr or llys
y geisaw owein oedihenydu. Aphan deuthant y geissaw. ny welsant dim
namyn hanner y march. A drẅc ydaeth araunt hynny adifflannu aoruc
owein oc eu plith. A dyuot att y voiwyn adodi y law ar y hysgwyd.
A chychwyn aorac hitheu racdi. ac owein y gyt ahi yny deuthant y drws
Uofft uawr delediw. Ac agori ylloffl aorac y vorwyn. a dyuot y mywn
achaeu ylloffl aoragant. ac edrych ar hyt y lloffl aorac owein. ac nyt oed
yny lloffl un hoel heb y iliwaw alliw gwerthuawr. Ac nyt oed un ystyllen
heb delw eureit arnei yn amryual. achynnu tan glo aorac y vorwyn. Achym
ryt kawc aryant aorac hi adwfyr yndaw. athwel ovliant gwyn ar y hysgwyd

• V

58 Y MâBINOGION.

arodi dwíyr y ymolchi aorac y owein. Adodi bwrd aryant goreureit rac y
vronn. ablìant melyn yn lliein arnaw. adyuot aeginyaw idaw. adiheu oed gan
owein. nawelsei eiiyoet neb ryw vwyt. nywelei yno digawn o honaw eithyr
bot ynwell kyrweirdeb ybwyt a welei yno. noc yn Ue arall eiryoet. Ac ny-
welfiei eiryoet lle kyn amlet anrec odidawc ovwyt allynn ac yno. Ac nyt
oed vn Uestyr yn gwasanaethu araaw. namyn llestri aryant neu eur. A
bwytta ac yuet aorac oweîn yny oed pryd nawn hir. Ac ar hynny nachaf y
clywynt diaspedein yn y gaer. Agofyn aorac owein yr uorwyn Py weidi
yw hwnn. Dodi olew ary gwrda bieu y gaer heb yuorwyn. Ac ysgysgu
yd aeth owein. Agwiw oed y arthur dahet ygwely awnaeth y uorwyn
idaw. o ysgarlat agra aphaH asyndal abliant. Ac amhanner nos yclyAvynt
diaapadein girat. Py diaspadein yw hwnn weithon heb yr owein. Ygwr
da bieu y gaer yssyd uarw yr awr honn heb y vorwyn. Ac amrynnawd
ordyd. yclywynt diaspadein agweidi anueidrawl eu meint Agofyn a oruc
owein yr uorwyn. Paystyr yssyd yr gweidi hwnn. mynet achorff y gwrda
bieu y gaer yr Uann. A chyuodi aoruc owein y vynyd a gwisgaw ym-
danaw. ac agori flfenestyr ar y lofft. ac ediych parth ar gaer. Ac ny
welei nac ymyl nac eithaf yr Uuoed yn llenwi yr heolyd. Aliynny yn
llawn araawc. agwraged llawer ygyt ^c wynt ar ueiich ac ar traet. A
chrefydwyr ydinas oU ynkanu. ac ef atebygei oweiubot yr awyr ynedrinaw
rac meint y gweidi ar utkyrnn, ar crefydwyr jTikanu. Ac ymperued y llu
hwnnw y gwelei ef yr elor. allenn o vliant gAvyn amei. aphyst kwyr yn-
Uosgi yn ymyl yny chylch. ac nyt oed vndyn dan yr elor lai no barwn
kyuoethawc. A diheu oed gan owein na welsei eiiyoet niuer kyhardet
a hwnnw o bali asceric asyndal.

Ac ar ol y Uu hwnnw y gwelei ef gwreic velen ae gwallt dros y
dwy ysgwyd. Ac agwaet briw amyl yny brigeu. agwisg obali melyn ym-
danei gwedi yrwygaw. adwy wintas o gordwal brith am y thraet A
ryued oed na bei yssic peuneu y byssed rac dyckynet y maedei y dwy-
Iäw ygyt. Ahyspys oed gan owein na welsei ef eiryoet gwreic kymryt a
hi beyt uei ar y ffuryf iawn. Ac uch oed ydiaspet. noc aoed odyn a
chora yny llu. Aphann welas ef ywreic ennynu awnaeth oe charyat yn
y oed gyflawn bob lle yiidaw. Agofyn aorac owein yr uorwyn pwy oed
ywreic. Duw awyr heb y vorwyn gwreic y geliir dywedut idi y bot yn
deckaf or gwraged. ac yndiweiraf. ac ynhaelaf. ac yn doethaf. ac yn
vonhedickaf. vy arglwydes i yw houn racko. a iarlles y ffynnawn y gel-
wir gwreic y gwr aledaist ti doe. Duw awyr heb yr owein araaf mae
mwyhaf gwreic agarafi yw hi. Duw awyr heb y uorwyn na char hi dydi

lARLLES Y FFYl\ì\AWìV. 59

nabychydic nadim. Ac ar hynny kyuodi aoruc y vorwyn achynneu tan
glo. allanw crochan adwfyr aedodi y dwymaw achymryt twel o vUant
gwyn aedodi am vynwgl owein. achymryt gorflwch o ascwrn eliphant. a
chawc aryant. ae lanw or dwfyr twym. agolchi pen owein. ac odyna agori pren-
uol athynnu ellyn. ae charn oasgwm eliphant. adeu ganawl eureit ar yr
ellyn. Ac eillaw y uaraf aoruc asychu y benn ae vynwgyl ar twel. Ac
odyna dyrchafel aoruc y uorwyn rac bronn owein. adyuot ae giuyaw
idaw. adiheu oed gan owein. na ohafas eîryoet kinyaw k)'8tal a honno na
diuallech ywasanaeth. Agwedy daruot idaw y ginyaw. kyweiryaw aoruc y
uorwyn y gwely. Dos yma heb hi y gyscu aminneu aaf yorderchu iti. A
mynet aoruc owein y gyscu. achaeu drws y Uofft aoruc y vorwyn amynet
parth ar gaer. Aphan deuth yno nyt oed yno namyn Iristyt a goual. ar
iarlles ehun ynyr ystauell heb diodef gwelet dyn rac tristit. adyuot aoruc
lunet attei achyuarch gwell idi. Ac nys attebawd yr iarlles. Ablyghau a
oruc y uorwyn adywetut wrthi. pyderw ytti pryt nat atteppych y neb hediw.
Lunet heb yr iarlles py wyneb yssyd arnat ti. pryt na delut y edrych y
gofut auu arnafi. Ac aoed itti ac ysgwneuthum i dy ti yn gyfoethawc. Ac
aoed kam itti. nadelut y edrych y gofut auu arnafi. ac oed kam itti hyiiny.
Dioer heb y lunet. ny thebygwn i qabei well dy synwyr di noc y mae. oed
well ytti geissaw govalu am enniU y gwrda hwnnw. noc ampeth arall. ny
ellych byth y gaffet, Yrofi a duw heb yr iarlles. ny allwn i byth ennill vy
arglwyd i o dyn arall yny byt. Gallut heb y lunet gwrhagwr a vei gystal
ac ef neu well noc ef Y rofi a duw heb yr larlles pei na bei wi-thimn
gennyí peri dihenydyaw dyn auackwn mi abarwn dy dihenydyaw. amgyffel-
ybu wrthyf peth mor aghywir ahynny. Apheri dy dehol ditheu mi ae gwnaf.
Da yw gennyf heb y lunet nat achaws itt y hynny. namyn am venegi o
honafi ytti dy les. lle nys metrut dy him. a mevyl idi o honam y gyntaf a
yrro att ygilyd. amiui y adolwyn gwahawd itti. ae titheu ym gwahawd inneu.
Ac ar hynny mynet aoruc lunet ymeith. achyfodi aoruc yr iarlles hyi; ar
drws yr ystauell yn ol limet. Aphessychu yn uchel. Ac edrych aoruc lunet
tu draechefyn. Ac emaeidaw aoruc yr iarlles ar lunet. adyuot drachefyn a
oruc lunet at yr iarlles. Yrofi aduw heb yr iarlles wrth lunet drwc yw dy
anyan. achanys vy Ues i yd oedut ti yuy venegi im. manac pa fford vei
hynny. Mi aeraanagaf heb hL Ti awdost na elUr kynnal dy gyfoeth di
namyn o vilwryaeth ac arueu. ac am hynny keis yn ebrwyd aekynhalyo. pa
fford y gallafi hynny heb yr iarlles. managaf heb y lunet. Ony elly di gyn-
nal y fiynnawn. ny elly gynnal dy gyuoeth. Ny eiU kynnal y ffynnawn
namyn vn o teulu arthur. A minneu aaf heb y lunet hyt ynUys arthur. A

60 Y MAblNOGION.

mefyl iin heb hi o deuaf odyuo heb uilwr agattwo y flFynnawn yngystal neu
yn well nor gwr ae kedwÌB gyut. anhawd yw hynny heb yr iarlles. ac eissoes
dos y brofi yr hynn adywedy. kychwyn aoruc lunet ar uedwl mynet y ly8
arthur. a dyuot aoruc yr llofil att owein. Ac yno y buhi gyt ac owein yny
oed ameer idi dyuot o lye arthur. Ac yna gwisgaw ymdanei aoruc lii a
dyuot y ymwelet ar iarlles. allawen uu y iarlles wrthi. chwedleu o lys Arthur
gennyt heb yr iarlles. Goreu chwedyl gennyf arglwydes heb hi kafiel ohonaf
vy neges. Aphabryt y mynny di dangos itt yr unbenn adoeth gyt ami.
Dyret ti ac ef heb yr iarlles am hanner dyd avory. y ymwelet ami. a min-
neu abaraf ysgyfalhau ydref erbyn hynny. Adyuot awnaeth hi adref. Ac
amhanner dyd trannoeth y gwisgwys owein yindanaw peis aswrcot a mantell
o bali melyn. ac orfireis lydan yny vantell o eurlhn. adwy wintas o gordwal
brith am y traet. allun Uew o eur yn eu kaeu. Adyuot awnaethant hyt yu
ystauell y iarlles. A llawen uu y iarlles wrthunt. Ac edrych ar owein yu
grafiF aoruc y iarlles. Lunet heb hi nyt oes kerdetwr ar yr unben hwnn. py
drwc yw hynny arglwydes. heb y limet. y roffi aduw heb y iarlles naduc
dyu eneit vy arglw^ydi oe goifi" namyn y gwr hwnn. Pandit gwell itt arg-
Iwydes. pei na bei drech noc ef nys dygei ynteu y eneit ef. Ny ellir dim
wrth hynny heb hi kan deryw. Ewch chwi drachefn atref heb yr iarllea A
minneu agymeraf gyghor. Apheri dyfynnu y holl gyuoeth yr unlle drannoeth
aoruc y iarlles. Amenegi udunt uot hiarllaeth yn wedu. Ac na ellet y
chynnal onyii o varch ac arveu amilwryaeth. Ac ysef y rodaf inneu ar
awchdewis chwi. ae un o honawch chwi am kymero i. ae vy gkanuyadu yn-
neu y gymrut gwr ae kanaIyo ole arall. Sef agawsarit yn eu kyghor kan-
hadu idi gwr o le arall. Ac yna yduc hitheu escyb ac archescyb oellys y
wneuthur y priodas hi ac owein. Agwrhau aoiugant gwyr y iarllaeth y
owein. Ac owein agedwis y flynnawn o waew a chledyf. Sef mal y ked-
wis adelei o varchawc yno. owein ae byryei. Ac aegwerthei yr y lawu
werth. Ar da hwnnw arannei oweiu y varwnyeit ae vaichogyon hyt nat
oed vwy gau y gyfoeth garyat dyn or byd oll nor. eidaw ef. Atheir
blyned y bu ef felly.

Ac ual yd oed walchmei diwainawt yn gorymdeith y gytar amher-
awdyr arthur. edrych aoruc ar arthur ae welet yn trist gystudedic. adoluryaw
aoruc gwalchmei yu uawr owelet arthur yny drych hwnnw. agofyn aoruc
idaw. arglwyd heb y gwalchmei py derw itti. Yrof aduw walchmei heb yr
arthur hiraeth yssyd arnaf am owein. agolles y gennyf meint teir blyned.
Ac obydaf y bedwared vlwydyn heb y welet ny byd vy eueit ym^orfi*. A
mi awn yn hysbys panyw o ymdidan kynon mab clydno y kollaB owein y

lARLLES Y FFYNNAWN, 61

gemiym. Nyt reit itti heb y gwalchraei luydyaw dy gyfoeth ar hynny.
namyn ti agwyr dy ty aeiU dial owein orllas. neu y rydhau ot ydiw ygkar-
char. ac os buw y dwyn gyt athi. Ac ar a dywawt gAvalchmei y trigywyt.
Ac ymgyweiryaw awnaeth arthur agwyr ydy gyt ac ef y geissaw owein.
Sef oed meint y nifer teir mil heb amlaw dynyon. Achynon mab clydno
yngyfarwyd udunt. Adyuod aoruc arthur hyt y gaer y buassei gynon
yndi. Aphan deuthant yno ydoed. ygweisson yn saethu yn yr un lle. Ar
gwr melyn yu seuyll ach eu Uaw. Aphau welas yg^^'r melyn Arthur.
kyuarch gwell aoruc idaw ae wahawd. achymryt gwahawd aoruc arthur.
Ac yr gaer ydaethant. Achyt bu mawr eu niuer. nywydit eu hyni yny
gaer. A chyuodi aoruc y morwynyon y eu gwassanaethu. A bei awelsant
ar bop gwassanaeth eiryoet. eithyr gwassanaeth y gwraged. Ac nyt oed
waeth gwassanaeth gweisson y meirch y nos honno. noc vydei ar arthur
yny lys ehun. Ar bore traunoeth y fcychwynnwys arthur. Achynon yn
gyfarwyd idaw odyno. ac wynt a deuthant hyt Ue yd oed y gwr du. A
hoffach o lawer oed y gwr du. A hoffach o lawer oed gan Arthur
meint y gwr du noc ydywedyssit idaw. Ac hyt ympenn yr allt y deuth-
ant. Ac yr dyffryn hyt ynymyl ypren glas. ac yny welsant y ffynawn
ar kawc ar Uech. Ac yna ydoeth kei at arthur. A dywedyt wrthaw Ar-
glwyd heb ef. mi a wnn achaws y kerdet hwnn oll. Ac eruyn yw
gennyf. gadu ynn bwrw y dwfyr ar y Uech. ac erbynyeit y gofut kyntaf
adel. Ae gauhadu aoruc Arthur. Abwrw kawgeit ordwfyr ar yllech aomc
kei. Ac yny lle arol hynny ydeuth y twif. ac ynol y twryf y gawat.
Ac nychlywyssynt eiryoet twryf achawat kyffelyb y rei hynny. Allawer
oamlaw dynyon aoed ygfcyweithas arthur aladawd y gawat. Agwedy
peidyaw y gawat ygoleuhawys yr awyr. Aphan edrychassant ar y pren
nyt oed un dalen arnaw. Adisgynnu aoruc yr adar ar y prenn. Adiheu
oed gantunt nachlywyssynt eiryoet kerd kystal ar adar ynkanu. Ac ar
hynny ygwelynt varchawc y ar varch purdu. agwisc o baU purdu ym-
danaw acherdet gwrd gantaw. ae erbynnyeit aoruc kei. Ac ymwan ac
ef. Ac ny bu hir yr ymwan kei avyrywyt. Ac yna pebyllyaw aoruc y
marchawc a phebyllyaw aoruc arthur aelu y nos hono. Aphan gyíodant
y bore trannoeth y vynyd. ydoed arwyd ymwan ar waew y marchawc.
Adyuot aoruc Kei at Arthür adywedut wrthaw. Arglwyd heb ef kam
ymbyrywyt i doe. Ac aoed da yti ymi hediw vynet yymwan ar march-
awc. Gadaf heb Arthur. Amyued aoruc kei yr marchawc. Ac yny lle
bwrw kei aomc ef. Ac edrych arnaw aewan ac arllost y waew }ny tal
yny tyr y helym ar penffestin ar croen ar kig hyt yr asgwm kyfled a

62 Y MABINOGION.

phenn y paladyr. ac ymchoelyt aoruc keî at y gedymdeithon drachefyn.

ac o hynny allan ydaeth teuhi arthur bop eilwers y ymwan ar march-

awg. hyt nat oed un heb y vwrw or marchawc namyn arthur agwalch-

mei. ac arthur awîsgawd ymdanaw y vynet y ymwan ar marchawc.

Och arglwyd heb y gwalchmei gat y mi vynet y ymwan ar marchawg

yngyntaf. ae adu a wnaeth arthur. ac ynteu aaeth y ymwan ar

marchawc. achwnswllt obah ymdanaw aanuonassei uerch iarll ragyw ym-

danaw ac am y varch. wrth hynny nys atwaenat neb or llu ef. ac

ymgyrchu awnaethant ac ymwan y dyd hwunw hyt ucher. ac ny bu

agos yr im o nadunt abwrw ygilyd yr llawr. athrannoeth ydaethant y

ymann apheleidyr godeuawc gantunt. ac ny orfu yr un onndunt ar y

gilyd. ar trydyd dyd ydaethant yymwan. apheleidyr kadamvra8 godeuawc

gan bob im onadunt. ac ennynnv o Ut awnaethant ac ymgyrchu a

wnaethant amhanner dyd ehun. Ahwrd arodes pob im onadunt ygilyd.

yny torreis hoU gegleu eu meiich. ac yny vyd pob un onadunt dros

bedrein yvarch yr llawr. a chyuodi yvynyd aorugant yn gyflym. a

thynnu cledyfeu ac ymfiust. adiheu oed gan y nifer aegwelei wynt uelly

na welsynt eiryoet deu wr kynwychet ar rei hynny. nachyngryfet. a

phei tywyll y nos hi avydei oleu gan y tan harueu.

Ac ar hynny dymawt a rodes y marchawc y Walchmei hyt pan
troes yr helym y ar y wyneb. mal y hadnabu y marchawc pan yw
gwalchmei oed. Ac yna ydywawt owein. arglwyd Walchmei nyt atwaenwn
' i didi o achaws dy gwnsallt am kefnderw wyt. hwdedi uygkledyfi am
harueu. Tidi owcin yssyd arglwyd heb y gwalchmei. athi a omu. achymer
di vygcledyfi. Ac ar hynny yd argauuu arthur ^yynt. adyuot attunt aomc.
Arglwyd arthur heb y gwalchmei llyma owein. gwedy goraot amafi. ac
ny mynn uy arfeu y genyf. Arghvyd heb yr oweîn euo aomu amafi. ao
ny myn vygcledyf. moeswch attafi heb yr arthur awch clefydeu. Ac ny
omu yr vn o honawch ar y gilyd gan hynny. Amynet dwylaw mynwgyl
y arthur aoruc owein. ac ymgaru aomgant. Adyuod aorugant y llu attunt
yna gaii ymsag abrys y geissaw gwelet owein. yny uynet dwylaw mynwgyl
idaw. Ac ef a uu agos abot kalaned ynyr ymsag hwnw. ar nos honno
yd aethant y eu pebyllyeu. Athrannoeth arofyn aomc artliur ymeith. Ar-
glwyd neb yr owein nyi; velly y mae iawn itt. teir blyned yr amser hwnn
y deuthum i y wrthyt ti arglwyd. Ac ymae ymeu i y lle hwnn. Ac yr
hyTiny hyt hediw ydwyfi yn darpam gw^led yttî. Kan gwydwn y dout ti
ym keissaw. Athi a deuy gyt ami y vwrw dyludet ti athwyr. Ac enneint
ageflbch. Adyuot aomgant oll hy^ ygkaer iarlles yflynnawn. Ygyt ar wled

lARLLES X FFYNNÂWN. 63

y buwyt deir blyned yny darpam. ya un trimis y treulwyt. Ac ny bu
esmwythach udunt wled eiryoet na gwell no honno, Ac yna arofyn aoruc
arthur ymeith. Agyrru fcennadeu aoruc arthur att yr yarlles y erchi ellwng
owein y gyt ac ef oedanos ywyrda ynys prydein. Ae gwraged-da vn
trimis. Ar iarlles ae kanhadawd ac anhawd uu genthi hynny. Adyfot
aoruc owein y gyt ac arthur y ynys prydein. Agwedy y dyuot ympUth
y genedyl ae gyt gyfedachwyr. ef atrigywys tair blyned ygtyfeir y trimis.
Ac ual yd oed owein diwamawt yn bwyta ar y bwrd ygkaerlhon
ar wysc. nachaf uorwyn yndyuot ar uarch gwineu mynggrych. ae vyghen
agaffei. Agwisc ymdanei o bali melyn. Ar ffrwyn ac a welit or kyfrwy
eur oed oU. ahyt rac bronn owein y deuth. a chymryt y uotrwy y oed
ar law owein awnaeth. val hynn heb hi y gwneir y twyllwr bratwr
aghywir yr mefyl ar dyuaryf. Ac ymchoelut penn y march ac ymeith.
Ac yna ý doeth cof y owein y gerdet hono. a thrietau aomc. Aphandaruu
vwyta dyuot y letty aomc. agofalu ynos honno. athranoeth y lcyuodes. Ac
nyt y llys agyrchwys. namyn eithafoed bydoed. adiffeith vynyded. ac ef
a uu velly yny damu y dillat olL Ac yny damu y gorff hayach. ac
yny tyfawd blew hir trwydaw. Achyt gerdet awnaei abwystuileit. achyt
ymborth ac wynt yny oedynt gynefin ac ef. Ac yn hynuy gwanhau
aomc ef heb allu eu kauhymdeith. ac estwng or myncd yr dyffiyn. a
chyrchu parc tecaf or byd. a iarlles wedw bioed y parc. Adiwarn-
awt mynet aomc yiarlles aellawuorwyn y orymdeith gan ystlys llyn aoed
yny parc hyt argyfeir y chanawl. Ac wynt awelynt yno eilun dyn aedelw.
ac ualdala ofyn racdaw aorugant. ac eissoes nessau aomgant attaw ae
deymlo ae edrych. Sefygwelynt gw^thi yn llawn arnaw. ac ynteu yn gwyw-aw
wrth yr heul. Adyiiot aomc yr iarlles drachefyn yr kastell. Achymryt
lloneit gorflwch oireit gwerthuawr. ae rodi ynllaw un or llawuorynyon.
Dos heb hi a hwnn gennyt adwc y march racko ardillat gennyt. adot
ger llaw y gwr gynneu. ac ir ef ar ireit hwnn ar gyfeir y galon. ac
orbyd eneit yndaw ef agyfyt gan yr ireit hwnn. agwylya beth awneL
ar uorwyn adeuth racdi. Achwbyl or ireit arodes arnaw. ac adaw y
march ar dillat ach y law. amynet mthur y wrthaw. ac ymgudyaw a
disgwyl arnaw. ac ympenn rynnawd hi ae gwelei ynko88Ì y vreicheu. ac
ynkyfodi yuynyd ac ynediych ar y gnawt. achymryt kewilyd aomc mor
hagr oed y delw aoed arnaw. ac argantod aomc y march ar diUat y
wrthaw. ac ynilithraw aomc yny gafas tynnu y diUat attaw or kyfrwy
ac eugwisgaw. Ac esgynnu ar y march o abreid aomc. ac yna ym-
dangos aomc yuorwyn idaw. achyvarch gwell idaw. allawen uu ynteu

64 Y MABINOGION.

wrth y yorwjTi. agofyn aornc idi py dir oed hwnnw aphyle. Dioer heb
y vorwyn iarlles wedw bieu y lcaetell racko. Aphanuu uarw y gwr ef
edewis genthi dwy iarllaeth. ahediw nyt oes ar y helw namyn yr unty
hwnn nys ry dycko iarll ieuanc yssyd gymodawc idi. am nat aei yn
wreic idaw. Truan yw hynny heb yr owein. acherdet aoruc oweîn ar
Yorwyn yr ^astell. Adisgynu awnaeth owein yny castell. ar uorwyn ae
duc ystauell esmwyth. achynneu tan idaw ae adaw yno. adyuot aoruc y uor-
wyn att yr iarlles. arodi y gorvlwcli yny llaw. Ha vorwyn heb yr
iarlles mae yr ireit oU. neur goUes oll heb hi. Ha vorwyn heb
yr iarlles. nyt hawd gennyfî dy atveîryaw di yr hynny. oed diryeit
hagen y miijîÇBU treulaw gwèrth seith ugeint punt o ireit gwerth-
uaw:r wrth dyb Beb wybot pŵy. *ac eissoes uórwyn heb hi gwassanaetha
di euo. yny vo diwall o gwbÿL a hynny aoruc yuorwyn gwassanaetha ar
vwyt adiawt athan agwely ac enneint yny vu iach. ar blew a aeth yar
owein yn tonienneu keunoc. Sef y bu ynhynny trimis. agwynnach oed
ygnawt yna. noc y buassei gynt. ac ar hynny y clywei owein diwamawt
^ynnwrjrí yny castell. adwyn arueu y amy^wn. gofyn aoruc owein yr uor-
wyn py gwnnwryf yw hwnn. Yiarll heb hi a dywédeis i ytti yssyd yn
dyuot wrth y kastell. ygeisaw diua ywreic honn allu mawr gantaw. Gofyn
aoruc oweiu aoes uarch ac arueu yr iarlles. Oes heb y uorwyn yrei goreu
or byt. aey di y erchi ymi benffic march ac arueu heb yr owein pei gallwn
vynet ynedrychyat ar y Uu. af heb y uorwjm. adyuot att yr iarlles aoruc, a
dywedut wrthi y hymadrawd ogwbyl. Sef aoruc yr îarlles chwei*thin. Yrofi
aduw heb hi mi arodaf varch ac arueu byth. ac ny bu ar y helw eiryoet
march ac arueu ky8tal ac wynt. ada yw gennyfi eu ^ymrjt olionaw.
rac eu kaffel om gelynyon auory om hanuod. ac ny wn peth avynn
ac wynt. a djruot awnaethpwyt agwasgwyn du telediw achyfrwy o
ffawyd amaw. ac a digon o araeu gwr a march. agwisgaw aorac owein
ymdanaw. ac esgynnu ar y varch. amynet ymeith adeu uackwy gyt ac ef
yngyweir o veirch ac araeu. Aphan deuthant parth allu yr iarll. ny welynt
nac ol nac eithaf idaw. agofyn aorac owein yr mackwyeit. pa vydin ydoed
yr iarll yndi. Y vydin y mae y pedeir ystondard melynyon yndi racko
heb wynt. dwy yssyd yny vlaen a dwy yny ol. le heb yr owein ewch
chwi drachefyn. ac arhowch ^nui yn ymyl porth y ka8tell. Ymchoelut aorag-
ant hwy. acherdet aorac ynteu racdaw yny gyferayd ar iarll. Aetynnu
aorac owein oe gyfrwy. yny uyd yrydaw acholof ac ymchoelyt penn yuarch
parth ar kasteIL Apha ofut bynnac agafas ef adeuth ar iarll y borth y
castell* at y mackwyeit^ Ac y mywn y deuthant. Ac owein a rodes y

lARLLES Y FFYNNAWN. 65

îarll yn anrec yr iarlles. adywedut wrthi. welydi ynia yti bwyth yr ireit
bendigedic. arllu a babyllywys yglcylch y kastell. ac rodi bywyt yr îarll
yrodes ynteu y dwy iarllaeth idi drachefyn. ac yr rydit idaw yrodes
hanner y gyfoeth ehun. achwbyl oe heur ae haryant ae thlysseu aegwystl-
on ar hynny. Ac ymeith ydaeth owein. ae wahawd awnaeth yr iarlles
idaw. ef ae hoU- gyfoeth. ac ny mynnwys owein namyn kerdet racdaw
eithafoed byt a diíFeithwch. ac ual ydoed ynkerdet ef aglywei disgrech
uawr y mywn koet ar eil ar dryded. adyuot yno aonic owein. aphan
doeth yno. ef awelei clocui-yn mawr ygkanawl y koet. a charrec Iwyt
ynystlys y bryn. ahoUt aoed yny garrec. asarff aoed ynyr hollt. Allew
purdu aoed yn ymyl y garrec. aphan geissei y llew yyiiet odyno y
neidei y sarff idaw ae vrathu. Sef aoruc owein dispeilaw cledyf a nessau
att y garrec. ac ual ydoed y sarff yn dyuot or garrec. y tharaw aoruc
owein achledyf. yny vyd yndeu hanner. a sychu y gledyf. adyfot yr fford
ual kynt. Sef y gwelei y llew yny ganlyn. ac yngware yny gylch ual
milgi a uackei ehun. acherdet aorugant ar hyt ydyd hyt uoher. Aphan
uu amser gan owein orffowys. disgynnu aoruc. agellwng yuarch ymywn
dol goedawc wastat. allad tan aoruc. Aphan uu barawt y tan gan owein.
yd oed gan y Uew dogon ogynnut. hyt ympenn teimos. a diíflanu aoruc
y llew ywrthaw. Ac yny lle nachaf y llew yndyuot attaw achaeriwrch
^awr telediw gantaw. ae vwrw ger bronn owein. amynet am ^ y tan ac
ef. achymiyt aoruc owein y kaeriwrch ae vUghaw. adodi golwython ar uereu
ygkylch y tan. a rodi y iwrch namyn hynny yr Uew oe yssu. Ac ual ydoed
owein uelly ef aglywei och uawr ar eil ar dryded yngyfagos idaw. a gotyn
aoruc owein aedynbydawl. le ysgwir heb ydyn. Pwy wyt titheu heb yr
owen. Dioer heb hi lunet wyfi llawuorwyn iarlles y ffynnawn. Beth
awney di yma heb yr owen. Vygkarcharu heb hi yd ydya oachaws march-
awc adoeth olys arthur y uynnu y iarlles ynpriawt ac a uu rynnawd gwt
ahi. ac ydaeth y dreiglaw llys arthur. ac ny doeth vyth drachefyr.. Ached-
ymdeith ymi oed ef mwyaf agarwn or byt. Sef aonic deu weisson ystauell
yiarlles y oganu ef ae alw yntwyllwr. Sef ydywedeis i na allei ydeugorff
hwy amrysson ae uncorff ef ac amhynny vygkarcharu yny Uestyr maen. a
dywedut nabydei vy eneit ymcorff onydelei ef ym amdiffyn i yn oet y dyd.
ac nyt pellach yr oet no thrennyd. ac nid oes ymi neb aekeissaw ef. Sef
yw ynteu owein uab uryen. Aoed diheu gennyt titheu pei gwyppei ymarch-
awc hwnnw hynuy ydcuei yth amdiffyn. Diheu yrofi aduw heb hi. Aphan
uu dogyn pcethet y golwython. eu rannu aoruc owein yndeu hanner yryug-
taw ar uorwyn. abwyta aomgant. agwedy hynny ymdidan yny vu dyd

66 Y MâBINOGION.

drannoeth. Trannoeth gofyn aonic owein yr uorwyn aoed le y gallei ef kaffel
bwyt allewenyd y nos honno. Oes arglwyd heb hi. dos yna drwod. a cherda
yffbrd gan ystlys yr auon. ar ym penn rynnawd ti awely gaer uawr. athyreu
yn amyl amei. yr iarll bieu ygaer hono goreu gwr am vwyt yw orbyt. ac
yno y gellydi uot heno. Ac ny wylwys gwylwr y arglwyd eiryoet yngystal
ac y gwylwys y Uew owein ynos honno.

Ac yna y kyweirywyR owein y uarch. ac y kerdawd racdaw trwy
y Tyt yny welas y gaer. ac y doeth yr gaer. ae aruoU awnaethpwyt
idaw yno yn enrydedua achyweiryaw y varch yndiwall. adodi dogyn o
vwyt rac y vronn. Amynet aoruc y Uew y bresseb y march y orwed.
hyt na lyfassei neb or gaer uynet ygfcyfyl y march. adiheu oed gan
owein. nawelas eiryoet Ue kystal y wassanaeth ahwnnw. a chyndristed oed
bop dyn yno achyn bei agheu jnnpop dyn onadunt. Amynet aorugant y
vwyta. Ac eisted aoruc yr iarU ar y neül law y owein. ac un verch oed
idaw ar y tu arall yowein. Adiheu oed gan owein nawelas eiiyoet vn vor-
wyn delediwaach no honno. Adyuot aoruc y Uew rwng deutroet oweîn
dan y bord. ac owein ae porthes o bop bwyt or aoed idaw ynteu. Ac
ny welas owein bei kymeint yno athristyi; y dynyon. Ac amhanner
bwytta gressawu owein aoruc y iarU. Madws oed itt bot ynllawen heb
yr owein. Duw a wyr ym nat wrthyt ti ydyra drîst ni namyn dyuot
deunyd tristit in agofaL Beth yw hynny heb yr owein. Deu uab oed
îm. amynet uyndeu uab yr myned doe y hela. Sef ymae bwystvü yno
aUad dynyon a wna. Ac eu hysso. Adala vy meibion aoruc. Ac yvory
y mae oet dyd y rofi ac ef y rodi yuorwyn honno idaw. neu ynteu a
ladho vy meibon ymgwyd. Ac eüun dyn yssyd arnaw. Ac nyt Uei ef
no chawr. Dioer heb yr owein. truan yw hynny. Aphy un awney
ditheu o hynny. Duw awyr arnaf heb yr iarll vot yn diweirach gennyf
diuetha vy meibon a gafas omhanuod no rodi uy merch idaw ombod. oe
"Uygru. aediuetha. Ac ymdidan a wnaethant am betheu ereiU. Ac yno
bu owein ynos honno. Ar bore trannoeth wynt aglywynt twryf anveit-
rawl y ueint Sef oed hynny y gwr mawr yndyiiot ar deu uab gantaw.
Amynnu kadw y gaer aoruc y iarU racdaw adUyssu y deu vab. Gwisgaw
aoruc owein y arueu ymdanaw. amynet allan. ac ymbrawf ar gwr. arllew
yny ol. Aphan welas y gwr owein yu amawc. y gyrchu aoruc. Ac ymlad
ao ef. agweU olawer ydymladei y llew ar gwr mawr noc owein. y rofi
aduw heb y gwr wrth owein. nyt oed gyfyg gennyf ymlad athidi bei
nabei yr anifeU gyt athi. ac yna y byryawd owein y Uew yr gaer achaeu
y porth arnaw. adyuot y ymlad ual kynt argwr mawr. adisgrech aomc

lARLLES Y FFYNNAWN. 67

y Uew am glybot gofiit ar owein. adrigyaw yny vyd arneuad yr iarll. ac yar y
neuad hyt ar y gaei*. ac yar y gaer y neidyawd yny un gytac owein. aphaluawt
atrewis y Uew ar ben ysgwyd y gwr mawr yny uyd y balaf trwy bleth
y dwyclun. ual y gwelit y holl amysgar ynllithraw .o honaw. ac yna y
dygwydwys y gwr mawr yn yai'w. ac yna yrodes owein ydeu vab yr
iarll. agwahawd owein aoruc yr iarll. Ac nysmynnawd owein. namyn
dyuot racdaw yr dol yd oed Lunet yndi. Ac ef awelei yno kynneu uawr
o tan. adeu was penngrych wineu deledwiw yn mjmet ar uorwyn ae bwrw
yny tan. Agofyn aoruc owein py beth aholynt yr uorwyn. adatkanu eu
kyfranc aorugant idaw. mal y dat^anassei y vorwyn y nos gynt. ac owein
a pallwys idi. ac am hynny y Uosgwn ninneu hi. Dioer heb yr owein
marchawc da oed hwnw. aryued oed gennyfi pei gwypei ef uot ar y uor-
wyn hynny na delei y hamdiffyn. aphei mynnewch chwi vyui drostaw ef.
miui aawn y chwi. mynwn heb y gweisson mynn y gwr an gwnaeth.
Amynet aorugani y ymdiot ac owein. agofut agafas owein gan ydeuwas.
Ac ar hynny y llew anerthwys owein. ac aoruuant ar y gweisson. Ac
yna ydywedassant wynteu. ha unbenn. nyt oed amot ynni ymlad namyn
athydi dy hun. ac ys anhaws ynni ymlad ar anifeil racko noc athydi. ac
yna ydodes owein y Uew yny lle y buassei y uorwyn ygkarchar. a
gwneuthur mur maen ar y drws. amynet y ymlad ar gwyr mal kynt. ac
ny doethoed owein y nerth ettwa. a hyd yr oed y deuwas arnaw. ar
Uew vyth yndisgrechu am vot gouut ar owein. a rwygaw y mur aoruc y
llew yny gauas fford allan. ac yngyflym y lladawd y neill or gweisson. ac
yny Ue y lladawd y Uall. Ac uelly ydifferassant hwy limet rac y Uosgi.
Ac yna ydaeth owein ahmet gyt ac ef y gýfoeth iarlles yfiynnawn. aphan
doeth odyno y duc y iarlles gantaw ylys Arthur. Ahi auu wreic trauu
vyw hi.

Ac yna ydeuth ef fford y lys y du traws. ac ymladawd ac ef. Ac
nyt ymedewis yllew ac owein yny oruu ar y du traws. aphandoeth ef
fford ylys ydu traws y neuad agyrchwys. ac yno y gwelas ef pedeir
gwraged ar hugeint. telediwaí ar awelas neb eiryoet. ac nyt oed dillat ym-
danunt werth pedeir arhugeint o aryant. achyntristet oedynt ac agheu.
Agofyn aoruc owein udunt ystyr eu tristit. Ydywedassant wynteu panyw
merchet îeirll oedynt. ac ny doethoedynt yno namyn ar gwr mwyhaf
agarei bop un onadunt gj't ahi. aphan doetham ni yma ni agawssam
lewenyd apharch. ac an gwncuthur yn vedw. agwedy ybeym uedw y
deuei y kythreul bieu yllys hon. ac y Uadei an gwyr oll. ac ydygei an
meirch ninncu ac an diUat. ac an eur ac aryant. achorfforoed y gwyr

68 Y MABINOGION.

yssyd ynyr un ty a llawer o galaned ygyt a wynt. Alljma itti unbenn
ystyr an tristit ni. Adrwc yw gennyn) ni unbenn dy dyuot titheu yina rac
drwc itt. athruan uu gan owein hynny. 'amj'net aoruc y orymdeith allann. ac
ef a welei uarchawc yndyuot attaw. ac yny aruoll trwy lewenyd acharyat
val bei brawt idaw sef oed hwuuw ydu traws. Duw a wyr heb yr owein
nat ygyrchu dy lewenyd ydodwyfi yma. Duw awyr heb ynteu nas keffy
ditheu. ac yny lle ymgyrchu awnaethant. ac ymadoydi yndrut. ac ymdiha-
uarchu ac ef aoruc o\ẁin. ae rwymaw ae dwylaw ar y gefyn. anawd aerchis
ydu traws y owein. adywedut wrthaw. arglwyd owein heb ef. darogan oed
dydyuot ti yma yradarestwng i. athitheu adeuthost. ac aorugosf hynny. ac
yspeilwr uum i yma. ac yspeilty uu uynty. adyro im vy eneit. a mi aaf yii
yspyttywr. ami agyuhalyaf y ty hwim yn yspytty ywann ac y gadam. tra
vwyf vyw rac dy eneit ti. ac owein a gymerth hynny gantaw. ac yno y bu
owein y nos honno. athrannoeth y kymerth y pedeir gwraged ar hugeint
ae meirch ae dillat. ac adathoed gantuut oda athlysseu. ac y kerdwys ac
wynt gyt ac ef hyt yn llys arthur. allawen uuassei arthur wrthaw gynt
pan y kollassei. allawenach yna. Ar gwraged hynny yr honu a vynnei
drigyaw yn llys arthur hi ae kaffei. ar honn a vynnoi vynet ymeith elei.
ac owein atrigj'wys yn llys arthur. ohynny allann ynpemiteulu. ac yn
annwyl idaw yny aeth ar y gyfoeth ehuu. Sef ocd hyuny trychant a
edys Kenuerchyn ar yranhes. ac yr lle y delei owein a hynny ganlaw.
goruot awnaei ar chwedyl hwn aelwir chwedyl iarlles y ffyunawn.

GERAINT AB ERBIN.

Arthur adcuodes dala Uys ygfcaer llion arwysc. ac y delis aruntu seith pRc.
aphump nadolic. Arsulgwyn dreigylweith dala Uys aoruc yno. Ranys hy-
gyrchaf lle yny gyiioeth oed gaerllion y ar uor ac y ar dir. Adygyuot aoruc
attaw naw brenhin coronawc. aoedynt wyr idaw hyt yno. ac ygyt a hynny
leirll abarwneit. Ranys gwahodwyr idaw uydei yrei hynny ym pob gwyl
arbennic onybei uawr aghenyon yn eu lludyas. Aphan vei ef yglcaer lUon
yu dala llys. teir eglwys ardec aachubit wrth yr offerenneu. Sef ual yd
achubit. eglwys y arthur ae deyrned ae wahodwyr. Ar eil y Wenhwyuar.
ae riaaed. ar dryded auydei yr distein ar eircheit. ar bedwared. y franc ar
swydogyon ereill. a naw eglwys ereiU auydei yr naw pennteulu. Ac y
Walchmei yn bennaf Ranys ef o arderchocrwyd clot milwryaeth ac urdas
boned oed bennaf ar ynaw pennteulu. ac nyt anghei yn vn or eglwysseu
mwy uoc adywedassem ni uchot. Glewlwyt gauaeluawr oed penn porthawr
idaw. ac nyt ymyrrei ef yggwassanaeth. namyn yn vn orteir gwyl arbennic.
namyn seithwyr a oedynt ydanaw yn gwassanaethu. arennynt y vlwydyn
yryngtunt. Nyt amghen. grynn. aphen pighon. allaes gymyn. agogyfwlch. a
gwrdnei lygeit cath. awelei hyt nos yngystal ac hyt dyd. Adrem uab
dremhiüt. Achlust uab clustueinyt aoedynt wylwyr y arthùr. Aduw mawrth
Bulgwyn ual yd oed yr amherawdyr yny gyuedach yneisted. nachaf was
gwineu hir yn dyuot ymywn. Apheis a swrcot o bali caerawc ymdanaw. a
chledyf ourdwm am y vynwgyl. adwy esgit issel ogortwal am y draet. a
dyuot aoruc hyt rac bronn Arthur. Henpych gwell arglwyd heb ef. Duw a
rodho da it heb yr ynteu. agresso duw wrtliyt. ac aoes chwodleu o newyd
gennyt ti. Oes arglwyd heb yr ynteu. Nyt atwen i dydi heb yr arthur.
Ryued yw go.iayâ nam Jatwaenost. afforestwr itti arglwyd wyfi ynforeat
ydena. amadawo yw vy enw i uab twrgadarn. Dywet ti dy chwedleu heb
yr arthur. Dywedaf arglwyd heb ef. Karw aweleis yny forest. ac ny wel-
eis yrmoet ygyfryw. Pabeth yssyd arnaw ef heb yr arthur. pryt na welut
eiryoet y gyfryw. Purwyn arglwyd yw. ac ny cherda gyt ac un aniveil o
ryuic abalchder rac y urenhineidet. Ac y ouyn kyngor îtti arglwyd ydod-
wyf. beth yw dy gynghor amdanaw. lawnaf ygwnafi heb yr arthur.

70 Y MABINOGION.

mynet y hela ef aiiory yn ieuenctit y dyd. Apheri rybud heno ar bawp or
llettyeu. Ac arryfaerys oed bennkynyd y arthur. ac arehuri oed benn mack-
wy. ac ar bawb y am hynny y trigyassant. agellwng y mackwy orblaen
aoruc. Ac yna y dywawt gwenhwyuar wrth arthur. arglwyd heb hi agenn-
hedy di vyvi avory y uynet yedrych ac y warandaw ar hela ykarw adyw-
awt y mackwy. Ranhadaf ynllawen heb yi arthur. Minneu aâf heb hi. Ac
yna ydywawt gwalchmei wrth arthur. Arglwyd heb ynteu ponyt oed
ìatin ytitheu. kanhadu yr neb y delei hwnnw attaw yny helua. Uad y
benn ae rodi yr neb ymynhei ae yorderch idaw ehim ae y orderch ygedym-
deith idaw. na marchawc naphedestyr ydel idaw. Kanhadaf yn Uawen heb
yr arthur. abit y keryd ar distein ony byd parawt pawp avory yuynet y
hela. A threulaw y nos aorugant drwy gymedrolder ogerdeu adidanwch ac
ymdidaneu adiwall wasanaeth. Aphan uu amser gan bawp onadunt vyuet y
gyscu wynt aaethant. Aphan doeth ydyd drannoeth defíroi aorugant. agalw
aoruc arthur ar y gweisson agadwei ywely. Nyt amgen. pedwar mackwy.
Sef rei oedynt. Cadyrnerth uab porthawr gandwy. Ac Ambreu uab bedwor
ac amhar uab arthur. agoreu uab Custenyn. ar gwyr hynny adoethant att
arthur. ac agyuarchassant well idaw. ac awiscassant ymdanaw. A ryuedu a
onic Arthur na deflroes gwenhwyuar. ac nat ymdroes yny gwely. argwyr a
vynnys8ynt y defíroi. Nadefírowch hi heb yr arthur. kanys gwell genthi
gyscu no mynet y edrych ar yr hela. Ac yna y kerdawd arthur racdaw. ac
ef aglywei deu gom yn canu. vn yn ymyl lletty y pennkynyd. ar llall
yn ymyl Iletty y penn mackwy allwyr dygyuor kwbyl ox niueroed a
doethant att arthur. a cherdet aorugant parth ar ffbrest. Agwedy mynet
arthur odiethyr yllys ydefíroes gwenhwyuar agalw ar y morynyon aoruc
agwiscaw ymdanei. A voTynyon heb hi. mi agymereis gennat neithwyr y
vynet yedrych ar yr hela. Ac aet un o honawch yr ystabyl apharet
dyuod ac a vo ovarch cr awedo y wraged eu marchogaeth. ac ef aaeth
vn onadunt. ac ny chahat yn yr ystabyl namyn dau varch.

Agwenhwyuar ac un or morynyon aaethant ar y deuuarch. ac wynt
adoethant drwy wysc. allusc ygwyr ar meirch agynhalasant. Ac ual y
bydynt yn kerdet uelly wynt aglywynt twryf mawr angherdawl. ac edrych
aorugant dracheuyn. ac wynt awelynt varchawc ar ebawlvarch helydei
athrngar yueint. amakwy gwyneu leuanc esgeimoeth teyraeid arnaw. a
chledyf eumdwm ar y glun. apheis a8wrkot obali amdanaw. adwy eskit
issel ogordwal am y draet. allenn oborfíbr glas ar warthaî hynny. ac aual
eur wrth bop cwrr idi. acherdet yn ucheluaJch drybelit ffraeth gyssonuyr
awnaei y march. ac ymordiwes agwennhwyuar aoruc achyuarch gwell idi

GERAISn' AB ERBIN, 71

aoruc. Duw arodho da itt ereint heb yr hitheu. Ami athadnabuum pauu

yth weleis ^yntaf gynneu. agresiaw Duw wrthyt. Aphaham nat aethost

di gyt ath arglwyd yhela. Am na wybuum panaeth heb ef. Minneu

aryuedeis heb hi gallu o honaw ef uynet yndirybud y mi. le arglwydes

heb ef. Kyscu awneuthum i ual nawybuum pan aeth ef. agoreu vn ked-

ymdeith genhyfi heb hi vygkedymdeithas arnaw yny kyvoeth oll wyt ti o

was ieuanc. ac ef aallei uot yngyndigriuet ymi orhela ac udunt wynteu.

kanys ni a glywn y kyrn pan ganer. Ac agljrwn y cwn pann ellynger.

aphan dechreuont aiw. Ac wynt adoethant y ystlys y forest. ac yno seuyll

a wnaethant. Ni aglywn odyma heb hi pan ellynger y kwn. Ac ar hynny

twryf aglywynt. ac edrych yggwrthwyneb y twrwf a orugant. Ac wynt

a welent corr yn marchogaeth march ucheldew ffroenuoU maswehyn

kadamdrut. Ao yn llaw y corr ydoed ffrowylL Ac ynagos yr corr ygwel-

ynt wreic y ar uarch canwelw telediw. aphedestric wastatualch gantaw ac

eurwisc o bali ymdanei. ac yn agos idi hitheu marchawc y ar gatuarch

mawr tomlyt. ac arueu trwm gloyw ymdanaw ao am y uarch. adiheu oed

ganthynt na welsynt eiryoet gwr amarch ac arueu hoffach gantunt eu

meint noc wynt. Aphob un o nadunt yn agos ygilyd. Gereint heb y

gwenhwyuar aatwaenost di y marchawc racco mawr. nac atwen heb yr

ynteu. ny at yr arueu estronawl mawr racco welet nae wyneb et nae

bryt. Dos uorwyn heb y gwenhwyuar agouyn yr corr pwy y marchawa

mynet aonic y uorwyn yn erbyn ycorr. Sef aoruc y corr kyuaros yuor-

wyn pan ygwelas ynduot attaw. Agouyn apruc yuorwyn yr corr pwy y

marchawc heb hi Nys dywedaf ytti heb ef. kanys kyndrwc dy wybot

heb hi ac nas dywedy ymL mi aegouynnnaf idaw ehun. Na ouynny myn

uygret heb yiiteu. Paham heb yr hi. Am nat wyt ynenryded dyn awedo

wrthaw ymdidan amharglwydi. Sef aoruc y uorwyn yna trossi penn y

march tu ar marchawc. Sef aoruc y corr *yna y tharaw ar ffrowyll aoed

ynylaw ardraws y hwyneb ae llygeit yny uyd y gwaet yn hidleit. Sef

awnaeth yuorwyn odolur y dymawt. dyuot dracheuyn. at wenhwyuar dan

gwynaw y dolur. Hagur iawn heb y gereint y gomc y corr athi. Mî

aaf heb y gereint ywybot pwy y marchawc. Dos heb y gwenhwyuar.

dyuot aoroc gereint at y corr. Pwy y marchawc racko heb y gereint

Nys dywedaf ytti heb y corr. Mi ae gouynaf yr marchawc ehun heb

ynteu. Naovynny myn vygcret heb y corr. nyt wyt yn enryded di ac y

dylyych ymdidan am arglwydi. Miui heb y gereint aymdideneis agwr

yssyd. gystal ath arglwyd di athrossi penn yuarch aoruc parth ar marchawc

sef aomc y corr ymordiwes ac ef ae daraw yny gyueir y trawsei y uor-

72 Y MABINOGION.

wyn. ynyoed y gwaet yn Uiwaw y llen oed am ereint. Sef aoruc gereint

dodi ylaw ardwrn ygledyf. achymryt kyghor yny uedwl ac ystyryaw aoruc

nat oed dial gantaw llad y corr. ar marchawc aruawc yny gael ynrat a

heb anieu. Adyuot dracheuyn aoruc hyt lle ydoed Wenhwyuar. Doeth

aphwyllawc y medreiet heb hL Arglwydes heb ef miui etwa aaf yny ol

gandy gennyat ti. ac ef adaw yny diwed y gyuanned y kafíwyf y erueu.

ae benflSc ae ar wystyl. ual y kaflw} f ymbraw ar marchawc. Dos ditheu

heb hi ac nac ymwasc ac ef yny geffych arueu da. agoual mawr uyd

gennyfi ymdanat ti heb hi yny gaffwyf chwedleu ywrthyt. Os byw uydafi

heb ef erbyn pryt nawn auorycher ti aglywy chwedleu odianghaf. Ac ar

hynny kerdet aoruc. set ffbrd y ^erdaseant is law y llys ykaerllion. Ac

yr ryt ar wysc mynet drwod. agwastattir tec edrym anichel agerdassant

yny doethant y dinastref. Ac ympenn y dref y gwelynt kaer achastell.

Ac y benn y dref y doethant. Ac ual y kerdei y marchawc drwy y

dref y kyuodei tylwyth pob ty y gyuarch gwell idaw ac y ressawu. Aphan-

daeth gereint yrdref edrych awnei ympobty y geissaw adnabot neb or

awelei. ac nyt atwaenei ef neb na neb ynteu ual y gallei ef gaffel

kymmwyna8 o arueu ae o venfl5c ae ar wystyl. Aphob ty awelei ynllawn o

wyr ac arueu a meîrch. ac yn llathni taryaneu. ac yn ysleipanu cledyfeu.

ac yngolchi arueu. ac ynpedoH meirch. ar marchawc ar uarchoges ar corr a

gyrchassant y castell aoed ynydref. llawen oed bawp wrthynt or ka8tell. Ac

ar y vylcheu ar pyrth ympob kyueir yd ymdoruynnyglynt y gyuarch gwell.

ac yuot yn llawen wrthynt. Seuyll ac edrych aoruc gereint auydei dim

goeir arnaw yny castell, Aphan wybu ynhyspys y drigyaw. ediych aoruc

ynygylch. ac ef awelei ar dalym or dref henllys atueiledic ac yndi neuad

drydoll ac wrth nat atwaenat neb ynydref mynet aomc yr henllys. Agwedy

dyuot ohonaw parth ar Uys. ny welei hayach namyn loflft awelei. aphont o

uaen marmor yn dyuot or loflRl^ Ac ar y bont y gwelei gwrgwynllwyt yn

eisted. ahen diUat atueiledic ymdanaw. Sef aoruc gereint edrych amaw

yngraflT hirhynt. Sef ydywawt ygwr gwynllwyt wrthaw. Auaccwy heb ef.

pauedol yw y teu di. Medylyaw heb ynteu am na wn pa le y daf heno. A

deuy di ragot yma unben heb ef. athi a geflfy oreu agaflfer itt. adyuot racdaw

aoruc achyrchu aoruc y gwr gwynllwyt yr neuad oevlaen. Àdisgynnv aoruc

yny neuad ac adaw yno y uarch. adyuot racdaw tu ar loflft ef ar gwr gwyn

llwyt. Ac ar y loflR; y gwelei gohenwreic yn eieted ar obennyd. a hen

dillat atueiledic obaU ymdanei. Aphan uuaseei yn y Uawn. ieuenctit. tebic

oed gantaw na welsei neb wreic degach no hi. a morwyn gyr y llaw

Ächrys allenlUein ymdenei gohen yndechreu atueilaw. adiheu oed gantaw

GERAWT AB ERBIN. 73

na welsei eiryoet nn uorwyn yn gjrflawnacli o amylder pryt agowed a
thelediwrwyd no hi. ar gwr gwynllwyt adywawt wrth y uorw^m. Nyt oes
was y uarch y mack^vy hwnn henno namyn tydi. Ygwaseanaeth goreu
aallwyfi heb hi mi ae gwnaf ac idaw ac y uarch. A diarchenu y mackwy
aoruc y uorwyn. Ac o dyna diwallu ymarch owellt ac yt. A chyrchu yr
ueuad ualkynt adyuot yr loft dracheuyn. Ac yna ydywawt y gwr gwyn-
Uwyt wrth yuorwyn. Dos yr dref heb ef ar trawgwyd goreu ac aellych
ovwyt allynn par dyuot yma ac ef Mi awnaf yn Uawen arglwyd heb hî.
Ac yr dref y doeth yuorwyn. ac ymdidan aorugant wynteu tra uu yuor-
wyn yny dref. Ac yny Ue nachaf yuorwyn yndyuot agwas ygyt a hi. a
chostrel ar y geuyn yn Uawn o ued gwerth. achwartha\vT eidon ieuanc.
Ac yrwng dwylaw y uorwyn yd oed talym ouara gwynn. ac Tin coesset
yny Uenlliein. ac yr lofFt ydoeth. Ny elleis i heb hi trawesgwyd well no
hwnn. ac ny chawn uygredu ar well no hynn. Dadigawn heb y gereint
apheri berwi y kic aorugant. aphanuu barawt eu bwyt wynt aaethant y
eisted. Nyt amgen. Gereint aeistedawd yrwng gwr gwynllwyt aewreic.
ar uorwyu awasanaethawd amynt. Abwyta ac yuet aorugant. A gwedy
daruot bwyta. dala ar ymdidan ar gwr gwynllwyt aoruc gereint. agouyn
idaw ae ef gyntaf bioed y llys yd oed yndi. Mi ysgwir heb ef ae
liadeilawd a mi bieiuu y dinas ar castell a weleist ti. Och awr heb y
gereint. paham y colleist ditheu hwnnw. Mi agolleis heb ynteu iarllaeth
uawr ygyt ahynny. a llyma paham y coUeis. Nei uab brawt aoed im.
achyuoeth hwTinw ar meu vy hun agymereis i attaf. aphan doeth nerth
yndaw holi y gj'uoeth awnaeth. Sef y kynheleis ynheu y gyuoeth rac-
daw ef. Peri aoruc ynteu ryuelu arnafi. achyvanedu cwbl ar a oed ymllaw.
awrda heb y gereint auenygy di y mi padyuotyat uu y marchawc adooth
yr dinas gynneu ar uarchoges ar corr. Aphaham y mae y darpar aweleis
i argweirj'aw anieu. managaf heb ef. Darpar yw auory archware yssyd
gan yr iarll Icuaiic. Nyt amgen dodi ymywn gweirglawd yssyd yno dwy
flbrch. ac ar y dwy ffbrcli gwialgeing aryant. allamhystaen adodir ar y
wialgeing. Athwmeimeint auyd am y llamhysdaeji. Ar niuer aweleist di
yny dref oll owyr ameirch ac arueu adaw yr twrneimeint. ar wreic vwyhaf
agarho adaw ygyt aphob gwr. Ac ny cheiff' ymwan am yllamystaen y gwr
^y bo gyt ac ef ywreic ywyhaf agarho. Ar marchawc aweleist di agauas
y Uamhystaen dwy vlyned. ac or^eiff* ydryded vlwydyn yhanuon awneir
idaw pob biwydyn wedy hynny. ac ny daw ehun yno. A marchawc y
llamhystaen y gelwir y marchawc ohynn allan. Awrda heb y gereint mae
(]y gynghor di ymi ara y marchawc hwnnw. am sarhaet ageis gau y

74 Y MABL\OGION.

gorr ac agaiUM morwj-n y weuhwyuar gpnrreic arthur. A menegi j-styr y
saiiiaet aonic gereint yr g^r gwynllwyt Nyt hawd rodi kynghor itt
kanytoeH na gwreic na morwyn ydj-mardelwych o honel ydelnt y ymwan-
aetíi. anieu aoed joni yna yrei hynny agafiut ti. ac or bei well gennyt
uy march i iior teu dy hun. A wrda heb ynteu duw adalo it. dadigawn
yw gennyfi vy rnarch vyhun ydwyfi yngyTineuin ac ef. ath ameu ditheu.
Aphony edy ditheu wrda ymi ardelw or uorwyn racco. yssyd uerch y
titheu. yn oet ydyd auory. Ac ordianghafi or twmeimeint. VygkYwirdeb
amicaiy^at auyd ar yuorwyn tra uwy^ vyw. üuidianghaf inheu. ^AOidiweiret
uyd y uorwyn achynt. iliui heb y gwr gii^'ynllwyt awnaf hynny yn Uawen.
AchaiiyH ar ymedwl hwnnw yd wyt titheu yntrigj'aw. reit vyd itt pan
uo dyd auory bot dy uarch ath ameu yn barawt. Kany8 yna ydyt
marchawc y Ilambystaen go8tec. Nyt amgen erchi yr wreic vwyhaf agar
kymryt y Iiamhystaen. kaiiy8 goreu ygweda îtti. athi ae keueÌBt med ef
yr llyned ac yr dwy. ac or byd ac gwarauunho itt hediw ogedemit. mi
ae hamdiffynaf itt. Ac am hynny heb y gwr gi^-ynllwyt y mae reit y
titheu uot yno pari uo dyd. Aninheu yn tri avj'dwn gj-t athi. Ac ar-
hynny trigyaw aomgant. Ac yny Ue or nos ydaethant y gysgu. achyn
ydyd kyu/jdî aomgant ag\i'Ì8gaw ymdanunt. Aphau oed dyd ydoedynt
wyiiteu yllpedwar arglawd yn seuyll. Ac yna yd oed marchawc y llam-
hyetaen yndodi yr ostec ac ynerchi y orderch kyrchu y UainhyBtaen. Na
chyrch heb y gereint y mae yma uorwyii yssyd degach athelediwach
adylyedogach. Ac aedyly yn well nothî. Os tydi agynhely y Ilamhystaen
yn eidi hi dyret ragot y ymwan amiui. Dyuot racdo aomc gereiut hyt
ympenn y weirglawd. yn gyweir o varch ac ameu trwm rytljrt dielw es-
tronawl ymdanaw. ac ymda yuarch ac ymgyrchu aorugant. Athorri to
obeleidyr. athorri yr eiL athorri ydryded do. a hynny bob eilwers. Ac
wynt ae torrynt ual y dygit attunt. Aphanwelei y iarll ae niuer raarch-
awc y llamhystaen ynhydyr. dolef a Uewenyd agorawen auydei gantaw ef
aeniuer. athristau awnaei y gwr gwynllwyt aewreic aeuerch. ar gwr g\vyn-
llwyt awassanaethei y ereint or peleidr ual y torrei. ar corr awassanaethei
uarchawc y llamhystaen. ac yna y doeth y gwr gwynllwyt at ereint. a
unben heb ef welydy yma y paladr aoed ymllaw i y dyd ym urdywyt yn
uarchawc urdawl. Ac yr hyt hediw ny thorreis ef. ac y mae araaw penn
iawnda. kanythyckya un paladr gennyt. Gereint agymerth y gwaew gaii
y diolwch yr gwr gwyiìllwyt. Ar hynny nachaf y corr yn dyuot agwaew
gantaw ynteu y arglwyd. wely dy yma y titheu waew nyt gwaeth heb y
corr, achoffa na sauawd marchawc eiryoet gennyt kyhyt ac y mae hwnn

GERAINT AB ERBIN. 75

ynseuylL Y rof aduw heb y gereint onyt angheu ebrwyd amdwci. ny
henbyd gwell ef oth borth dL Ac obell y wrthaw gordinaw y uarch
gereint. ae gyrchu ef gan y iybudyaw agossot arnaw dyrnawt tostlym
creulawn drut ygfcedemit y daryan yny holldes y daryan. ac yny tyrr
yr arueu ygkyueir y gossot. ac yny tyr y gegleu. ac vyd ynteu ef ae
gyfrwy dros bedrein y uarch yr llawr. Ac yn gyflym disgynnu aoruc
gereint allidiaw. athynnu cledyf ae gyrchu ynllityawclym. y kyuodes y
marchawc ynteu athynnu cledyf arall yn erbyn gereint. Ac ar eu traet
ymfíust achledyfeu yny yttoed arueu pob un onadunt yn serigyluriw gan
gan ygilyd. Ac yny yttoed ychwys argwaet yndwyn lleuuer eu Uygeit
racdunt. Aphan uei hyttraf gereint y llawenhei ygwr gwynllwyt ae wreic
ae uerch. aphan uei hyttraf y marchawc y llawenhei yiarll ae bleit. aphan
welas y gwr gwynllwyt ereint wedy kafíel dymawt mawrdost. nessau aomc
attaw yii gyflym a dywedut wrthaw. aunben heb ef cofía y sarhaet. ageu-
eist ygan y corr. Aphonyt y geissaw dial dy sarhaet ydeuthost di yma
asarhaet gwenhw)^uar gwreic arthur. Dyuot aomc y ereint ymadrawd y
gwr wrthaw. a galw attaw y nerthoed. adyrchauel y gledyf. agossot ar
y marchawc ygywarthaf y benn yny tyrr hoU arueu y benn. ac yny tyrr
y kic oll ar croen. ac yny iat. yny glwyua ar yr asgwm. ac yny y march-
awc arydeulin.

Abwrw y gledyf oelaw aomc. Ac erchi tmgared y ereint. arywyr
heb ef y gadawd vygkamryuic am balchder ym erchi nawd. Ac ony
chaf yspeit y ymwneuthur aduw am vyrapechawt. Ac y ymdidan ac
ofíeiriet. ny hannwyf well o nawd. Mi a rodaf nawd itt gan hynn heb
y gereint. Dy uynet hyt at wenhwyuar gwreic arthur ywneuthur iawn
idi am sarhaet y morwyn oth gorr. Digawn yw gennyf inheu awneuthum
i arnat ti am ageueis o sarhaet gennyt ti ath gorr. Ac nadisgynnych or
pan elych odyma hyt rac bronn gwenhwyvar y wneuthur iawn idi ual y
bamher yn llys arthur. Aminheu awnaf hynny yn llawen. Aphwy wyt
titheu heb e£ Mi ereint uab erbin. Amanac ditheu pwy wyt. Mi edern
uab nud. Ac yna y byrywyt ef ar y march ac y doeth racdaw hyt yn
Uys arthur. ar wreic uwyhaf agarei yny vlaen ae gorr. adrycymerth mawr
gantunt. a datkan y chwedl ef hyt yna. Ac yna ydoeth y larll bychan
ae niuer hyt lle yd oed ereint achyuarch gwell idaw ae wahawd gyt ac
ef yr castell. Na vynnaf heb y gereint. yr Ue y bum neithwyr yd af
heno. Kany uynny djrwahawd. ti auynny diwallrwyd or a allafi y beri
itt ir lle y buost neithwyr. Ami abaraf enneint itt a bwrw dy vUnder
ath ludet yarnat. Duw adalo itt heb y gereint aminheu a af ymlletty.

76 Y MABINOGION.

Ac uelly ydoeth gereint. a nywl iarll ae 'wreic ae uerch. Aphan doeth-
ant yr lloflft. yd oed gweission ystauell y iarll ieuanc ae gwassanaeth
gwedy dyuot yr Ilys. Ac ynkyweiriaw y tei oll ac yn eu diwallu owellt
a than. Ac ar oet byrr ynbarawt yr enneint. ac ydaeth gereint idaw. a
golchi y benn awnaethpwyt. Ac ar hynny y doeth y larll ieuanc ar y
deugeinuet o uarchogyon urdolyon. y rwng y wyr ehun a gwahodwyr
or torneiraeint. Ac yna y doeth ef or enneint. Ac yderchis yr iarll idaw
yynet yr neuad y vwyta. Mae ynywl iarll heb ynteu ae wreic ae uerch.
Y maent yny loffl racko heb y gwas ystauell y iarll. yngwiscaw ym-
danunt y gwiscoed a beris y iarll ydwyn udunt. Na wiscet y uorwyn
heb ynteu dim ymdauei onyt y chrys aellenlUein ynydel ylys arthur y
wisgaw owenhwyuar ywîsc avynno ymdanei. Ac nywiscawd yuorwyn. Ac
yna ydoeth pawb yr neuad onadunt. Ac ymolchi aorugant amyuet y
eisted ac y vwyta. Sef ual yd eistedassant. Or neill tu y ereint yd
eistedawd y iarll ieuanc. Ac odyna ynywl iarll. or tu arall y ereint yd
oed y uorwyn ae mam. A gwedy hynny pawb val yracvlaenei y en-
ryded. Abwyta awnaethant adidlawt wassanaeth ac amylder o amryuael
anregyon agawssant. Ac ymdidan aorugant. Nyt amgen no gv^^ahod or
iarll ieuanc ereint trannoeth. Nauyimaf y rof aduw heb y gereint. ylys
arthur ydafi ar uorwyn honn auoiy. adigawn yw gennyf hyt y mae
ynywl iarll ar dlodi agouut ac ygeissaw aghwanegu gossymdeith idaw yd
afi ynbennaf. A unben heb yr iarll ieuanc nyt om kam i ymae ynywl
heb gyiioeth. Myn uygcret i heb y gereint ny byd ef heb y gyuoeth onyt
agheu ebrwyd am dwc i. Ha unben heb ef am auu o anghyssondeb y rofi
ac ynywl. mi auydaf wrth dygyghor di ynllawen gan dyuot yngyfiredin ar y
iawuder y rynghom. Nyt archafi heb y gereint rodi idaw. namyn ydylyet
ehun ae amrygoll yr pangolles y gyuoeth hyt hediw. A minheu awnaf
hynny yn Ilawen yrot ti heb ef. le heb y gereint auo yma or adylhyo
bot yn wr y ynywl gwrhaet idaw or Ile. ahynny aoruc ygwyr oll. ac ar y
tagneued honno y trigyivyt. ae gastell ae dref ae gyuoeth aedewit y ynywl.
achwbwl or agoUassei hyt ynoet y tlws Ileihaf a gafas. Ac yna ydywawt
ynywl wrth ereint. A unben heb ef yuorwyn a ymardelweist ohonei hyt y
bu y twrneimeint. parawt y^' y wneuthyr dy ewyllys a Ilyma hi yth uedyant.
Ny mynnafi heb ynteu namynbot y uorwyn ual ymae yny del y Iys arthur.
ac arthur agw^enhwyuar a vyunaf eubot yn rodyeit aiyuorwyn. athrannoeth y
kychwynnassant racdunt y lys arthur. Kyfranc gereint hyt yma.

1í Llyma weithon ual yd helawd arthur y carw. rannu yr erhyluaeu
or gwyr ar cwn. agellwng y cwn amaw aorugant. adiwethaf ki aellynghwyt

GEREim AB ERBIN, 77

arnaw annwylgî arthur. cauall oed y enw. ac adaw yr hollgwn aonic arodî
ystum yr carw. ac ar yr eil ystum y doeth yr carw y erhylua arthur. ac
arthur aymgauas ac ef. A chyn kyi9auanu o neb amaw. neur daroed y
arthur lad y benn. Ac yna kanu com llad a wnaethpwyt. ac yna dyuot a
orugant pawp ygyt. adyuot aoruc fcadyrieith att arthur adywedut wrthaw.
Arglwyd heb ef y mae racco uenhwyvar heb neb gyiahi namyn un uor-
wyn. Arch ditheu heb yr arthur y gildas uab kaw ae yscolheigyon y
llys oli kerdet gyt a gwenhwyuar parth ar llys. a hynny a wnaethant
wynteu. Ac yna y kerdwy8 pawb o nadunt a dala ar ymdidan aorag-
ant am benn y carw y bwy y rodit. Un yn mynnu y rodi yr wreic
yr Ywyhaf agarei ef. Arall yr wreic vwyhaf agarei ynteu. Aphawb or
teulu ar marchogyon yn amrysson yn chwerw am y penn. ac ar hynny
y daethant yr llys. Ac y gyt ac y kicleu arthur a gwenhwyuar yr
amrysson ara y penn. ydywawt gwenhwyuar yna wrth arthur. Arglwyd
heb hi. Llyma vygkyghor i am benn y carw. na rodher yny del gereint
vab erbin or neges y dedyw idi. A dywedut y arthur ystyr yneges a
orac gwenhwyuar. Gwneler hynny yn llawen heb yr arthur. ar hynny y trig-
ywyt. a thrannoeth y peris gwenhwyuar. bot disgwyleit ar y gaer am
dyuotyat gereint. A gwedy hanner dyd y gwelynt godrumyd odyn
bychan ar uarch. ac yny ol ynteu gwreic neu uorwyn debygynt hwy ar
uarch. ac yny hol hitheu marchawc mawr gochrwin penn issel goathrist.
ac araeu briwedic amdlawt ymdanaw. Achynn eudyuot ygkyuyl y porth
y doeth un or diswyleit hyt lle yd oed wenhwyuar. adywedut idi y ryw
dynyon awelynt ar ryw ansawd oed amunt. Ny wnn i pwy ynt hwy
heb e£ Mi aegwnn heb y gwenhwyuar llyma y marchawc yd aeth gereint
yny ol. athebic yw gennyf nat gan y uod y mae yndyuot. ac ymordiwed-
awd gereint ac. neur dialawd sarhaet y uorwyn pan uo Ueihaf. ac ar hynny
nachaf y porthawr yndyuot hyt lle ydoed wenhwyuar. Arglwydes heb ef y
mae yny porth marchawc. ac nywelas dyn eiryoet a golwc mor athragar
edrych amaw ac ef. Araeu briwedic amdlawt yssyd ymdanaw. alliw y waet
amunt yndrech noc eu Uiw ehun. awdost di pwy yw ef heb hi. gwnn heb
ynteu. Edym uab nud yw med ef. nyt atwen inheu et. ac yna ydoeth
gwenhwyuar yr porth yny erbyn. ao y mywn ydoeth. ac y bu dost gan
wenhwyuar gwelet yr olwc awelei amaw. pei na atteî gyt ac ef y corr yn
gyndrwc ywybot ac yd oed. Ar hynny kyuarch aorac edym y wenhwyuar.
Duw arodo da itt heb yr hitheu. Arglwydes heb ef dy annerch yjgan ereint
uab erbin y gwas goreu adewraf. A ymwelas ef athi heb hi. do heb ef ao
nyt yr lles ymi. ac nyt amaw ef ydoed hynny namyn amafi arglwydes. Ath

78 Y MABINOGION.

annerch y gan ereint. achan dy annerch ef amfcymhellawd î hyt yma. y
wneuthur dy ewyllys di amgodyant dy uorwyn y gan y corr. Ynteu madeu-
edic yw gantaw ygodyant ef. am aoruc amafi kann tebygei vymot ynen-
beitrwyd am vy eneit. Achymellyat cadamdrut gwrawl milwryeid aomc ef
amaf fi hyt yma. y wneuthyr iawn itti arglwydes. Oia wr pa le yd ymor-
diwedawd ef athi. yny lle yd oedem ynchware ac yn amryBson am lamhys-
taen. yny dref aelwir yr awrhonn kaer dyflf. ac nyt oed gyt ac ef oniuer.
nammyn tri dyn godlawt atueiledic euhansawd. Nyt amgen gwr gwynllwyt
gohen. agynreic oetawc a morwyn ieuanc delediw. ahen diUat atueiledic ym'-
danynt. ac ardelw cam y uorwyn o ereint yd ymyrrawd yny twrneimeint
am y llamhystaen. adywedut bot yn well y dylyei y uorwyn. honno y llam-
hystaen nor uorwyn yma. aoed gyt amiui. ac amhynny ymwan aorugam. ac
ual y gwely di arglwydes y gedeMris uivi. A wr heb hi pa bryt y tebygy di
dyuot gereint yma. Auory arglwydes y tebygaf i ydyuot ef ar uorwyn.

Ac yna y doeth arthur attaw. a chyuarph gwell a omc ef y arthur.
ac edrych hir hynt aomc arthur araaw. abot yn amthyr gantaw ywelet
uelly. ac ual tybyeit y adnabot. agouyn idaw. Ae edym uab nud wyt ti.
Mi arglwyd heb ynteu gwedy nygyhurd ami diruawr ouut a gwelioed
annodefedic amenegi cwbl oe angherdet y arthur. le heb yr arthur. lawn
yw ywenwyuar uot yn dmgarawc wrthyt wrth aglywafi. Ydmgared a uyn-
nych di arglwyd heb hi. mi aegwnaf ac ef. wrth uot yngymeint gewilyd ittí
arglwyd kyhyrdu kewilyd amiui ac athyhun. Llyna yssyd iawnaf am
hynny heb yr arthur. gadel medegynaethu ygwr yn wyper auobwy. ac os
byw vyd gwnaet iawn mal y bamo goreu g\vyr y Uya achymer ueicheu ar.
hynny. Os marw uyd ynt, gormod uyd agheu gwas ky8tal ac edem yn
sarhaet moi'wyn. Da yw genhyfi hynny heb y gwenhwyuar. Ac yna yd
aeth arthur ynomodawc drostaw. achradawc uab llyr. a gwallawc uab llen-
nawc. Ac owein uabnud. a gwalchmei. adigawn yam hynny. ac y peris
arthur galw morgan tut attaw. penn medygon oed hwnnw. Kymer attat
edem uab nud. Aphar gyweiriaw ystauell idaw. a phar uediginyaeth idaw.
yngystal ac y pamt y mi pei bewn urathedic. ac na at neb y ystauell y
afionydu araaw. namyn ti ath disgyblon ae medeginyaetho. Mi awnaf hynny
yn llawen arglwyd heb y morgan tut. Ac yna y dywawt y distein. Pa le
y mae iawn arglwyd gorchymun y uorwyn. Y wenhwyuar ae llawuorynyon
heb ynteu. ar distein ae gorchymynawd. Euchwedyl wynt hyt yma.

Trannoeth y dooth gereint parth ar llys. a disgwyleit oed ar y
gaer y gan wenhwyuar rac y dyuot yndiiybud. Ar disgwylat adoeth hyt
lle yd oed wenhwyuar. Arglwydes heb ef mi a debygaf y gwelaf ereint ar

GERAINT AB ERBIN, l^

uorwyn gyt ac ef. ac ar uarch y mae. aphedyi; wisc ymdanaw. y uorwyn
hagen ual gorwyn y gwelaf athebic y lieinwisc awelaf ymdanei. Ymgweir-
wch oll wragedin. adowch yn erbyn gereint y ressawu. ac yuot yn Uawen
wrthaw. adyuot aoruc gwenhwyuar yn erbyn gereint ar uorwyn. Aphan-
daw gereint hyt lle ydoed gwenhwyvar kyuarch gwell aoruc idi. Duw arodo
da itt heb hi agreseaw wrthyt. ahynt ffrwythlawn donyawc hyrrwyd glot-
uawr adugost. aduw adalo îtt heb hi peri iawn ym yn gynualchet ac y
pereÌBt. Arglwydes heb ef un abuchwn peri iawn itt wrth dy ewyllya
allyraa yuorwyn y lceueist ti dy warthrud oe hachaws. le heb y gwen-
hwyuar gressaw duw wrthi. ac nyt cam bot yn Uawen wrthi. Dyuot y
mywn aorugant adisgynnr amynet gereint hyt lle ydoed arthur achyuarch
gwell idaw. Duw a rodo da itt heb yr arthur agressaw duw wrthyt.
achyt caffo edern uab nud gouut achl\\^ueu gennyi; ti hynt Iwydyanus
adugost. nyt arnaf i y bu hyuny heb y gereint namyn ar ryuic edem
uab nud ehun nat ymgystlynei. nyt ymadawn inheu ac ef yny wypwn pwy
uei. neu yny orffei y UeiU ar y llalL awr heb yr arthur pa le y mae y uor-
wyn agiglef y bot yth ardelw di. Ymae gwedy mynet gyt agwenhwyuar y
hystauell. Ac yna ydeuth arthur y welet y uorwyn. allawen uu arthur ae
gedymdeithion aphawb orllys oll wrth y uorwyn. A hyspys oed gan bawp
onadunt pei kyt rettei gossymdeith y uorwyn aephryt. nawelsynt eiryoet un
wynpach no hi. Ac arthur auu rodyat ar yuorwyn yereint. arrwym a wneyit
yna rwng deudyn awnaethpwyt y rwng gcreint aruorwyn. Adewis ar hoU
wiscoed gwenhwyuar yr uorwyn. ar neb a welei y uorwyn yny wisc honno ef
awelei olwc wedeidlwys delediw arnei. ar dyd hwnw ar nos honno atreulassant
drwy dogynder ogerdeu. ac amylder o anregyon wirodeu. alluossyd o wáryeu.
Aphan vu amser gantunt uynet y gysgu wynt aaethant. Ac ynyr ystauell
yd oed wely arthur agwenhwyuar y gwnaethpwyt gwely y ereint ac enit. ar
nos honno gyntaf y kysgassant ygyt. athrannoeth y llonydawd arthur yr eircheit
dros ereint odidlawt rodyon. acheneuinaw aoruc y uorwyn ar llys. adwyn ked-
ymdeithon idi o wyr agwraged hyt nadywedit am un vorwyn yn ynys prydein
vwy noc amdanei. Ac yna y dywawt gwenhwyuar. lawn ymedreis i heb
hi ambenn y carw na rodit y neb yny delei eieint. a llyma le iawn y
rodi ef. y enit uerch ynywl y uorwyii glotuoraf ac nythebygaffi ae gwar-
auuno idi. Kanyt oes ryngthi aneb o nyt yssyd o garyat achedymdeithaa
Canmoledic uu gan bawb hynny a chan arthur heuyt. a rodi penn y karw
awnaethpwyt y enit. Ac o hynny allan lluosogi y chlot. ae chedymdeithon
ohynny yn vwy no chynt. Sef aoruc gereint o hynny allan caru carw twrn-
eimeint achyfrangeu calet. abudugawl y deuei ef o bop un. ablwydyn adwy

SO Y MÂBINOGION.

atheir y bu ef yn hynny yny yttoed y glot yn ehedec dros wyneb y
deymas.

A threîglgweith ydoed arthur yn dala llys ygkaer llion ar wysc y
sulgwyn. nachaf yndyuot attaw kennadeu doethprud. dyscediclawn yraad-
rawdlym ac ynkyuarch gwell y arthur. Duw arodho da ywch heb yr arthur
a gressaw duw wrthych. ac o pa le pan deuwch chwi. Pandeuwn arglwyd
arglwyd heb wy o gemyw achennadeu ym ni y gan erbin uab custenin dy
ewythyr di. ac attat y mae yn kennadwri ath annerch y ganthaw. mal y
dyly ewythyr annerch y nei. ac ual ydyly gwr annerch y arglwyd. ac
juenegi ytti yuot ef jm amdrymmu ac yn Ilescu ac yndynesu ar heneint. ae
gyttirogyon owybot hynny yn camderwynnu wrthaw. ac yn chwennychu y
dir ae gyuoeth. Ac ynadolwc y mae y ti arglwyd ellwng gereint y uab
attaw y gadw y gyuoeth ac y wybot y demyneu. Amenegi y mae idaw
bot yn well idaw treulaw blodeu y leuenctit ae dewred ynkynnal ydemyneu
ehun. noc yn twmeimeint diffrwyth kyt caffo clot yndunt. le heb yr arthur
ewch y ymdiarchenu. Achymerwch ych bwyt. a byrrywch awch blinder y
amawch. Achynn ych mynet ymeith atteb a geöoch. Yywyita yd aethant.
Ac yna medylyaw aomc arthur. nat oet hawd gantaw ellwng gereint
ywrthaw nac o unllys ac ef. Nyt oed hawd nathec ganthaw yiiteu. uot y
geuynderw yn gwarchadw y gyuoeth ae demyneu cany allei y dat eu
kynnal. Nyt oed lei goual gwenhwyuar ae hiraeth hi ar holl wraged ar
hoU uoiynyon. rac ouyn mynet y uorwyn y wrthunt. Y dyd hwnnw. ar
nos honno a dreulyssant drwy diwallrwyd o bob peth. Ac arthur auenegis
y ereint ystyr y gennadwri adyuotyat y kennadeu o gerayw attaw ef yno.
le heb y gereint yr a del nac o les nac o afles ymi arglwyd o hynny.
dy uynnu di awnaf am y genadwri honno. Llyma yw dy gynghor am
hynny heb yr arthur. kyt boet dy hyhir gennyfi dy uynet ti. inynet o
honat y gyuanhedu dy g}nioeth. ac y gadw dy demyneu. achymer y
niver a vynnych gyt athi amwyhaf agerych om fydlonyon i yn heb-
ryngyeit amat. ac atgarant ditheu athgytuarogyon. Duw adalo itt a
minneu awnaf hynny heb y gereint. Paodwrd heb y gwenhwyuar aglywafi y
gennwch chwi. ac am hebryngyeit ar ereint parth aewlat. le heb yr arthur.
Reit yw y minneu uedylyaw heb hi am hebryngyeit a diwallrwyd ar yr unbennes
yssyd gyt a minneu. lawn awney heb yr arthur. Ac y gysgu ydaethant
y nos honno. a thranoeth yd ellyngwyt y kennadeu y ymdeith. A dywed-
unt udunt y deuei ereint yn eu hol. Y trydyd dyd gwedy hynny y
kychwynnawd gereint Sef nîuer aaeth gyt ac ef gwalchmai uab gwyar;
ariogoned uab brenhin iwerdon. ac ondyaw uab duc bwrgwin. Gwilym

GERAINT AB ERBTN, 81

uab rwyf ffreinc. Howel uab emyr llydaw. Eliuiy anaw kyrd. Gwynn uab

tringat. Goreu uab custennin. Gweir gwrhyi; uawr. Garannaw uab golith-

mer. Peredur uab efrawc. GwynnllogelL gwyr ynat Uys arthur. Dyuyr

uab alun dyuet. Gwrei gwalstawt ieithoeA Bedwyr uab bedrawt. Had-

wry uab gwryon. Kei uab kynyr. Ody ar ffranc. Ystiwart llys arthur.

Ac Edem uab nud. Heb y gereint a glywaf idigawn uarchogaet a uyn-

naf gyt ami. le heb yr arthur ny weda itti dwyn y gwr honnw ygyt

athi. kyt boet iach yny wneler tangneued y ryngtaw agwenhwyuar. Ef

ar allei ywenhwyuar y ganhadu y gyt arai ar ueicheu os kanhatta. kan-

hadet heb ueicheu. kany8 digawn ogymweu agouutyeu yssyd ar y gwr yn

lle sarhaet y uorwyn ygan y corr. le heb y gwenhwyuar awelych di

jniot yniawn am hynny ti a gereint mi ae gwnaf yn llawen arglwyd»

Ac yua y kanhadawd hi edem y uynet yn ryd. adigawn y am hynny a

aeth yn hebiyngeit ar ereint. achychwyn aomgant. acherdet ynwympaf

niuer orawelas neb eiryoet parth ahafren. Ac ar y parth draw y Hafren

ydoed goreugwyr erbin uab custennin. ae datmaeth yu eu blaen yn amoU

gereint yn Uawen. a llawer o wraged y llys y gan y uam ynteu yn erbyn

enît uerch ynywl y wreic ynteu. Adimawr omoled allewenyd agymerth

pawp or llys yndunt. ac or hoU gyiioeth yn erbyn gereint. rac meint y

fcerynt ef. ac rac meint y kynnullas8ai yuteu glot yr pan athoed y wrth-

ynt hwy. Ac am uot y uedwl ynteu ar oreskyn ygyfoeth ehun. Ac y

gadw y demyneu. ac yr llys ydoethant. ac ydoed yuyllys udunt ehelaeth-

Twyd diwallualch o amryuael anregyon ac amylder gwirodeu. adidlawt

wassanaeth. ac amryuaelon gerdeu agwaryeu. Ac o anryded gereint y

gwahodet holl wyrda y kyuoeth y nos honno y ymweleint agereint. Ar

dyd hwnnw adreulassant ar nos honno drwy gyraedrolder o esmwyihdra..

Ac yn ieuenctit ydyd drannoeth kyuodi aomc erbin. adyuynnu attaw ereint

ar goreugwyr adathoed y hebrwng. adywedut wrth ereint. gwr amdrwm

oedawc wyfi heb ef. athra elleis i gynnal y kyuoeth ytti ac y myhun

mi ae kynnheleÌ8. athitheu gwas ieuanc wyt. ao ymblodeu dy dewred ath

ieuenctit ydwyt. Kynnal dy gyuoeth weithon. le heb y gereint. om bod

i ni rodut ti medyant dy gyuoeth ym llaw i yr awr honn, ac nymdygut

ettwa o lys arthur. Yth law di mi y rodaf i achymer heuyt hediw

wrogaeth dy wyr. Ac jnna ydywawt Walchmei. lawnaf yw itti lonydu

yr eircheit hediw. ac auory kymer wrogaeth dygyuoeth. Ac yna y dyu-

ynnwyt yr eircheit y un lle. ac yna y doeth kadyrieith attunt y edrych

eu hamedyt. ac y ouyn y bawb beth aemynnynt. atheulu arthur a

dechreuwys rodi. ac yny lle y doeth gwyr kerayw ac y rodassant wynteu
M

82 Y MABINOGION.

ao ny bu hir y buant yn rodî rac meînt brye pawb onadunt yrodi.
ac or adoeth y erchi da yno. nyt aeth neb ynieith odyno. namyn gan y
uod. Ar dyd hwnnw ar nos honno a dreulaseant drwy gymedrolder o
esmwythdra. Athrannoeth yn îeuenctit ydyd yderchis erbin yereint anuon
kennadeu ar y wyr y ovyn vdunt aoed diwrthrM^m gantunt ydyuot y
gymryt eu gwrogaeth. ac aoed ganthimt aebar ae enniwet odun adottynt
yny erbyn. Yca y gyrrawd gereint gennadeu ar wyr kernyw y ovyn
udunt hynny. ac ydywedassant wynteu nat oed gantunt namyn kyflawnder
olewenyd agogonyant ganbawp onadimt am dyuot gereint y gymryt eu
gwrogaeth. Ac yna y kymerth ynteu gwrogaeth aoed yno o nadunt. Ao
y^o y gy* y buant y dryded nos. Athranoeth yd arouunawd teulu
arthur ymeith. Rygyghyrth yw ywch uynet ymeith ettwa arhowch ygyt
ami yny darffo ymgymryt gwrogaeth vyggoreugwyr or aerkyttyo. o nadunt
dyuot attaf. ac wynt a drigyssant yn y daruu idaw ef hyimy. ac y
fcychwynnassant hwy parth allys aiihur. ac yna ydaeth gereint y eu
hebrwng ef ac enit hyt yndiganhwy. ac yna y gwahanyssant. Ac yna y
dywawt ondyaw uab duc bwrgwyn wrth ereint. Kerda heb ef eithauoed dy
gyfoeth yn gyntaf. Ac edrych yn Uwyrgraff deruynev dy gyiioeth. ac or
gorthrymha gouut arnat manac ar dy gedymdeithon. Euw adalo itt heb ef
amineu awnaf hynny ac yna ykerdawd gereint eithauoed y gyuoeth. a
chyvarwydyt hyspys gyi; ac ef. o oreugwyr y gyuoeth. ar amcan pellaf a
dangoeset idaw agetwis ynteu gantaw. ac ual ygnottayssei trauu yn Uys
arthur. kyrchu twrneimeint awnaei ac ymwybot argwyr dewraf achadamaf.
jmy oed glotuawr yny gyueir honno ual y buassei yn Ue arall gynt. ac
ae yny gyuoethoges y lys ae gedymdeithou ae wyrda. or meirch goreu
ar arueu goreu. ac or eurdlysseu arbennickaf agoreu. ac ny orffowyssawd
ef o hynny ehedawd yglot dros wyneb y deyruas. Apbanwybu cf hynny.
dechreu caiu esmwythder ac ysgavnrwyd aoruc yuteu. Kanyt oed neb
adalei aruot yny erbyn. acharu y wreic agwastatrwyd yny lys. acberdeu
adidanwch. achartreuu yn hynny dalym aoruc. Ac ynol hynny karu
yscafalwch oe ystauell ae wreic. hyt nad oed digrif dim gantaw namyn
hynny. yny yttoed ynkolli calon y wyrda ae hela aedigrifwch. a chalon
cwbyl o niuer y lys. ac yny oed ymodwTd agogan arnaw gan lawgan
dylwyth yllys. am y uot ynymgolli yngynlwyret ahynny ac eu kedymdeithas
wy o gaiyat gwreic. ar geireu hynny aaeth hyt att erbin. agwedy clybot o
erbin hynny. Dywedut aoruc ynteu hynny y enît. agouyn aoruc idi ae hihi
oed yn peru hynny y ereiut. ac yn dodi y danaw yniadaw ae Iwyth ac ae
nîuer. Navi myn vygkyffes yduw heb hi. ac nyt oesdim gassach gennyfi no

GEREIM AB ERBIN, 8a

hynny. ac ny wydyat hi beth awnaei. kanyt oed hawd ganthi adef hynny y
ereint. Nyt oed haws genthi hitheu wrandaw araglywei heb rybudyaw
gereint ymdanaw. agoueileint mawr adelis hi yndi amhynny.

Aboregwaith yr haf ydoedynt yn eugwely ac ynteu wrth yr erch-
wyn. ac enit oed heb gyscu y mywn ystauell wydrin. ar heul yn tywynnu
ar y gwely. ar dillat gwedy iyhthraw yar ydwyuronef aedwureich. ac
ynteu ynlcyscu. Sef aoruc hitheu edrych tecket ac aruthret yr olwc awelei
amaw. adywedut. Gwae ui heb hi os om achaws i y mae y breicheu hynu
ar dwyuronn yn kolli clot a milwryaeth kymeint ac aoed eidunt. achan
hynny ellwng y dagreu yn hidleit. yny dygwydassant ar y dwy uronn ef. ac
un or petheu ae deffroes ef un hynny ygyt ar ymadrawd hi kynno hynny.
amedwl arall ae kyffroe8 ynteu nat yr medwl ymdanaw ef ydywedassei hi
hynny. namyn yr ystyryaw karyat ar wr arall drostaw ef. adamunaw ys-
caualwch hebdaw ef ac ar hynny sef aoruc gereint antangneuedu yny
uedwL agalw ar ysgwior idaw. adyuot hwnnw attaw. Par yngyflym heb
ynteu kyweiiyaw vy march am arueu. ac eu bot yn barawt. achyuot titheu
heb ef wrth enit agwisc ymdanat. Aphar gyweiiaw dy uarch. a dwc y wisc
wacthaf ar dy helw gennyt wrth uarchogaeth. ameuyl ymi heb ef or
deuy di yma yny wypych di a goUeis i vy nerthoed kygwplet ac
ydywedy di. ac ygyt ahynny or byd kynnysgaudlhet itt ac ydoed dy
damunet y geissaw ysgaualwch am y neb y medylyut ymdanaw. Achy-
uodi aoruc hitheu agwiscaw yscaeluswisc ymdanei. Ny wnn i heb hi dim
oth uedylyeu di arglwyd. Nysgwybydy di yr awrhonn heb ef. Ac yna y
daeth gereint y ymwelet ac erbin. awrda heb ef neges yd wyf yn mynet idL
ac nyt hysbys gennyfi pabryt ydeuaf drachevyn. asynnya di heb wrda wrth
dygyuoeth ynydelwyfi drachefn. Mi awnaf heb ef. ac eres yw gennyf mor
deissyuyt yd wyt yn mynet. aphwy agerda gyt athi wrth nat wyt wrdi y
gerdet tir lloegyr yn unic. Nydaw gyt amiui namyn un dyn arall. Duw ath
gyghoro uu mab heb yr erbin. allawer dyn ae hawl arnat yn lloegyr. Ac
yr lle ydoed y uarch ydoeth gereint. Ac ydoed yuarch yngyweir oarueu
trwm estronawl gloyw. Ac erchi aoruc ynteu yeuit ysgynnu ar ymarch a
acherdet or blaen. a chymryt ragor mawr. Ac yr awelych nac yr aglywych
heb ef amafi. nac ymchoeldi dracheuyn. Ac ony dywedafi wrthyt ti na
dywett ti vngeir heuyt. Acherdet racduut o omgant. Ac nyt yfford digrifaf
achyuanhedaf aberis ef ycherdet. namyn yfford diffeithaf adiheuaf uot Uatron
yndi. aherwyr abwystuileid gwennwynic. adyuot yr brifford ae chanlyn aor-
ugant achoet mawr a welynt ywrthunt. a ffarth ar coet y deuthant. Ac yn
dyuot orkoet allan ygwelynt pedwar marchawc amawc. ac edrych aomgant

U Y MABINOGION.

amiint. adywedut aoruc un o houunt. Llyma le da ynni. heb ef y gj^mryt.
ydeuuarch racko ar arueu ar wreic heuyt. ahynny a gaffwn ynsegur yr yr un
marchawc pendrwm goathrîst racco llibîn. ar ymdidan hwnnw agigleu enit.
Ac nywydyat hitheu beth awnaei rac ouyn gereint ae dywedut hynny ae
tewi. Dial duw amaf heb hi onyt dewissach gennyt vy angheu oe law ef noc
olaw neb. achyt ymlado ami. mi aedywedaf idaw rac gwelet angheu amaw
ef yndjryryt Achyuaroe gereint aoruc yny uyd ynagos idi. Arglwyd heb hi
aglywydi geîreu ygwyr ymdanat. Dyrchauel y wyneb aomc ynteu ac ediych
arnei yn llidiawc. Nyt oed reit ytti heb ef namyn cadw ygeir. aarchyssit itt.
Sef oed hwnnw tewi. Nyt amgeled gennyf yteu. ac nyt rybud. achyt myn-
nych di gwelet vy angheu i am diuetha or gwyr racko. nyt oes amaíi un
argysswr. Ac ar hynny estwng. gwaew aomc y blaenaf o honnunt agossot
arereint. Ac ynteu ae herbynnawd ef ac nyt ualgwr llesc. agellwng ygossot
heibaw aorac. Agossot aomc ynteu ar y marchawc yotewder ydaryan. yny
hyllt ydaryan ac yny dyr yr arueu. ac yny uyd dogyn kyuelin uawr yndaw
ynteu orpaladyr. Ac yny vyd hyt gwaew gereint dros pedrein y uarch yr
llawr. Ar eil marchawc ae kyrchawd ynllidiawc amlad ygedymdeith. Ac ar
ungüssot y byryawd ef hwnnw ac ylladawd ual y UalL Ar trydyd aekyrch-
awd. Ac uelly ylladawd hwnw. ac uelly ylladawd y pedwyryd. Trist ac
aflawen oed y uorwyn yn edrych ar hynny. Discynnu aoruc gereint adiot
ameu ygwyr Iladedic. aedodi yn eu kyfrwyeu. a ffrwynglymhu ymeirch a
oruc. Ac ysgynnu ar yuarch. Wely di awnelych heb ef kymer di y ped-
warmeirch agyrr rac dy vronn. Acherda or blaen ual yderchis itt gy^nneu
Ac nadywet ti vn geir wrthyfi yny dywettwyf i yngyntaf wrthyt ti. Ym-
kyffes y duw heb ef os hynny nys gwney ny byd diboen itt. Mi awnaf
uyggallu am hynny arglwy^d heb hi wrth di gynghor di. Wj'nt agerdas-
sant racdunt ygoet. Ac adaw ycoet aorugant adyuot y wastattir mawr.
ac ymperved y gi^^aslAttir ydoed byrgoet pendew dyrys. Ac ywrth hwnnw
ygwelynt tri marchawc yndyuot attunt. Yngyweir o ueirch ac ameu hyt
y Ilawr ymdanunt ac y^mdím eu meirch. Sef aomc yuorwyn edrych yn
graff arnunt. Aphanndoethant yn agos. sef ymdidan aglywei gantunt.
Ilyma dyuot da ynni heb wynt ynsegur. Pedwar meirch aphedwar ameu.
Ac yr y marchawc Ilaestrist racko rat y kaffwn wynt. ar uorwyn heuyt
yn medyant ybyd. Gwir yw hynny heb hi blin yw y gwr o ymhwrd
argwyr gynneu. dial duw amaf onys rybudyaf heb hi. Ac aros gereint a
omc yuorwyn yny uyd yn agos idi. Arglwyd heb hi pony chlywy di ym-
didan y gwyr racko ymdanat. beth yw hynny heb ef. Dywedut y ryng-
tunt ehunein y maent y caffant hynn o yspeil yn rat Yrofi aduw

GERAIHT AB ERBIN. 85

heb ef ystrymach gonnyfi noc adyweît y gwyr wrtliyf. nathewy cH wrth-
yfi. ac nabydy wrth vygkynghor. arglwyd heb hi rac dy gaffel yn diar-
uot yw gennyfi. Taw bellach ahynny nyt amgeled gennyf y teu. Ac ar
hynny estwTig gwaew a oruc un or marchogyon. achyrchu gereint a
goBSod amaw ynffrwythlawn debygei ef ac ysgaelu y kynierth gereint y
gossot ae daraw heibaw aoruc. ae gyrchu yntev agossot amaw yny
gymhemed. achan hwrd ygwr ar march ny thygyawd y riuedi amcu yny
uyd penn ygwaow allan athalym or paladyr trwydaw. Ac yny vyd
ynteu hyt yureich ao baladyr dros bedrein yuarch yr llawr. Ydeu uarch-
awc eraiU adoethant bob eilwers ac nybu well eukyrch wynt nor llall. Y
uor\vyn yn seuyll ac yn edr}'ch ar hynuy. goualus oed or lleillpartli o
debygu briwaw gereînt yn ymhwrd argwyr. Ac or parth arall o lewenyd
ywelet ynteu yngomot. Yna y diegynnawd gereint. Ac y iwymawd y
tri ameu yny tri chyfrwy. ac a ffrwynglymawd y meirch ygyt. yny oed
yna seithmeirch ygyt gantaw. ac esgj'nnu ar y uarch ehun aoruc a
gorchymun yr uorwyn gyrm y meirch. ac nyt gwell im heb dywedut
wrthyt no thowi kany bydy wrth vygkyghor. Bydaf arglwyd hyt y gall-
wyf heb hi. eithyr na allaf kelu ragot y geireu engiryawl chwerw a
aglwyf yth gyueir arglwyd ygan estronawl giwtawdood agerdo diffeithwch
mal yrrei hynny. Yrof aduw heb ef nyt amgeled gennyf y teu. Athaw
bellach. Mi awnaf arglwyd hyt y gallwj'f. Acherdet aomc y iiorwyn
ryngthî ar meirch aoed rac y bronn. Achadw y ragor aomc. ac or prysc
gynneu adywetpwyt uchot rwyd-dir arucheldcc gwastatlwys erdrym ar
gerdasant. Ac jTupelI y wrthunt wynt a welynt coet. Ac oithyr gwolet yr
ymyl nossaf attunt. ny wolynt wody hynny nac ymyl nac oithaf yr coet.
Ac wynt adoethant parth ar coot. ac yndyuot or koot wynt awelynt pump
marchawc awyddmt kadarnffyiyf y gatueirch cadarndew eskyrnbraf maswe-
hynn ffroonvoIIdmt. adogjTider o arueu am y gwyr ac am y meirch.

Agwedy eudyut)t yii agos ygyt. Sof ymdidan aglywei onit gan y
marchogyon. Woldy ynia ynni dyuot da yn rat. Ac yndilaiuir heb wynt.
hynn oU o ueirch ac arueu agaffwn arwreic houyt yr yr un marchawc lllbm-
drwm goathrist racco. Goualu aomc y uorwyn yn uawr ain glybot yniad-
rodyon ygwyr hyt nawydat or byd pawnaei. ac yuy diwed y kaua8 yny
chynghor rybudyaw goroiut. Athrossi aomc poun y march tu ac attaw.
Arglwyd heb hi beiclywut ti ymdidan y maroliogyon racko mal y kigIof i.
mwy udei dy oual noc y mao. Glas cliwertliin digius ongiriawl chworw
aorac gereint. adywedut. Mi atliglywaf di heb yntorri pobeth or a
wahardwyfi ytt. Ac of aalloi uot ynodiuar geimyt ti hynny ettwa. Ao

86 Y MABINOGION.

yny lle nachaf y gwyr ynkyiiaruot ac wynt. Ac ynuudugawl orawenus
goruot aoruc gereiiit ar y pumwyr. Ar pump arueu arodee yny pump
kyvrwy. Affrwynglymu ydeudegmeirch aoruc ygyt. Ac eu gorchymu y
enit awnaeth. Ac nywnn i heb ef pa da yw ymi dy orchymuu di. ar
unweith honn ar ureint rybud itt mi ae gorchmynaf. acherdet racdi yr
coet aoruc y uorwyn. aragor aerchis gereint idi y gadw hi ae kedwis.
Athost oed gantaw ediych ar drallawt kymeint a hwnnw ar uorvvyn
kystal ahi gan ymeirch pei as gattei Kt idaw. Ar coet agyrchaBeant. a
dwvyn oed y coet amawr. Ar nos adoeth amunt yny coet. Auorwyn heb
ef ny thykya ymi keis8aw kerdet. le arglwyd heb hi a uynnych di ni
aegwnawn. lawnaf yw yni heb ef trosi yr coet y orffowys ac aros dyd
y gerdet. Gwnawn ninneu yn Uawen heb hi. ahynny aorugant. adÌ8kynnu a
oruc ef. ae chymryt hitheu yr llawr. Ny allaf i heb ef yr dim rac blinder
nachysgwyf. agwylha ditheu y meirch ac na chwsc. ÎIi awnaf arglwyd
heb hi. achyscu aoruc ynteu yny aiueu. athreulaw y nos. Ac nyt oed hir
ynyr amser hwnnw. Aphanwelas hi awr dyd yn ymdangos y lleuver. edrych
yny chylch aoruc a yttoed ef yn deffroi. Ac ar hyiiny yd yttoed
ef yn deffroi. Arglwyd heb hi mi auynnasswn dy duhunaw yr meitin.
Kynhewi aoruc joiteu oulinder wíthi hi am nat archyssei idi dywedut.
A chyuodi aoruc ynteu adywedut wrthi. kymmer y meircli heb ef
a cherda ragot. achynnal dy ragor ual y kynheleÌ8t doy. Ac ar dalym
or dyd adaw y koet aorugant. adyuot y uaestir goanmoeth agweirglodyeu
oed or neiUtu udunt. aphaladurwyr yn llad ygweirglodyeu. Ac y auou yn eu
blaen ydoethant. Agestwng aoruc y meirch ac yuet y dwuyr a wnaethant.
Adyrchauel aorugant or auon y riw aruchel. Ac yno y kyuaruu ac wynt
glasswas goaduein athwel am y vynwgyl. abwmn awelynt yny twel. Ac ny
wydynt hwy beth. Aphisser glas bychau yny law. affiol ar wyneb y pisser.
achyuarch gwell aorac y gwas y ereint. Duw arodho da itt heb y gereint
ac o bale pan deuy di pan deuaf heb ynteu ordinas yssyd yth ulaen yna.
Arglwyd heb yr ynteu ae drwc gennyt ti ouya pa le pandeuy ditheu. Na
drwc. drwy y coet racko. Nyt hediw y deuthost di drwy y coet. Nac ef
heb ynteu yny coet y buum neithwyr. Mi adebygat heb y gwas yna nabu
da dy ansawd yno neithwyr. ac nacheueist na bwyt nadiawt. Nado y rot
aduw heb ynteu. Awney di vygkygür i heb y gwas. kymryt ygennnyfi dy
ginniaw. Pa ryw ginnyaw heb ynteu. Bore vwyt ydoed un yny anuon yr
paladurwyr racco. Nyt amgen no bara achic agwin. Ac os mynny dî wrda
ny chaffant wy dim. Mjnnaf heb ynteu. aduw adalo itt. adisgynnu aorac
gereint. achymiyt aoruc ygwas y uorwyn yr llawr. Ac ymolchi aoragant a
chymryi; eukinyaw. ar gwas adauellawd y bara ac arodes diawt udunt. Ac

GERAL\T AB ERBIX. 87

ae gwasssanaeth o^^'wbyL Agwedy daruot udunt hynny. ylcyiiodes y gwas
ac ydywat wrth ereint. Arglwyd gan dy gennyat mîui aaf y gyrchu bwyt
yr paladurwyr. Dos yrdref heb y gereint yngyntaf. adala letty ynìi yny lle
goreu awj-pych ac ehangaf yr meirch. achyraer ditheu heb ef yr un niaroh
auynnych ae arueu gyt ac ef yntal dywaesanaeth ath anreo. Duw adalo
itt art:lw\'d heb v írwas. adi«xawn oed hvnnv vntal o^wassanaeth auei
vwy norun awneuthum i. Ac j'r dref yd aeth y gwas, adala Iletty goreu
ac esmwythaf awydyat yny dref awnaeth. Ag\vedy hynny yd aeth yr llys
ae uarch ae arueu gantaw. adyuot aoruc hyt lle yd oed y iarll adywedut y
gyfranc oll idaw. Amiui aaf arglwj'd yn erbjni y mactwy y uenegi y lotty
idaw. Dos ditheu yn llawen heb ynteu. Allewenyd ageiff ef yman poi as
mynnei ynllawen. Ac yn erbyn gereint y doeth y gwas adywedut idaw y
kaffei lewenyd gan yr iarll ynylys ehun. Ac ny mynnawd ef naniyn mynot
y letty ehun. Ac ystauell osmwji:!! agauas adigawn owellt a dilliit yndi.
alle ehang csmwyth agauas y ueirch. adogyn odiwallr^\')'d aberis ygwas
udunt. Agwedy ymdiarchonu onadunt y dywawt gereint wrth onit. Dos
di heb ef yr tu draw yr ystauell. ac nadyret ti yrtu hwnn yr ty. a galw
attat wreic y ty os mynny. Mi awmaf arglwyd heb lii ual y dywottyoh di.
Ac arhynny ydoeth gwr y ty att ereint. ao ressawu aoruc. A unbon hob of
aleweist ti dj- gînnyaw. Do heb ef. Ac yna ydywawt y gwas wrtliaw.
auj-nny di heb ef ae diawt ae dim. kynn dy uj-^net y ymwelet ar iarll.
MjTinaf ysgwir heb ynteu. Ac yna ydaoth y gwas yrdrof. ac ydoot. a
diawt udunt. achymryt diawt aorugant. Ny allaf i nachj'Sgwyf hob of.
Te heb y gwas tra uych di yn kyscu. minneu aaf y ymwelet ar iarll.
Dos jTiUawen heb ynteu. adyiet yma dracheuyn pan ercheis i ytti dyuot
achyscu aoruc geioint. achyscu aonic enit, Adyuot aoruo y gwas liyt lle
ydoed yr iarll. Agouyn aoruc yr iarll idaw pale ydoed lletty y nìarohawc
ac ydywawt ynteu. Reit yw ymi heb ef vynet y wassanaothu nmaw ot
ychwinsaf. Dos heb yntou ac anncrch y gennyf i of. adywot idaw nii aaf
y ymwelet ac ef y chwinsaf. Mi awnaf heb yntou. adyuot aoruc y gwas
pan oed amser udunt deffroi. achyuodi aorugant a gorymdeith.

Aplian uu amser gantimt kymryt eu bwyt. wynt ae kymeni8saììt. ar
gwas auu yn gwasanaethu anmnt. agereint aouyrinawd y wr y ty aood god-
ymduithon udunt a vynnei cu gwahawd attaw. oos heb ynteu. Dwc dithou
'wynt yma ygymryt diga\vn ar vygko8t i or hynn goreu a gaffer
yny dref ar werth. Y niucr goreu auu gan wr y ty ef ae duc yno y gym-
ryt digawn argost gereint. Arhynny nachaf y iarll yn dyuot y ymwolot a
gereint ac y deudecuet marchawc urdawl. Achyuodi aoruc gereint ao ros-

88 Y MABINOGION,

sawu. Duw arodo da itt heb yr îarll. Mynet y eîsted aorugant pawp ual
y raculaenei y enryded idaw. Ac ymdidan aoruc y iarll agereint. agouyn
ídaw pa iyw gerdet oed amaw. Nyt oes gennyfi heb ef. namyn edrych
damweineu. agwneuthur negessey auo da gennyf. Sef aoruc y iarll yna
edrych ar enit yngraff sythedic. a diheu oed gantaw na welsei eiryoet
Yorwyn degach no hi nagwympach. adodi y vryt ae vedwl aoruc arnei.
agovyn aoruc y ereint. agafi genuyt 1i gennat yuynet att y uorwyn draw
y ymdidan ahi. megys ardîdawl y wrthyt ygwelaf. Keffy yn llawen heb
ef adyuot aoruc ynteu hyt Ue ydoed ynorwyn adywedut wrthi. Auorwyn
heb ef nyt digrif itt yny kerdet hwnn gyt ar gẅ^r racco. Nyt annigrif
heb hi gennyfi im gerdet y fford y kerdo ynteu. Ny chefly heb ynteu
na^eisson na morynyon ath wassanaetha. le heb hitheu. digriuach yw
gennyf i. canlyn y gwr racko. na chyt caffwn weisson a morynyon. Mi
awn gynghor da itt heb yr ynteu. Mi arodaf vy larllaeth yth uedyant
athric gyt ami. Nauynnaf y roí aduw heb hitheu. ar gwr racco yd ym-
gredeis i yngyntaf eiryoet. ac annwadalaf y wrthaw. Cam awney heb
ynteu. OUadafi y gwr racko. mi ath gaf di tra yth vymiwyf. agwedy nath
uynnwyf mi ath dyrraf janeith. Os oth uod y gwney ditheu yrofi. Kys-
Bondeb tragywyd diwahan auyd yrom tra uom vyw. Medylyaw aoruc
hîtheu amadywawt ef. Ac oe medwl y kauas yny chynghor rodi ryuic
idaw am aerchis. llyma yssyd iawnaf ytti unben heb hi. rac gyrru amaf
i mwy no messur o anniweirdeb. Dyuot yma auory ymkymryt ual na
wypwn i ywrth hynny. Minneu awnaí hynny heb ef achyuodi aoruc ar
hynny. a chymryt kennyat amynet ymeith ac ef ae wyr. Ac nydywawt
hi y ereint yna dim o ymdidan y gwr ahi. rac tyuu aellit ae goual yn-
daw ae aflonydwch. Amynet i gyscu yn amser a omgant. Adechreu
nos kyscu ychydic aomc hi. Ac am hanner nos deffroi aomc. achweiraw
ameu gereint ygyt ual y bydynt barawt wrth y gwiscaw. ac yn ofhawc
eryneigus ydoeth hi hyt yn ymyl gwely gereint. Ac yndawel araf ydyw-
awt wrthaw. Arglwyd heb hi deffro agwisc ymdanat. A Uyma ymdidan
y iarll amiui arglwyd ae uedwl amdanaf heb hi. adywedut y ereint y holl
ymdidan aomc. achyt bei lidiawc ef wrthi ef agymerth rybud ac awiscawd
ymdanaw. Agwedy llosgi cannwyll o honei hi yn oleuat idaw ef wrth
ymwiscaw. adaw yna y gannwyll heb ef ac arch y wr y ty dyuot yma.
Mynet aomc hitheu agwr y ty adoeth attaw. Ac yna gouyn aomc
gereint idaw. Awdost di pa amkan adylyy di ymi. Ychydic adebygaf
i y dylyu itti wrda heb ef. Beth bynnac uu adylyych. kymer yr un
march ar dec ar vn ameu ardec. Euw adalo itt arglwyd heb ef. ac ny

GERAINT AB ERBIN. 89

threuleis i wrthyt ti gwerth vn or arueu. Pathawr heb ynteu henbydy
kyuoethogach. a wr heb ef adeuy di yn gyuarwyd y mi odieithyr y dref.
Af heb ynteu ynllawen. Aphadraws ymae dy uedwl ditheu arnaw. Yr
parth arall yr lle ydeuthum yr dref ymynnwn vyiiet. Gwr y Uetty aeheb-
rynghawd yny uu gwbyl gantaw yr hebryghyat. Ac yna yd erchis ef
yr Yorwyn kymryt ragor or blaen. Ahithou ae kymerth. ac agerdawd
racdi, Ar porthmon adoeth adref. Ac ny daroed idaw namyn dyuot yr
ty. nachaf y twrwf mwyhaf aglywssei neb yndyuot ambenn y ty. Aphann
edrychawd allan. nachaí y gwelei. petwar ugeint marchawc yngkylch y
y ty yn llawn arueu. ar iarll dwrm oed oc eu blaen. Mae y marchawc
oed yma heb yr larll. Myndy law di heb ef y mae ardalym odyma. ac
yr meitin ydaeth odyma. Paham uilein heb ynteu ygadut ti ef heb y
uenegi ymi. Arglwyd heb ynteu nys gorchymynneist di euo ymi pei
asgorchymmynnaBflut nysgadwn. Pa barth heb ynteu y tebygy di y uynet
ef. Na wnn heb ynteu. namyn yr heol uawr agerdawd. Troi penneu
eu meirch aorugant wynteu yr heol uawr. agwelet oleu y meirch awnaeth-
ant. achanlyn yr oleu aorugant. adyuot y briflTord uawr. Sef awnaei y uorwyn
edrych jmy hol pannwelas oleuat y dyd. a hi awelei yny hol tarth a
nywl mawr. A nesnes attei y gwelei. Agoualu aoruc hi am hynny.
athebygu bot y iarll aelu yndyuot yny hoL Ac yn hynny hi awelei
uarchawc ynymdangos or nywl. Myn yygyrret heb hi kyt ymllado i.
gwell yw gennyf vy angheu oe law ef. no gwelet y lad ef heb y rybud-
yaw. arglwyd heb hi pony wely di y gwr ythgyrchu agwyr ereill Uawer
gyt ac ef. Gwelaf heb ynteu. ac yr aostecker amat ti ny thewy di
byth. ac ymchoelut aoruc ar y marchawc. ac ar y gossot kyntaf y uwrw
yr Uawr y dan draet y uarch. athrabarhaawd \r un or pedwar ugeint
marchawc. ar y gossot kyntaf y byryawd pob un onadunt. ac o oreu y
oreu ydoethant attaw eithyr yr iarll. Ac yndiwethaf oU y doeth yr iarll
attaw. Athorri paladyr. athorri yr eil. Sef aoruc ynteu ereint ymchoelut
amaw agossot agwaew yn tewder ydaryan ynyhyllt y daiyan. Ac yny tyrr
yr holl araeu yny gyueir honno. Ac yny uyd ynteu dros bedrein y uarch
yr llawr ac yny oed ymperigyl am y eneit. Anessau aorac gereint attaw.
achan dwryf y march datlywygu aorac yr iarlL Arglwyd heb ef wrth
ereint dy nawd. a nawd arodes gereint idaw. Ac jnrwng calettet i dayar
lle ybyrywyt ygwr. adrattet y gossodeu agawssant. nyt aeth yr un onad-
unt heb gwymp agheuawlchwerw clwyfedicdost briwedicflyryf y wrth ereint.
Acherdet aorac gereint racdaw ar y prifford ydoed amei. Ar uorwyn a
gedwis y ragor. Ac yn agos udunt wynt awelynt. dyffryn teccaf or awelsei

N

90 Y MABINOGION.

neb eiryoet. Aphrif auon arhyt ydyflFryn. aphont awelynt ar yr auoa dr
prifford yndyuot yr bont. Ac uch law y bont or tu draw yr auon wynt a
welynt gastelldref teccaf awelsei neb eiryoet. Ac ual y kyrcbei ef y bont
ef awelei wr yndyuot tu ac attaw trwyyyrgoet bychan tew y ar uarch
mawT uchel ymdeithwaetat hywedualch. Ha uarchawc lieb y gereint opa le
pandeuy di. Pan deuat heb ynteu ordyffryn issot. Awr heb y gereint
adywedy di ymi pieu y dyffryn tec hwnn. ar castelldref racco. Dywedaf
ynUawen heb yr ynteu. Gwiffert petit y geilw y ffreiuc. ar brenhin bychan y
geilw y kymry ef. ac yr bont racco heb y gereint ydaíì. ac yr brifford issaf ydan
y dref. Nados di heb ymarchawc ar y dwrr ef or tu draw yr bont ony
mynny ymwelet ac eí. Kanys y gynnedyt yw na daw marchawc ar y dir
ef na mynno ef ymwelet ac ef. Yrof a duw heb y gereiut miui agerdaf yr
hwnw vy fford. Tebyckaf yw gennyfi heb y marchawc os uelly ygwney uu.
y keffy gewilyd agwarthaet yn orulwng galonnawcdic. Kerdet aoruc gereint
y fford ual yd oe d y uedwl kyn no hynny ac ny t y agyrchei y dref or bont
agerdawd gereint. namyn y fford agyrchei y kalettir erdrym amchel drem-
hynuawr. Ac ual y byd uelly yn^erdet ef awelei uarchawc yny ol y ar
gatuarch kadamdew kerdetdrut Uydangarn bronehang. ac uy wekei eiryoet
gwr lei noc aoed ar y march. Adogynder o arueu ymdanaw ac am y uarch.
Aphann ymordiwedawd agereint. ydywawt wrthaw. Dywet unbenn heb ef
ae oannwybot. ae yntev ae oryuic y keÌ8sut ti coUi ohonafi yymbreint.
athorri vygkynnedyf. Nac ef heb y gereint nywydwn i kaethau fford y
neb. Kanys gwydut heb ynteu dyret gyt amyui ymllys ywneuthur iawn im,
Nac af myn vygcret heb ynteu ereint. Nyt awn y lys dy arglwyd onyt arthur
yw dy arglwyd. Myn llaw arthur un heb ef mi auynnaf iawn y geunyt. neu
uinneu agaffwyf y gennyt ti diruawr ouut. Ac yn diannot ymgyrchu aorug-
ant. Ac ysswein idaw ef adoeth y wasanaethu arbeleidyr ual y torrynt.
Adyrnodeu calet tost arodei bawp onadunt y gilyd yny goUes y tar}'aneu
eu holl liw. Ac amprytuerth oed y ereint ymwan ac ef rac y vychanet. ac
anhawsset craffu amaw. achalettet y dymodeu arodei ynteu. Ac ny dyffyg-
yassant wy ohynny yny dygwyd awd y meirch ar eu gUnyeu. Ac yny
diwed y byryawd gereînt et ynol y benn yr Uawr. Ac yna ydaethant ar
eutraet y ymffust. adymodeu kyflymedic tostdrut kadarnchwerw arodei bob
un onadunt y gilyd. athrydyllu y hehneu abriwaw y paeledeu ac essigaw yr
ameu aoragant. yny oed eu llygeit yn colli eulleuuer gan ychwys arg\\"aet.
Ac yny diwed llidiaw aomc gereint. agalw attaw y nerthoed. Ac yn llidiawc
dmt gyflymwychyr greulawnffyryf. dyrchauel y gledyf aomc ae daraw yg-
gwastal y benn dymawt agheuawldost gwenwyniclym engiriawl chwerw.

GERAINT AB ERBIN, 91

yny clyrr holl arueu y penn ar croen arkic. ac yny vyd clwyf ar yr asgwm.
Ac yny uyd y gledyt olaw y brenhin bychan. yn eithaf y maes y wrthaw.
ac erchi yr duw nawd gereint aedrugared aoiuo yna. Ti agefly nawd heb
y geieint. ac ny bu da dy wybot. ac ny buost gyfartal. gau dy uot yn ged-
ymdeith. ac nat elych ymhcrbyn yr eilweith. Ac o chlywy ouut amaf y
achubeit ohonat. Ti a gefFy hynny arglwyd yn llawen. ae gret a gymerth
ar hynny. Athithcu arglwyd heb ef adeuy gyt arai ymllys racco y vwrw
dyludet athulindor y arnat. Nac af y rof aduw heb ynteu. Ac yna edrych
gwiffert petit ar enit yn lle ydoed. athost un gantaw welet lluossogrwyd o
ouut. ar dyn kyn uonedigeidet ahi. Adywedut yna arouc wrth ereint.
Arí^lwyd heb ef cam awney uachymery ar dymhereu ac esmwythder. Ac
ochyuemyd calcdi a thi ynyransawd honno ny byd hawd itt y oraod. Ny
mynnawd gereint namyn kerdet racdaw. ac esgynnv ar y varch yn greulyt
anesmwyt. ar uorwyn agynhelis y ragor. ac wynt agerdassant parth achoet
awelynt y wrthunt. ar tes oed yn uawr ar ameu drwy chwys ar gwaet yn
glynu wrth y gnawt. Agwedy eudjruot yr coet. seuyll aomc ydan brenn y
ochel y tes. adyuot cof idaw y dolur yna yn vwy no phan ykawssei. A
seuyll aomc y uor^vyn ydan brenn arall. Ac ar hynny wynt aglywynt kym
adygyuor. Sef ystyr oed hynny. Arthur ae niuer oed yndisgynnu yny
coet. Sef aomc ynteu medylyaw paffbrd yd aei y eugochel wynt. Ac ar
hynny nachaf bedestyr ynyarganuot. Sef ydoed yno gwas yr distein. adyuot
aomc att y distein. adywedut idaw welet ykyfryw wr ac awelsei yny coet.
Sef aomc y distein yna peri kyfrwyaw y uarch. achymryt y waew ae dar-
yan adyuot hyt lle ydoed ereint. A varchawc heb ef beth awney di yna.
Seuyll dan brenn gooer agochel y brwt ar tes. Pa gerdet yssyd araat ti a
phwy wyt ti. Edrych damwheineu a cherdet y ffbrd ymynnwyf. le heb y
kei dyret ti gyt amiui y ymwelet ac arthur yssyd yma yn agoa Nac af y
rof aduw heb yntev ereint. Ef auyd reit itt dyuot heb y kei. a gereint a
atwaenat gci. ac nyt atwaenat gei ereint. Agossot aorac kei amaw ual y
gallawd ef oreu. ablyngliau aomc gereint. ac ac arllost y waew y wan yny
uyd ynol y bcnn yr Uawr. Ac ny mynnawd gwneuthur idaw waeth no
hynny. Ac yn wyllt ofnawc ykyuodes kei. Ac ysgynnu ar y narch a
dyuot y letty. Ac odyno mynet aomc y orymdeith hyt ympebyll gwalchmei.
A wr heb ef wrth walchmei. mi agiglef gan vn or gweisson gwelet yny coet
uchot marchawc briwedic. ac araeu amdlawt ymdanaw. Ac or gwney iawn
ti aey y edrych aegwir hynny. Nymtawr i vynet heb y gwalchraei. kymer
dy uarch un heb y kei apheth oth araeu. mi agiglef nat diwrthgloch ef
wrth y neb adel attaw. Gwalchmei agymerth y waew aedaryan. ac a

92 Y MABINOGION.

esgynnawd ar y uarch. ac adoeth hyt lle ydoed ereint. A uarchawc heb ef
paryw gerdet yssyd amat ti. Kerdet wrth vy negesseu. ac y edrych dam-
wheîneu y byt. Adywedy di ymi pwy wyt. neu adeuy y ymwelet ac arthur
yssyd yn agos yma. Nyt ymgystlynafi wrthyt ti. ac nyt af y ymwelet ac
arthur heb ef. Ac euo aatwaenat walchmei. Ac nyt atwaenat walchmei ef.
Nychly wir arnaf vyth heb y gwalchmei dy adu y wrthyf yny wypwyf pwy vych
ae gyrchu agwaew agossot yny darj'-an yny vyd y paladyr yn yssic vriw. ar
meirch daldal. Ac yna edrych amaw yn grafF aomc gwalchmei ae adnabot.
Och ereint heb ef ae tidi yssyd yma. Nac wyf ereint i heb ef. Gereint
yrof aduw heb ynteu. acherdet agfcyghoras tman yw hwnn. Ac edrych yny
gylch aomc. Ac arganuot enit. ao graessawu abot ynllawen wrthi. Gereint
heb y gwalchmei dyret y ymwelet ac arthur dy arglwyd yw ath geuyn-
derw. Nac af heb ynteu. nyt yttwyfi yn ansawd y gallwyf ymweled aneb.
ac ar hynny nachaf im or mactivyeit yndyiiot ynol gwalchmei y chwedleua.
Sef aomc gwalchmei gyrm hwnnw y uenegi y arthur uot gereint yno
ynvriwedic. ac nadeueief yymwelet ac arthur. ac ydoed dman edrj'ch ar
yr ansawd yssyd arnaw. ahynny heb wybot y ereint ac ynhustjmg y
iyngtaw ar macfcwy. ac arch y arthur lieb nessau y bebyll ar y ffbrd.
kany daw ef yymwelet oe uod ac ef. Ac nat hawd ydiriaw ynteu y\\ yr
agwed ymae. Ar mackwy adoeth att arthur ac adywawt idaw hynny. Ac
ynteu asymudawd y bebyll ar ymyl yfFord. A Uawenhau aomc medwl y
uorwyn yna. a chynnhwyllaw gereint aomc gwalchmei. ar hyt yfi'ord yr
Ue yd oed arthur y pebyllaw. ae uackwyeit yntynnu pebyll yn ystlys y
flford. Argl^^yd heb y gereint henpych gwell. Duw arodo da it heb jt
arthur. aphwy wjii ti. Gereint heb y gwalchmei yw hwnn. Ac oe uòd
nyt ymwelei athydi hevyd. íe heb yr arthur yny aghyngor y mae. ac
ar hynny enit adoeth hyt Ue ydoed arthur. achyuarch gwell idaw. Duw
arodo da itt heb yr arthur. kymeret vn hi yr llawr. ac vn or mackwyeit
ae kymerth. Och aenit heb ef pa gerdet yw hwnn. Nawnn arglwyd heb
hi. namyn dir yw ymi gerdet y fford y kerdo ynteu. Arglwyd heb y
gereint ni aawn ymeith gan dy gennyat. Pale uyd hynny heb yr arthur.
ny elly di vynet yr awrhonn. o nyt ey y orffen dy angheu. Ny adei ef ymí
heb y gwalchmei gwahawd amaw. sef ae gat ymi heb yr arthur. Ac
ygyt a hynny nyt a ef odjTna yny uo iach. Goreu oed gennyfi arglwyd
heb y gereint. pei gattut inni ymeith. Na adaf y rof aduw heb ynteu.
Ac yna y peris galw ar y uorwyn yn erbyn enit oe dwyn y bebyll
ystauell gwenhwyuar. allawen uu Wenhwjniar wrthi argwraged oll. agwaret
y marchawcwisc y amdanel A rodi arall ymdanei. a galw argadyrieith

GEREIís/1 AB ERBIN. 93

aonic ac erchî îdaw tynnu pebyll y ereint ae uedygon. adodi aniaw peri
diwallrwyd obop peth ual ygouynnit idaw. A hynny aonic kadyrieith ual
yd erchît idaw oli. adwyn morgant tut ae disgyblon aoruc att ereint. Ac
yno y bu arthur ae niuer agos y uis wrth uedeginyaethu gereint. Aphan
oed gadaru y gnawt gan ereint ydeuth at arthur. ac yd erchis kennat y
uynet y h\ait. Nywnn awyt iacli iawn ettwa. wyf ysgwir arglwyd heb y
gereint. Nyt tydi agredaf i am hynny. namyn y medygou auu wrthyt.
Adyuynnu y medygon attaw aoruc. agouyn udunt aoed wir hynny. Gwir
arglwyd heb y morgant tut. Trannoeth y kanhadawd arthur ef y uynet
ymeith. Ac ydaeth ynteu y orfFen y hyiit. Ar dyd hwnnw ydaeth
arthur odyno. Ac erchi aoruc gereint y enit kerdet or blaen. achadw y
ragor ual y gwnathoed kynno hynny. ahitheu agerdawd. ar brifford adil-
ynawd. Ac ual y bydynt uelly wynt aglywynt diaspat grochaf or byd
yn agos udunt. Saf di yma heb ef achyuaro. a minneu aaf y edrycb
jnstyr ydiaspat. Mi awnaf heb hi. amynet aoruc ynteu. adyuot y lannerch
aoed yn agos yr fford. ac ar y Uannerch y gwelei deu uarch un achyf-
rwy gwr amaw. ar llall achj^'rwy gwreic arnaw. amarchawc ae arueu
ymdanaw yn uarw. ac uch benn y marchawc y gwelei mon^'-ynwreic ieu-
anc. ae marchawcwisc ymdanei. ac yn diaspedein. Aimbennes heb y
gereint paderw itti. Yma yd oedwn yn kerdet ui ar gwr mwyhaf a
garwn. Ac ar hynny ydooth tri chawr ogewri attam. aheb gadw iawn
or byt ac ef ylad. Pafford yd eynt hwy heb y gereint. Yna yr fford
uawr heb hi. Dyuot aoruc ynteu att enit. dos heb ef att yr unbenneB
yasyd yna obry ac aro ui. yno ydeuaf. Tost uu genthi erchi idi hynny.
Ac eÌBSoes dyuot aoruc att y uorwyn. ac irat oed warandaw amei. A
diheu oed genthi na deuei ereint uyth. yn ol y kewri ydaeth ynteu. ac
ymordiwes ac wynt aomc. Amwy oed bob un o nadunt nothrywyr. A
cblwppa mawr oed ar ysgwyd pob un onadunt. Sef aomc ynteu. dwyn
mthur y vn onadunt. ae wan agwaew trwydaw berued. Athynnu y
waew ohwnnw. agwan arall onadunt trwydaw heuyt. Ar trydyd aym-
choelawd arnaw. Ac aetrewis achlwppa yny hyllt ydaryan. ac yny
ettellis y ysgwyd yntou. Ac yny ymegyr y holl welioed ynteu. ac yny
uyd y waet yncolli oll. Sef aoruc ynteu yna tynnu cledyf ae gyrchu ef
ae daraw dyrnawt tostlym athrugar aiigerdawl-drut. yggwarthaf y benn
yny hyllt y benn ae vynwg3^1 hyt ydwy ysgwyd. Ac yny dygwyd
ynteu yn uarw. ac eu hadaw yn uarw aoruc uelly. adyuot hyt Ile ydoed
enit. Aphanwelas ef e:iit. y dygwydawd yn varw yr Uawr y ar y uarch.
Diaspat athragar anichel didaweldoist adodes onit. Adyuot uch y benn

«4 Y MABINOGION.

lle y dygwydasBei. Ac ar hynny nachaf yndyuot wrth ydiaspat iarll yr
lumwris aniuer aoed ygyt ac ef aoedynt yn kerdet y flford. Ac o achaws
y diaspat y doethant dros y flFord. Ac yna ydywawt y larll wrth enit.
A unbennes heb ef paderyw ytti. Awrda heb hitheu llad yr undyn mwyaf
Ägereis yrmoet ac agaf vyth. Pa beth heb ef aderw y titheu wrth y
UalL llad y gwr mwyaf a garwn heb hi heuyf. Pa beth ae lladawd
wynt heb ef. Kewri heb yr honno aladawd y gwr mwyaf agarwn i. ar
marchawc arall heb hi aaeth yneu hol. Ac ual ygwelydi ef. ydoeth y
wrthunt. ae waet yn colli mwy no messur. athebic yw gennyf heb hi na
doeth ywrthunt heb lad ae rei onadunt ae kwbyl. Y iarll aberis cladu y
marchawc aedeweeitt ynuarw. Ynteu adebygei uot peth or eneit y mywn
gereint ettwa. ac aberis ydwyn gyt ac ef y edrych auei vyw ymplyc ydar-
yan ac ar elor. Ar dwy uorwyn adoethant yr Uya Agwedy eudyuot yr
Ilys. y dodet gereint ar elor wely ar dal vort aoed yny neuad. Diarchenu
aoruc pawb o nadunt.

Ac erchi aoruc y iarll y enit ymdiarchenu. achymryt gwisc arall
ymdaneL Na uynnaf y rof aduw heb hi. A unbennes heb ynteu nauyd
gyndristet ti a hynny. Anawd iawn yw vyghyngori i am hynny heb hi.
Mi awnaf itt heb ynteu hyt nat reit itt uod yndrist beih bynnac auo y
marchawc racco na byw na marw. Y mae yma iarllaeth da ti ageflFy honno
ythuedyant. A minneu gyt ahi heb ef. Abyd lawen hyfryt bellach. Na
vydaf lawen ymkyflFes yduw heb hi tra vwyf i vyw bellach. Dyret y
uwytta heb ef. Nac af y rof aduw heb hi. Deuy y rof aduw heb ynteu.
aedwyn gyt ac ef yr uort oe hanuod. ac erchi idi vwyta yn uynych.
Navwytaaf ym^yflfes yduw heb hi yny vwyttao ygwr yssyd ar yr elor racco.
Ny ellydi gywiraw hynny heb yr iarll. Y gwr racco neut marw haeach.
mi a brofaf y allu heb hL Sef aoruc ynteu. kynnic flSoIeit o Iynn idî
hi. Yf heb ynteu y flSoIeit honn. ac ef aamgena dy synnwyr. Meuyl
ymi heb hi ot yfaf i diawt yny hyuo ynteu. le heb yr iarll nyt gwell
ymi uot yn hegar wrthyt ti noc yn anhegar. arodi bonclust aoruc idL
Sef aoruc hitheu. dodi diaspat uawr arucheldost. adoluryaw yr vwy yna
o lawer no chynno hynny. adodi y dan y medwl pei byw gereint na
bonclustit hi uelly. Sef aoruc gereint datlywygu odatsein ydiaspat. achyuodî
yn y eisted achaflfel ygledyf ymplyc ydaryan. adwyn ruthur hyt lle ydoed
yr larll. ae daraw dymawt eidiclym gwennwynicdost kadamflfyiyf yng-
gwarthaf y benn. ynyholltes ynteu. ac yny etteil yvort y cledyf. Sef aorac
pawp yna adaw y bordeu aflfo allan. Ac nyt ouyn y gwr byw oed
vwyaf amunt. namyn gwelet y gwr marw yn kyuodi y eu Ilad. Ac

GERA/JSrT AB ERBIW 115.

edrych a oruc gereint ac enît yna. a dyuot yndaw deii dolur. vn
o honynt owelet enit wedyr golli y lliw ae gwed. ar eil onadunt. gwybot
y bot hi ar yr iawn. arglwydes heb ef. awdost di pale y mae an meirch
ni. Gwnn arglwyd heb hi. pale yd aeth dy uarch di. ac ny wnn i pale
yd aeth y llall. Yr ty racco yd aeth dy uarch di. Ynteu adaeth yr ty.
ac atynnawd y uarch allan. Ac ysgynnv aoruc amaw. achymryt enit. y
ar y llawr. ae dodi y ryngtaw argoryf. acherdet racdaw ymeith. Ac ual
y bydynt uell)' ynkerdet ual yrwng deugae. ar nos yngoruot ar y dyd.
nachaf y gwelynt y ryngtunt ar nwyure ar euhol peileidyr gwewyr athwryf
meirch aglywynt agodwrd yniuer. Mi aglywaf dyuot yn hol heb ef ami
athrodaf dros ykae. aerodi aoruc. Ac ar hynny nachaí uarchawc yny
gyrrchu ynteu. Ac yn estwng y waew. Aphann welas hi hynny y
dywawt. A unbenn heb hi paglot ageflFy di yr Uad gwr marw pwy
bynnac auych. Och duw heb ynteu ae gereint yw ef le y rof aduw.
Aphwy wyt titheu. Mi yw y brenhin bychan heb ynteu yndyuot yn
borth itti. amglybot bot gouut. Aphei gwnelut ti vyghygor ny chyhyrdei
a gyhyrdawd o galedi athi. Ny ellir dim heb y gereint wrth auynno
duw. Uawer da heb yateu adaw ogyghor. le heb ybrenhin bychan. mi
awnn gyghor da itti weithon dyuot gyt ami y lys daw gan chwaer y
mi yssyd yn agos yma. ythuedeginyaethu. or hyn goreu agaffer yny deymas.
awn ynllawen heb y gereint. amarch im oyssweineit y brenhin bychan a
rodet y dan enit. Adyuot racdunt aoragant y lys y barwn. allawen uuwyt
wrthunt yno. ac ymgeled agawssant. agwassanaeth. Athrannoeth y bore
yd aethpwyt y geissaw medygon. Ac ar oet byrr wynt adoethant. A
medeginyaethu gereint awnaethpwyt yna yny oed holUach. A thrauuwyt
yny vedeginyac;thu ef y peris y brenhin bychan kyweiryaw y arueu yny
oedynt gystal ac buassynt oreu eiryoet. Aphenewnos amis y buant yno.
Ac yna y dywawt y brenhin bychan wrth ereint. Ni awn parth am llys
inneu weithon y orffowys ac ygymiyt esmwythder. Peida gennyt ti heb
y gereint ni agerdem un dyd ettwa. ac odyna ymchoelut dracheuyn. Yn
llawen heb y brenhin bychan kerda ditheu. Ac yn ieuengtit ydyd y ker-
dassaut. Ahyfrytach allawenach y kerdawd enit y gyt ac wy y dyd hwnnw
noc eiryoet. Ac wynt ae doethant yfford uawr. Ac wynt ae gwelynt yn
gwahanu yn dwy. Ac ar hyt y neill onadunt wynt a welynt pedestyr
yndyuot yn eu herbyn. agouyn aorac gwiffart yr pedestyr padu pandeuei.
Pandeuaf heb ynteu o wneuthur negesseu or wlat. Dywet heb y gereint
pa fford oreu ymi ycherdet or dwy hynn. Goreu itt gerdet honno heb ef^
Ot ey y honn ny deuy dracheuyn byth. Issot heb ef y mae kae nywyL ao

•96 Y MABINOGION.

y mae yn hwnnw gwaiyeu Uetrithawc. ar geniuer dyn adoeth yuo. ny
dodyw vyth dracheuyn. allya owein iarll yssyd yno. Ac nyt at neb y
lettya yny dref. nainyn adel attaw y lys. Yrof aduw heb y gereint yr
fiford issot ydawn ni. Ao y honno ydoethant yny deuant yr dref. Ar lle
hoffaf atheccaf gantunt yny dref y dalyassant letty yndaw. Ac ual y
bydynt uelly. nachaf was ieuanc yndyuot attunt ac ynfcyuarch gwell udunt.
Duw arodo da itt heb wy. A wyrda heb et pa darpar yw yr einwch
chwi yna. Dala Uetty heb wyuteu. athrigyaw heno. Nyt deuawt gan y
gwr bieu ydref gadu neb y lettyaw yndi odynyon mwyn. namyn adel
attaw ef ehun yr llys. A chwitheu dowch yr llya awn yn llawen heb y
gereint. A mynet aorugant gyt ar mackwy allawen uuwyt wrthunt ynyllya
Ar iarll adoeth yr ncuad yn eu herbyn. Ac a erchis kyweiryaw y
bordeu. ac ymolchi aorugant amynet y eisted. Sef ual ydeistedassant
gereint or neiUtu yr iarlL ac enit or tu aralL Yn nessaf y enit y bren-
hin bychan. Odyna y iarlles yn nessaf y ereint. Pawb gwedy hynny ual
y gwedei udunt. Ac ar hynny medylyaw aoruc gereint am y gware. atheb-
ygu na chaffei ef uynet yr gware. Apheidaw abwytta oachaws hynny. fcJef
Äoruc y iarll edrych ar ereint amedylyaw. Athebygu panyw rac mynet yr
gware yd oed yn peidyaw abwytta. Ac yndrwc gantaw gwneuthur y gwar-
yeu hynny eiryoet. kynny bei namyn rac coUi gwas ky8tal agereint. Ac ot
archei ereint idaw peidaw ar gware hwnnw. ef abeidei vyth ynllawen ac ef.
Ac yna ydywawt y iarll wrth ereint. Pa uedwl yw dy teu di unben pryt
na bwyttehych. Os petrussaw yd wyt ti uynet yr gware ti a geffy nat eU
ych. ac nat eldyn vyth idaw oth enryded ditheu. Duw adalo itti heb y
gereint. Ac ny mynnaf i namyn mynet yr gware am ^jrfarwydyaw. idaw.
Os goreu gennyt ti hynny ti ae key yn Uawen. Goreu ysgwir heb ynteu.
Abwytta aorugant. adogynder o wassfioiaeth. Ac amylder o anregyon. aUuos-
«ogrwyd owirodeu ageflfynt. A phan daruu bwytta. kyuodi aorugant. agalw
Äoruc gereint am y uarch ac arueu. agwiscaw ymdanaw ac am y uarch a
oruc. adyuot aorugant yr hoU niueroed. yny vydant ynymyl y kae. Ac nyt
oed is y kae awelynt nor dremynt uchaf awelynt ynyr awyr. ac ar bop
pawl oc awelynt yny kae ydoed penn gwr. eithyr deu bawL ac amyl
iawn oed y polyon yny cae a thrwydaw. Ac yna ydywawt y brenhin
bychan. ageiff neb vynet ygyt ar imben namyn ef ehim. Nacheiff heb yr
owein iarU. Pagyueir heb y gereint ydeir yma. Na wnn i heb yr owein
namyn y gyueir y mynnych ac y bo hawssaf gennyt dos. Ac ynehouyn
dipetrus mynet aoruc gereint racdaw yr nywl. A phan edewis y nywl ef
adoeth y berUan uawr. aUanneich awelei yny berUan. AphebyU obaU pen-

GERAINT AB ERBIN. 97

goch aweleî yny llannerch. adrws y pebyll awelei yn agoret. ac auallen
aoed ygkyneir drws y pebyll. Ac ar yscwr or auallen ydoed com canu
mawr. adisgynny aoruc ynteu yna adyuot yr pebyll y mywn. Ac nyt oed
yny pebyll namyn vn vorwyn yneisted ymywn cadeir eureit. A chadeir
arall gyuerbyn ahi ynwaac. Sef aoruc gereint eiated yny gadeir waac.
A unben heb y uorwyn. ny chynghoraf i ytti eiated yny gadeir honno.
Paham heb y gereint. Y gwr bieu ygadeir honno ny diodeuawd y arall
eÌBted eiryoet yny gadeir. Nymtawr i heb y gereint kyt boet drwc gantaw
ef eieted yny gadeir.

Ac ar hynny wynt a gly wynt twryt mawr ygkylch y pebylL Ac edrych
aoruc gereint pa ystyr oed yr twryf. Ac et awelei uarchawc allan ar
gatuarch ffroenuoUdrut awyduawr esgyrnnbraflFl achwnsallt deuhanner ym-
danaw. ac am y uarch. adogjmder o arueu ydan hynny. Dywet unben heb
ef wrth ereint pwy aerchis itti eisted yna. Myhun heb ynteu. Cam
oed itt wneuthur kewilyd kymeint ahwnnw imi agwarthaet. achyuot ti odyna
y wneuthur iawn ymi amdy agkemhendawt dy him. Achyuodi aoruc gereint.
Ac yndiannot mynnet y ymwan aorugaat. athorri to o belydyr aorugant.
athorri yr eildo. athorri y dryded do, adymodeu caletchwerw kyflym-
drat arodeî pob un onadunt y gilyd. Ac yny diwed llidiaw aomc gereint.
agordinaw y uarch ae gyrchu. a gossot amaw yghedemit y daiyan. yny
hyllt ac yny uyd penn ywaew yny araeu. Ac yny dyrr y holl gegleu.
Ac hynny uyd ynteu dros bedrein yuarch yr llawr hyt gwaew gereint. ahyt
y vreich yn wysc y benn. Och arglwyd heb ynteu dy nawd. a thi agejfy
a vynnych. Ny mynnaf i heb ynteu namyn nabo yma vyth ygware hwnn
nar cae nywl. nar hut na Uetrith ar y uu. Ti a gefiy hynny ynllawen
arglwyd. Par ditheu heb ef vynet y nywl ymeith or lle. Can di y corn
racco heb eflf. Ac yr awr y kenych ef aa y nywl ymeith. Ac yny canei
ef uarchawc am byryei i.nyt aei y nywl vyth odyna. Athrist agoualus oeJ
enit yny Ue ydoed rac goual am ereint. Ac yna dyuot aomc gereint achanu
y com. Ac yr awr y rodes unllef amaw. yd aeth y nywl ymeith. Ac
ydoeth yniuer ygyt. ac y tagnouedwyt pawb o nadunt ae gilyd. Ar nos
honno y gwahodes y iarll ereint ar brenhin bychan. Athrannoeth y bore
ygwahanyssant. Ac yd aeth gereint parth ae gyuoeth ehun. Ac y
wledychu ohynny allan ynllwydyannus ef ae uilwryaeth ae wychdra ya
parhau ganglot ac etmic idaw. ac y enit o hynny allan.

YSTORI KULHWCH AC OLWEN,

NEü

HANES V TWRCH TRWYTH.

KlLYD mab kelydon wledic aujainei wreic kynmwyt ac ef. Set gwreic a
yynnawd goleudyd merch anlawd wledic. Gwedy ywest genthi mynet y
wlat yggwedi malkawn a gefFyt ettiued. AchafFel mab ohonunt ÌTvry wedi
y wlat. Ao ar awr y dellis beichogi. ydeuth hitheu yggwylltawc heb dy
anhed. Pan dyuu y thymp idi. ef a dyuu y iawnbwyll idi. Sef y dyuu.
mynyd yd oed meichat ynkadw kenuein o uoch. acrac ouyn y moch engi
aoTUC y yrenhines. a chymryt y mab aoruc y meichiat hyt pan dyuu yr
llye. abedydyaw y mab a wnaethpwt. a gyrru kulhwch aniíiw. wrth y
gaffel yn retkyrr hwch. Bonhedic hagen oed y mab. Keuynderw y
arthur oed. A rodi y mab awnaethpwyt ar ueithrin. Agwedy hynny
cleuychu mam y mab goleudyd merch anlawd wledic. Sef aoruc hi galw
y chymar attei. Ac yna ydywat hi wrthaw ef. marw uydaf i orcleuyt
hwnn. agwreic arall auynny ditheu. arecdouyd ynt ygwraged weithon.
Drwc yw itti hagen llygru dy uab. Sef y harchaf itt na mwnnych wreic.
hyt pan welych dryssien deu peinawc ar vymbed i. ac adaw aoruc j-nteu.
ac erchi idaw amlynu y bed bop blwydyn hyt nathyuei dim amaw. marw
uu y brenhines. Sef awnaei y brenin gyrru gwas bob bore i edrych a dyuei
dim arybed. Gwallocau aoruc yr arthro ympenn y eeith mlyned yr hynn
aaddawssei yr uienhines. Diwarnawt ynhely y brenhin. dy gyrchu y gord-
lan aoruc y brenhin. gwelet y bed a vynnei trw y kaffei wreika. agwelet
y dryBSÌen aoruc. Ac mal y gwelas. mynet aoiuc y brenhin ygkyghor pale
kaffei wreic. Heb un or kynghorwyr. mi awyddwn wreickada itt awedei.
Sef yw honno gw^reic doget vrenhin. Kynghor uu gantvnt y chyrchu. allad
y brenhin. adwyn y wreic gantunt aorugant. ao un uerch oed idi gyt ahi
agoresgyn tir y brenhîn awneuthant. Dydgweith ydaeth y wreicda allan y

EULHWCH AC OLWEN. 99

orynideîth. ydeuth y dy henwrach oed yny dref heb dant jmy phenn. Ac y
dywawt y urenhines ha wrach adywedy di ymi y peth aovynnaf itt yr duw.
ble mae plant y gwr amllathrudawd yggordwy. Heb y wrach nit oes blant
idaw. heb y urenhines. gwae uinneu vyndyuot at anuab. Ac yna y dy wawt
y wrach. nyt reit itti hynny. Darogan yw idaw kaffel etiued o honat ti. yr
naslcaflo o arall. Na wnadristyt heuyt un mab yssyd idaw. mynet aoruc y
wreicda yn llawen atref. Ac a dywawt lii wrth y chymar. Pa ystyr yw
gennyt ti kelu dy blant ragof i. heb y brenhin. a meinheu nys kelaf weithon.
kenattau y mab aorucpwyt. adyuot ac ef yr Uys. Dywedut aoruc y lysuam
wrthaw. Gwreic yssyd da itti y cliael. amerch yssyd imi gwiw y bob gwr
da yny byt. y dywawt y mab. nyt oet ymi ettwa wreicka. Ac yna y dyw-
awt hitheu. Mi atynghaf dynghet itt na chyflado dy ystlys wrth wreic. hyt
pan geflych olwen merch yspadaden pennkawr. lliwaw aoruc y mab. amynet
serch y uorwyn yn ympob aelawt idaw yr nas gwelsei eiryoet. Ac yna y
dywawt ydat wrthaw. Ha uab py liuy di. Pydrwc yssyd arnat ti. vy Uys-
suam adynghwys im na chaflwyf wreicbyth hyt panngaffwyf olwen merch
yspadaden bennkawr. Hawd yw itti hynny heb y dat wrthaw. Arthur ys-
syd geuynderw itt. dos att arthur. y diwyn dy wallt. ac erchych hynny
idaw yngyuarws itt. Myned aoruc y mab ar orwyd pennlluchhvyt pedwar
gayaf gauyl gyvwng karngragen. A ffrwyn eur kymibiawc yny benn. a
chyfrwy eur anllawd y danaw. A deupar aryannhyeit lliueit yuy law.
Gleif penntirec yny law. kyuelin dogyn gwr odrwm hyt awch y gwaet ar y
g^vynt adgyrchei. bydei gynt nor gwlithin k}Titaf or konyn hyt y Uawr
pan uei uwyhaf y gwlith vis meheuin. Cledyf eurdwm ar y glun. arac
llauyn eur idaw. a chroes eurgrwydyr arnaw. alliw Uuchet nef yndi. a
Ihidgorn eliffeint yndi. a deu vilgi uron wynnyon vrychion tu racdaw. a
gwrdtorch rudem am vynwgyl pob un o guwch ysgwyd. hyt ysgyuam.
yr hwnn auei or parth asseu a vydei or parth deheu. ar hwnn auei or
parth deheu auydei or parth asseu. mal dwy uorwennawl yn darware yny
gylch. Pedeir tawarchen a ladei bedwarcam y gorwyd. mal pedeirgwen-
nawl ynyr a^vyr uch y benn. gweitheu uchot. gweitheu issot. Uenii o
boiffor pedeir ael ymdanaw. ac aual eur wrth bop ael idi can mu oed
werth pob aual.

Gwerth trychanmu oeur gwerthuawr oed yny archenat. aewarth-
afleu sanguarwy o benn y glun hyt ymblaen y bys. Ny chrymei vlaen
blewyn ydanaw rac yscawnet tuth y gorwyd oed y danaw ynkyrchu porth
llys arthur. y dywawt y mab. aoes borthawr. Oes ahitheu nybo teu dy
benn byrr y kyuerchy di. Mi a uydaf borthawr y arthur bop duw kalan

100 Y MABINOGION.

ionawr. am rao lonyeit nagen y vlwydyn eithyr hynny. Nyt amgen huan-
daw. agogigwc. a llaeskenym. aphennpingyon a ymda ar y benn yr arbet y
draet. nyt wrth nef. nyt wrth dayar. namyn ual maen treigyl ar lawr llys.
agor y porth. Nac agoraf. Py ystyr nasagory di. Eyllell aedyw
ym bwyt allynn ymbual. Ao amsathyr neuad arthur. namyn mab brenhin
gwlat teithiawc. neu gerddawr adycko y gerd. ny atter y mywn. llith yth
gwn ac yth ueirch. agolwython poeth pebreid y titheu. agwin goiysgalawc.
adidan gerddeu ragot. Bwyt degwyr. adeugeint adaw attat yr yspytty.
yno ybwytta pellennigyon. a maibyon gwladoed ereiU. nid ergyttyo kylch
yn Uys arthur. Ni byd gwaeth imi yno. no chyt ao arthur yn y Uys.
Gwreic y gyscu genthi. adîdan gerdeu rac dy vronn. auoiy pryt anterth pan
agorer y porth rac y niuer a deuth yma hediw. Bydhawt ragot ti gyntaf
ydagorir y porth. Achyfeisted a wnelych yny lle adewissych yn neuad
arthur. oe gwarthaf hyt y gwaelawt. Dywedut aoruo y mab ny Mmaf i dim
o hynny. ot agory y porth da yw. Onys agory mi adygaf angclot yth
arglwyd. adryceir y titheu. a mi adodaf teir diaspat ar drws y porth hwnn.
hyt nabo angheuach ympenn pengwaed yngkemy w. ac yggwaelawt dinsol yny
gogled. ac ynesgeir oeruel yn iwerddon. ac yssyd o wreic ueichiawc yny llys
honnmethawd eu beîchiogi. Ac arnimt beichawc o nadunt ymchoelawd eu kall-
onneb yn wrthrwm heint amadimt mal bont ueichawc byth o hediw allan.
Heb y glewlwyt gauaeluawr Padiaspettych di bynnac am gyfreitheu llys
arthur. nyth ellyngir di y mywn. yny elwy fi y dywedut y arthur gysseuin.

Ac yna y doeth y glewlwyt yr neuad. ac y dywawt arthur wrthaw.
Chwedleu porth gennyt. Ys ethyw gennyf deuparth vy oet. adeuparth y
teu ditheu. mi auum gynt ygkaerse. ac asse. yn sachasalach yn lotor.
affotor. Mi auum gynt ynyr india uawr. ar india vechan. Mi avum gynt yn
ymlad deu ynyr pan ducpwyt y deudec gwystyl olychlyn. ami auum gynt
ynyr egrop. ami auum ynyr aflfric. ac yn ynyssed corsica. ac ygkaer bryth-
wch. abrythach. auerthach. Mi auum gynt pan ledeist di deulu clis mab
merin. Panledeist mil du mab ducum. mi a uum gynt pan oresgynneist
roec wrth parth y dwyrein. mi auum gynt ygkaer oeth ac anoeth. Ao
ykkaer neuenhyr naw nawd teym. dynyon tec awelsam ni yno. ny weleis i
eiryoet dyn kyuurd ar hwn yssyd yn drws y porth yr awr honn. Ac y
dywawt arthur. Os ar dygam yr doethost y mywn. dos ar dy redec
allan. ar sawl aedrych y goleu. Ac aegyr y lygat. ac ae kae angheugaeth
idaw. agwassanaethet rei o vuelin goreureit. ac ereill agolwython poeth
pybreid hyt pan vo parawt bwyt allyn idaw. ysdyhed abeth gadu dan wynt
a glaw y kyfryw dyn adywredy di, Heb y kei. myn llaw vygkyueillt pei

RULHWCH AC OLWEN. 101

gwnelhit vygkyghor i ny thorrit fc^rfreîtheu y llys yrddaw. Nawir kei
wynn ydym wyrda hyt tra yndygyrcher. ydyt no mwyaf y kyuarwB arod-
honL Mwy vwy vyd yn gwrdaaeth ninneu ac anclot. ac anhetmic. ac
ydoeth glewlwyt yr porth. ac agori y porth racdaw. Ac yr y pawb
dÌBgynnu wrth y porth ar yr y8gynnvaen nyedisgynnawd ef. namyn ar
y gorwyd y doeth y mywn. Ac y dywawt kulwch. henpych
gwell penteymed yr ynys hon. ny bo gwaeth yr gwaelawtty. noc yr
gwarthafdy. Poet yn gystal yth deon ath niuer ath gatvridogyon y bo
y gwell hwnn. Ny bo didlawt neb o honaw mal y mae kyflawn y
kyuercheis i well itti, Poet kyflawn dy rat titheu« ath glot ath etmic
yn yr ynys honn. Henpych gwell ditheu heb yr arthur. Eisted y rwg-
deu or milwyr adidangerd a ge^y rac dy uron. a breint teym amat
gwrthrychyat teyraas pyhyt bynnac y bych yma. A phan rannwyf uynda
y ospeit aphellennm'gyon. bînt yth law panydechreuwyf yny llys hon.
Heb y mab. ny deuthum i yma yr ffrawdunyaw bwyt allyn. namyn or
kafifaf vygkyuarws y dalu ae uolî awnaf. nys kaffaf dwyn dy agclot
tî awnaf hyt y bu dy glot ympedryuol byt bellaf Heb yr arthnr yna.
kanny thriggy di yma unben. ti ageffy y kyfarw8 a notto dy benn ath
dauawt. hyt y sych gwynt. hyt y gwlych glaw. hyt y treigyl heuL hyt
yd amgyffret mor. hyt yd ydiw y dayar. eithyr vy llong. am llen. a
chaletuwlch uyg cledyf. arongomyant uyggwaew. ac wyneb gwrthuoher uyn
taryan. acharnwenhau vygkyllell. a gwenhwyuar vyggwreic. Gwir duw ar
hynny ti ae keffy yn llawen. Not a nottych. Diwyn vyggwallt a uynnaf.
Ti ageffy hynny. cymryt crip eur o arthur. a gwelleu a doleu aryant
idaw. achribaw y benn aorac. agouyn pwy oed aomc arthur. mae vyg-
callon i yntirioiii wrthyt. mi awn dy hanuot om gwaet. dywet im pwy
wyt. Dywedaf heb y mab. kulhwch mab kilyd. mab kyledon wledic, a
oleudyd merch anlawd wledic vy mam. Gwir yw hynny heb yr arthur.
keuynderw wyt titheu ymi. Not anottych athi ae keffy. a notto dy benn
ath dauawt. gwir duw im ar hynny agwir dy deymas. ti ae keffy yn
llawen. Nodaf amat. kaffel im olwen merch yspadaden penkawr. ae has-
Bwynaw awanaf ardy uilwyr.

Asswynaw y gauarws o honaw ar gei. abedwyr. agreidawl galldonyd.
agwythyr uab greidawL agreit mab eri. Achyndelic kyuarwyd. athathal
twyll goleu. A maelwys mab baedan: achrychwr m. nea achubert m. daere.
aphercos m. poch. a lluber beuthach. A chomil bemach, agfwynn m. nud.
ac edem m. nud. ac adwy mab gereint. afflewdur fflam wledic. a ruawn
pebyr m. dorath. a bratwen m. moren mynawc. a moren mynawc ehun. a

102 Y MABINOGION.

dalldaf eil kimin cof. a mab almi dyuet. a mab saidî. a mab gwryon, Ac
uchtrut ardywat kat. achynwas curuagyl. a gwrhyr gwaithecuras. Ac
Ispebyr ewingath. agallcoyt gouynynat. aduach. agrathach. a nerthach.
meibion gwawr dur kyruach. o wrthtir uffern. pan hanoed y gwyr hynny
achilyd canhastyr. achanastyr kanllaw. Achors cant ewin. ac esgeir gulhwch
gouynkawn. Adrustwm hayarn. aglewlwyt gauaeluawr. a lloch llawwyn-
nyawc. Ac aunwas adeiniawc. a sinnoch mab seithuet. agwennwynwyn
mab naw. a bedjrw mab seithuet. a gobrwy m. echel uordwyttwll. Ac
echel uordwyttwll ehim. amael m. rojcol A datweir dallpenn. agarwyli
eilgwythawc gwyr. a g^yythawc gwyr ehun. Agormant m. ricca. a
menw. m. teirgwaed. a digon m. alar. a selyf m. smoit. a gusc m. atheu.
a nerth m. kedam. admtwas m. tryffin. a thwrch m. perif. athwrch m.
annwas. a lona urenhin ffreinck. a sel m. selgi. atheregut. m. laen.
Ä sulyen m. laen. abratwen m. laen a moren m. laen asiawn m. laen
achradawc m. laen. Gwyr kaer tathal oedynt kenedyl y arthur o
bleit y dat. Dirmyc m. kaw. a Justic m. kaw ac etmic m. kaw. ao
angawd m. kaw. ac ouan m. kaw. acheUn m. kaw. a chonnyn m. kaw.
a mab sant m. kaw. a gwyngad m. kaw. allwybyr m. kaw. achoth m.
kaw. a meiUc m. kaw. achynwas m. kaw. ac ardwyat m. kaw. Ac ergyryat
m. kaw. a neb m. kaw. agilda m. kaw a chalcas m. kaw. a hueil m. kaw.
nyt asswynwys eiryoet ynllaw arglwyd. a samson uinsych. a theleessin
pennbeird. amamawydan m. llyr. allary m. kasnar wledic. ac ysperni
m. fflergant brenhin llydaw. a saranhon m. glythwyr. a llawr eilerw. ac
annyanniawc m. menw. m. teirgwaed. A gwynn. m. nwyvre. a fflam m.
nwyvre. a gereint m. erbin. Ac ermit m. erbin. a dyuel m. erbin. agwynn
m. ermit. a chyndrwyn m. ermit. A hyueid unllen. Ac eidon uawr urydic.
a reidwn arwy. agormant m. rîcca. brawt y arthur o barth y uam. penn-
hynef kerayw y tat. a llawnrodet uamawc. a nodawl vaiyf twrch.
aberth m. kado. a reidwn m. beli. ac Iscouan hael. ac íscawin m. panon.
a momran eiltegit. ny dodes dyn y araf yndaw ygkatgamlan. rac y hac-
cret. pawb a dybygynt y uot yngythreul canhorthwy. blew oed araaw ual
blew hyd. a sande bryt agel. ny dodes neb y waew yndaw ygkatgamlan.
rac y decket. pawb a debygynt yuot yn agei kanhorthwy. achynnwyl
4sant. y trydyd gwr adîhengis o gatkamlan. ef a ysgarwys diwethaf ac
arthur y ar hen groen y uarch. ac uchtryd m. erim. Ac eus m. erim.
a henwas adeinawc m. erim. a henbetestyr m. erim. Ac sgilti yscawntroet
m. erim. Teir kynnedyf aoed ar y trywyr hynny. henbedestyr ni chauae
eiiyoet ae ^yffrettei o dyn. nac ar uarch. nac ar droet. Henwas adeinawc

RULHWCH AC OLWEN. lOa

ny allwys mil pedwar troetawc eiryoet y ganhymdeith hyt un erw. y
chwaethach a uei bellach no hynny. Sgilti ysgawndroet pan uei wyn
hwyl kerdet yndaw wrth neges y arglwyd. ni cheisewys ford eiryoet am
gwypei pa le yd elei. namyn trauei y mywn coet aruric y coet y kerdei. ac
yn hyt y oes ny fflygwys konyn dan y droet yghwaethach torri rac y
ysgawnet. Teithi hen. m. gwynhan. a oresgynnwys mor y kyuoeth. ac y
dihengis ynteu o vreid. ac y doeth att arthur. a chynnedyf aoed ar ygyllell.
yr pan deuth yma nythrigyawd cam amei vyth. ac wrth hynny y tyu-
awd heint yndaw. anychtawt hyt tra uu uyw. ac o hynny y bu uarw.
Acharnodyr m. gouynyon hen. Agwenwynwyn m. naf gysseuin rysswr
arthur. A llysgatrud emys. Agwrbothu hen. ewythred arthur oedynt vrodyr
y uam. Kuluanawyt m. goryon. a llenuleawc wydel o bentir ganion. adyu-
ynwal moel. Adunart brenhin y gogled. Teirnon twryf bliant. athecuan
gloff. Athegyr talgeliawc. Gwrdinal mab ebrei. a morgant hael. Gwystyl
mab. Run m. nwython. A llwydeu m. nwython. Agwydre m. Ilwydeu. owen-
nabwy merch y uam. hueil y ewythyr ae gwant. ac am hynny y bu gas rwng
hueil ac arthur am yr archoil. Drem vab drcniidyt. awelei o gelli wic
ygkernyw. hyt ympenn blathaon ymprydein. pan dyrchauei y gwydbedyii
y bore gan yr heuL Ac eidyol m. ner. aglwydyn saer. awnaeth ehangwen
neuad arthur. Kynyr keinuaruawc. Kei a dywedit y uot yn vab idaw.
ef adywawt wrth y wreic. o sit rann y mi oth uab di uorwyn oer vyth
vyd y gallon. Ac ny byd gwrcs yny d^vylaw. kynnedyf arall amaw. 0&
mab imi uyd kyndynnyawc uyd. Kynnedyf arall auyd amaw. Pandycko
beich na mawr na bychan iio. ny weUr vyth nac rac y wyneb na thrae-
geuyn. Kynnedyf arall heuyt auyd amaw. ny pheit neb adwuyr ac athan
yngystal ac ef. Kynnedyf arall auyd amaw. ny byd gwassanaethwr
naswdwr mal ef. Henwas. a hen wyneb. a hen gedymeith y arthur.
Gwallgoyc un arall. y dref y deyhei. kyt bei trychant teî yndi. or bei
cisseu dim amaw. ny adei ef hun vyth arlygat dyn tra uei yndi. Berwyn
mab gerenhir. Apharis brenhin ffreinc. ac osla gyllelluawr. aymdygei broyn-
Ilauyn verr Ilydan. pan delei arthur aeluoed y uronn llifdwr y keissit lle
kyuing ar y dwuyr. ac ydodit y gyllell yny gwein ar draws y Ilifdwr.
digawn o bont uydei y lu teir ynys prydein. Ae their rac ynys ac eu
haureitheu. Gwydawc mab menestyr aladawd Kei. Ac arthur alladawd
ynteu. ae urodyr yn dial Kei. Garanwyn mab kei. ac amren mab bedwyr.
ac ely amyr. a reu rwyd dyrya a run radwem. ac eli a thrachmyr pen
kynydyon arthur. AUwydeu mab kelcoet. A hunabwy mab gwryon. a
gwynn got y fron. a gweir datharwennìdawc. A gweir m. kadell m. tal

104 Y MAblNOGION.

aryant. a gweir gwrhyt ennwir. A gweir baladyr hir. ewythred y arthur
vrodyr y iiam. meibon Uwch llawwynnyawc ortu draw y uor terwyn.
Ilenlleawc wydeL Ac arderchawc prydein. Cas mab saidi. Gwrvan
gwallt auwyn. a gwellennhîn brenhin ffreinc. a gwittart mab oed bren-
hin Iwerdon. Garselit wydel. Panawr pen bagat. A ffleudor mab naf,
Gwynnhyuar maer kernyw adyfneint. nawuet gwr aystoues katgamlan,
Keli a chueli. agiUa goea hyd. trychannerw alammei yny un Uam penn
Uemhidyd Iwerdon oed hwnnw. Sol. agwadn ossoL agwadyn oedyeith.
Sol aallei seuyll undyd ar y untroet. Gwadyn ossoL pei safhei ar benn
y mynyd mwyhaf yny byt. ef auydei yn tyno gwastat dan y traet.
Gwadyn o deith kymeint ar vas twym pantynnit or eueil oed tanllachar y
wadneu. pangyuarffei galet ac wynt. ef aarllwyssei fford y arthur yny
llud. Hirerwm. a hir atrwm. y dyd y delynt y west. tiychantref aachubit
yn eu kyfaeir gwest hyt nawn awneynt adiotta hyt pan vei nos pan
elynt y gysgu. Ac yna penneu y pryuet a yssynt rac newyn mal pci
nat yssynt uwyt eiryoet. Pan elhynt y west nyt edwynt wy na thew.
na thenev. na thwym. nac oer. na sur. na chroew. nac ir na hallt na
brwd nac of. Huarwar mab aflawn a nodes ywala ar Arthur yny gyu-
arws. trydyd gordibla kemyw vu pan gahat y wala idaw. ny cheffit
gwynngwen amaw vyth. namyn tra uei lawn. Gware gwallt euryn. Deu
geneu gast rymi. gwydrat. agwydneu astms. Sugyn m. sucnedyd. a suc-
nei y morawl y bei drychanllong amaw. hyt nabei namyn traeth sych.
Bronllech md aoed yndaw, Racymwri gwas Arthur. dangossit yr yscubawr
a uynnit idaw. kyt bei i rwyf dec erydyr ar hugeint yndi. ef ae trawei
affìist hayam hyt na bei well yr rethri ar trostreu. ar dulatheu. noc yr
mangeirch yn gwaelawt yr yscubawr yny ueistawn. adygyflwng ac anoeth
ueidawc. ahîr eidyL ahir amreu deuwas y arthur oedynt. a Gweuyl mab
gwestat. y dyd y beidrist y goUyngei y IleiU weuyl idaw y waeret hyt y
uogeL ar Ilall a uydei. yn pennguch ar y penn. Ychdryt uaryf draws.
auyryei y uaryf goch seuydlawc aoed idaw dros wythdrawst adeugeint a oed
yn neuad arthur. EUdyr gyfarwyd. yskyrdaf. ac yscudud. deu was y wen-
hwyuar oedynt. kynn ebrwydet oed eu traed wrth eu neges ac eu medwL
Biys uab bryssethach o dal y redynawc du obrydein. a gmdlwyn gorr.
Bwlch. achyuwlch. a sefwlch. meibon cledyf kyfwlch. wyron cledyf difwlch.
Teir gorwen gwenn eu teir ysgwyd. Tri gouan gwann eu tri gwaew. Tri
benyn. byneu eu trichledyf. Glas. Glessic. Gleisat eu tri chi Kall. CualL
Cauall. eu tri meirch. hwyrdydwt. adrwcdydwt a llwyrdydwc. eu teir gwr-
aged. Och. agaiym a diaspat eu teir wyryon. Iluchet. aneuet ac e^saiwet

Y MABINOGION,

MEWN CYMRAEG DIWEDDAR.

MATH AB MATHOmW.

[DiCHON mai yr enw mwyaf priodol ar y rhamant ysblenydd lion a fuasai Llew Llaw
Gi(ffesy ac nid Math ab Mathonwy^ gan mai y Liew mewn gwirionedd ydyw ei
liàrwr, er mai Math ydyw ei phen hudolwr, ac raai ei swynlath fedrus ef sydd yn
peri yp ysgogiadau mwyaf pwysig ynddi. Diau fod Math yn ymherawdwr ap
fyd yr Hud a Lledrith Prydeinig ; ac fel y cyfryw y cyfeirir ato gan feirdd a
lienorion yr oesau. * Triwyr Hud a Lledrith Ynys Prydain : Math ab Math-
onwy, ac efe a ddangoses ei hud i Wydion ab Don ; a Älenyw ab Teirgwaedd,
a ddysges ei hud i Uthr Bendragon ; a Rhuddiwm Gawr, ac efe a ddysges ei
lind y gan Eiddic Gorr a Choll ab Coilfrewi. '—rríoctW 90. Mewn Trioetìd
arali (xxxL), cysyiltir ei enw hefo Menyw ab Teirgwaedd ac Eiddiiic Corp,
Cyfeirir yn fynycii ato yn ngwaith Taiiesin, a gogynfoirdd eraiil, megys yn
Cad GoddeUt Marwìvad Aeddan o Foìi, dcc. Pwy oedd Math, ac yn mba oea
yr oedd yn byw, y mae yn anhawdd os nid annichonadwy ateb ; ond blodeuai
yn y cyfnod liwy<loieu hwnw pan oedd traddodiad yn gwneud y gwaith a
wneir yn bresenol gan hanes, ac y mae yn fwy na thebyg fod lluaws o'r
gweithredoedd synfawr a briodolir iddo ef a'i gyfeiliion, wedi tyfu arnynt yn
nhreigliad amser, fel y tyf mwsogl ar y gralg, neu eiddiorwg o gylch pren
oedranus. Yr hyn sydd yn chwanegu llawer at ddyddordeb y Fabinogi hon
ydyw y ffaith fod satìeoedd ei digwyddiadau yn adnabyddus. Fel yn y Mab-
inogion Pwyli, Branwen, a Manawyddan, y mae Mabinogi Math yii ymdrin
mwy â swyngyfaredtl nag & gwrhydri corpliorol.]

Math AB Mathonwy oedd arglwydd ar Wynedd; a Phryderi ab Pwyll

oedd arglwydd ar un cantref ar hugain yn Neheudir Cymru, sef saith

cantref Dyfed, saith cantref Morganwg, pedwar cantref Ceredigion, a thri

Ystrad Tywi. Ac yn yr amser hwnw, Math ab Mathonwy Jii byddai byw

ond tra t'ai ei ddeutroed yn gorphwys ar Kn morwyn, os na lesteirid ef
B 2

4 Y MABINOGION.

gan gynliwrf rbyfel. A'r forwyn gj'dag ef oedd Goewin^ fercb Pebin, o Ddol
Pebin^ yn Arfou, a bono oedd y forwyn decaf yn ei boes am a wyddid yuo.
Ac yn Nghaer Dathal'^ yn Arfon yr ocdd Math yn wastadol, ac ni allai
gylcbu y wlad ; eitbr Gilfaetbwy ab Don ac Enait ab Don, ei neiaint
feibion ei cliwaer, a'r teubi gyda bwynt, a gylcbent y wlad drosto.

A'r forwyn oedd gyda Matb yn wastadol, a Gilfaetbwy a roes ei
fryd arr.i, a'i cbaru byd na w^yddai pa betb a wjiai am dani; ac o'r ber-
wydd, adfeiUodd ei Hw, a'i wedd, a'i ansawdd, byd nad oedd yn bawdd
ei adnabod.

A Gwydion* ei frawd, a sylwodd un diwniod yn graff amo. * Ha
was ! ' eb efe, * betli a ddarfu i ti ? ' * Pabam,' ebe yntau, * betb a weli di

1 Ooewin. — Yn ol Cyfreithian Hywel DJa, perthyiiai i lys Brenin swyddog a elwid
y '* Trotdiaiajy^ breiiiiau a dyledswyddau yr bwn a nodir fel y canlyn : —

* 1. Efe a ddyly ei í)ir yn rhydd, a'i Farch preswyl, a'i Frethynwisg i gan y
Brenin, a*i Lieinwisg i gan y Frenhines. A'r swydd bono a ddaw o freint tir iddaw.

* 2. Efe a ddyly ddaly traed y Brenin yn ei arfl'ed, o'r pan ddechreuo eistedd
yn ei gyfeddach yn y el i gysgu, ac a ddyly gosi y Brenin ; ac yn gyhyd a byny o
ysbaid gwylied ef y Brenin rljag gwall.

* 3. Rhan a geiíf o Ariaut y gwesdaeu.

* 4 Ei Nawdd yw o*r pan ddotto y Breniu ei draed yn ei arflJed yn y el iV
ystafell, dwyu y dyu a wnel y caiu.

* 5. Efe a ddyly fwyta ar uu ddysgl a'r Brenin, a'i gefn ar y tân.

'6. Ac eisoes bwyd saig a gwirawd a gaifl', can nad oes íjyfedd iddaw. r 4 •

* T. Efe a eunyn y gauwyll gyntaf rhag bron y brenin wrtu ' fwyta.

* i?. Ei sarhaad yw chwe' buw a chweugaint o ariant.

* 9. Ei weríh yw chwe' buw a chweugeinnmw.'

Leges Wallicar, lib. i., cap. xxxvíi.

2 Dul Pebin. — Y niae lle yn awr (/r enw yu nihlwyf Llanllyfni yn Arfon.

^ Caeh' Dathal ueu Dathyl. — Y mae gweddiUion yr beii gaer hou i*w gvieled eto
yn Mhon y Oaer, ar y luyuydd uwchlaw Llanbeir-y-Ceuiu, yn Nyflryu Couwy.

4 Gicijdion ab Don. — Priodolir gorchestion ac ystranciau dirif brou i'r heu ddoethawr
hwn, ac y mae teulu Dou, ft-l tcuiu, yn sefyll yn uchol aiu eu rhagoroldeb mewn
gwybodau a dysg. Dywed y rhamaut hon fod Math yn ewythr iddo o du ei fam ; ac
yn ol Taliesiu, yn Kerdd Daronwy, yx oedd Mathonwy, ei daid, yii gampwr yn y
gelfyddud gudd. Yr oedd Ariaurod, ei chwaiT ; ac Amaethou, a Gofaunon, ac Eunydd,
ei frodyr, yn mysg euwoí^iou eu hoes. Am Amaethon, gweler y nodiadau ar Kilhuch ac
Ülwen ; a chyfeiria Taliesin at y ddau olaf yu ei Farwnad i Aeddon o Fon. Safeut mor
uchel yn marn eu cydgenedl fel seryddwyr, os nad serddewiniaid hefyd, nes y galwyd
rhai o * lygaid aur y nos' ar eu henwau. Gelwid y Tẃr Tewdws, neu gydser Cassiopeia,
yu Llys Don ; y Coroua Boroalis yn Gaer Arianrod ; a'r hen enw Cymreig ar y Llwybr
Llacthog {Milhy Way) oedd Caer Gi'^ydion. Barna Davies, yn y Mythoìogy of ihe Drnids^
füd Gwydion yn dal yr un sydd luewn tì*ugdraith Gymreig ag a ddaliai Hermas, cynghor-
ydd Cronus, neu Mercury mab Jove, yn fl'ugilraethau y Groegiaid. Yu y Triotdd sonir
am dauo fel un o dri buelydd {herdsman)^ gosgordd Ynys Prydaiu : — * Gwydion ab Don
a gedwis wartheg gosgordd Gwyuedd ücb Conwy, ac yn y fuel houuo ugein mil ac un.'
Mewn Tri arall, rhestrir ef gydag Idris Gawr a Gwyn ab ííudd, fel *tri gwyn serenyddion
Ynys Prydain ; ' * a chan faint eu gwybodeu am y ser, a'u hanianeu, a'u hansoddeu, fel
y daroganent a chweuychid hyd yn nydd brawd.' Yn ol y BrutiaUy nuib ydoedd i
Frenin Llychlyu (Ictland), yr hwn yn nghyntaf a anrhoithiodd Iwerddon, ac a groesodd
i Wynedd yn oed Cred 207. Yn ol Enghjnion y Beddau, claddwyd ef yn Morfa Diìdle,
yn Arfon.

.r

MATH AB MATHONWY. 5

ariiaf fî ? * * Gwelaf dy fod wedi coUi dy bryd a'th liw ; a pha beth a
ddarfu iti?' * Arglwydd frawd/ eb ef, * yr hyn a ddarfu i mi anfuddiol
fyddai ei addef/ *Beth yw hyny, enaid?' eb ef. * Ti a wyddost,' ebe
yntau, * gyneddf Math ab Mathonwy, sef pa gyfrinach bynag, a pha mor fach
bynag y bo, os cyfiwrdd y gwynt â hi, Math a'i gwybydd.' *Ie,' ebe
Gwydion, *taw bellach; mi a wn dy feddwl; caru Goewin yr ydwyt.'

A phan wybu Gilfaethwy fod Gwydion yn adnabod ei feddwl, ofe
a roes yr ochenaid drymaf yn y byd.

*Taw, enaid, â'th ocheneidio,' ebai ef, *nid felly y gorfyddir. Mi a
baraf gynhyrfa Gwynedd a Phowys a Deheubarth er ceisio y forwyn; a
bydd di lawen, mi a'i paraf iti.'

Ar hynny, hwy a ddeuthant at Math. * Arglwydd,' ebe Gwydion,

* mi a glywais ddyfod i'r Deheubarth ryw bryfaid na ddaeth eu cyffelyb
erioed i'r Ynys hon.' * Beth yw eu henw ? ' eb ef. * Hobau, arghvydd.'
*Pa fath anifeiliaid yw y rhai hyriy'?' * Anifeiliaid bychain, gwell eu cig
na chig eidion.' [Ac y raaent yn newid eu henwau, Moch y gelwir hwynt
yn awr. Eto yr ydys yn cadw o'r enw hwnw, Hanei' hwcK Haner hoV^,

*Pwy a'u piau hwynt?' ebai Math. * Pryderi ab Pwyll; a danfonwyd
hwynt iddo o Annwn, gan Arawn- brenin Annwn.' * le,' ebe yntau, *pa
ffordd y ceir hwy ganddo?' * Mi a af yn im o ddeuddeg yn rhith
beirdd i erchi y moch.' * Yn llawen,' ebe yntau, * dos rhagot.'

A Gilfaethwy ac yntau, a deg o wyr gyda hwynt, a aethant hyd
yu Ngheredigion, i fan a elwir yn awr Rhuddlan Teifi,^ lle yr oedd llys
Pryderi. Yn rhith beirdd y daethant i mewn, a Uawen a fuwyd wrthynt,
ac ar naill law Pryderi y gosodwyd Gwydion y nos hono. *Ie,' ebe
Pryderi, * da fyddai genym ni gael chwedl gan un o'r gwyr ieuainc acw.'
*Y mae yn aiferiad genym ni, arglwydd,' ebe Gwydion, *y nos gyntaf y
deler at wr mawr i'r pencerdd chwedleua ; mi a ddy^edaf chwedl yn
Uawen.' Gwydion yntau oedd y chwedleuwr goreu yn y byd ; a'r nos
hono dyddanu y llys a wnaeth lìg ymddyddanion digrif a chwedlau, onid
oedd yn hoff gan bawb, ac yn ddyddan gan Pryderi ymddyddan âg ef.

Ac ar ddiwedd hynny, *Arglwydd,' eb ef, *ai gwell genyt i arall
draethu fy neges i wrthyt na myfi íy hun ? ' * Na well,' ebe yntau,

1 Hob. — Er na cldet'tjyddir yn awr y gair flob am fdchyu, eto dywedir Haiìerhob
am ystlys (JiitchJ o4 gig ; a barna lluaws nad yw enw yr lien alaw, *Hub y den dan
do,' ond * Mochyn y coed ar y cambren ' yn nhafodiaith yr oes hon.

■^ Ârawn, brenin -4nnu?7i.— Gweler ycliwaijog am y bod cyfrin h'Vîi yn y FHbinogi

* Pwyll, pendefíg Dyfed,' mab i'r hwn ydyw Pryderi.

» Rhuddlan Teiji-Yn awr Glan Tcifi, tua milltir a haucr o Abertuiti.

6- Y MABINOGION.

* tafod rwydd sydd genyt.' * Dyma fy neges, arglwydd,' eb efe, * deisyí
genyt yr anifeiliaid a gefaist ti o Annwn.' • * Digon hawdd fyddai hyny,' eb
ef, *pe na fuasai amod rhwugwyf fi a'm gwlad am danynt; sef yw hyny,
nad elont o'm gafael hyd oni hiliont eu dau eymaint yn y wlad.' *Argl-
wydd,' ebe yntau, *mi a allaf dy ryddhau di o'r amod hwnw. Na
ddyro y moch imi heno, ac na nacca fi ohonynt; ac yfory mi a ddangosaí
gyfnewid iti am danynt hwy.'

A'r nos hono, yr aeth ef a'i g^^dymdeithion i'w lletty, ac y cymer-
asant gynghor. * Ha wyr ! ' eb ef, * ni chaw^n ni y moch o'u herchi.' * Pa
íodd y ceir hwynt, ynte ? ' ebynt hwythau. * Mi a baraf eu cael,' ebe
Gwydion. Yna yr aeth efe at ei gelfyddyd, ac a ddechreuodd aríer ei
hud {charm), gan ledrithio deuddeg cadfarch, a deuddeg milgi du bronwyn-
ion, ac ar bob un yr oedd deuddeg torcli a deuddeg cynllyfan (leashes),
nas gallai undyn a'i gwelai wybod nad aur oeddynt. A deuddeg cyfrwy
ar y meirch, ac yn mhob lle y dylai haiarn fod arnynt, nid oedd ond
aur. Ac efe a ddaeth, hefo'r meirch a'r cwn, at Pryderi.

* Dydd da it, arglwydd,' eb ef ' Duw a roddo dda it',' ebe yntau,

* a chroesaw iti.' * Arglwydd,' eb ef, * dyma ryddhad iti o'r gair a
ddywedaist neithiwr am y moch, sef nas rhoddit ac nas gwerthit — ti a
elli eu cyfnewid am a fo gwell. Mi a roddaf y deuddeg meirch hyn fel
y maent yn gj^wir, a'u cyfrwyau, a'u ffrwynau ; a'r deuddeg milgi, a'u
torchau a'u cynllyfanau, fel y g\\feU hwynt ; a'r deuddeg tarian euraidd
a weU di acw, y rhai hyny a rithasai ef o'r madarch (fungus—hwyd
Uyffant). * le,' ebe yntau, * ni a gymerwn gynghor.' Ac yn y cynghor,
penderfynwyd rhoddi y moch i Gwydion, a chymeryd y meirch a'r cwn
a'r tarianau ganddo yntau.

Yna hwy a gymerasant eu cenad, ac a gerddasant gyda'r moch.
*HaI gydymdeithion,' ebe Gwydion, 'rhaid ini gerdded yn brysur; ni
phery yr hud ond i'r un amser yforu.' A'r nos hono y cerddasant hyd
yn ngwarthaf Ceredigion, i'r lle a elwir eto o'r achos hwnw Mochtref.
Tranoeth, cymerasant eu hynt tros Felenydd^; a'r nos hono y buant rhwng
Ceri ac Arwystli, yn y drcf a elwir hefyd o'r achos hwnw Mochtref.*

1 Elenìjdd neu Melenydd. — Myuydd gerllaw Llanddewi Ystrad Enni, yn sir Faesyfed.

2 Y Mochdrefi. — Y gyntaf yn sir Aberteifi ; yr ail rliwng Ceri ac Arwystli, tref-
gorddan yn sir Drefaldwyn ; y drydedci yn ngbantref y Creuddyn, rhwng Abergele a
Chonwy. Dywed y Fabinogi mai arosiad Gwydion, a'i gyfeiUion, a*i foch, a roddes eu
henw i'r manau hyn, cystal ag i Fochnant, dyflfryn prydferth ar derfynau siroedd Dinbych a
Thrtífaldwyn ; ond dylid cofio fod ystyr arall i'r gair mochj sef òwa^, cyfiym, chwyrn^
&c. ; megis yn yr hen ddiareb, *Moch barn pob ehud' {tht judgemtnt of every siUy person
is hasty). Ond gwnaeth awdwr cyfrwysgall y Fabinogi ddefnydd rhagorol o ddau ystyr
y gair i roddi arwedd o bosibhwydd i'w ramant.

t

MATH AB MATHONWY. 7

m

Oddîyno cerddasant rhagddynt, a'r nos hono y daethant hyd i gwmwd yn
Mhowys, a elwir hefyd o'r herwydd Mochnant ; yno y buont y nos hono.
Yna cerddasant hyd yn Nghantref y Rhos; ac yno y buont y nos hono,
mewn tref a elwir eto Mochtref.

*Hal wyr,' ebe Gwydion, *ni a gyrchwn gadernid Gwynedd gyda'r
anifeiliaid hyn, canys y mae Uu yn ein hymlid ; a chyrchasant y dref uchaf
yn Arllechwedd. Yno gwneuthur cren {styes) i'r moch ; ac o'r achos hwnw y
galwyd y drcf, Crenwyryon. Ac wedi gwneuthur y cren, cyrchasant at
Fath ab Mathonwy yn Nghaor Dathyl ; a phan ddaethant yno, yr oeddynt
yn cynhyrfu y wlad i ryfel. *Pa newydd y sydd ymaV ebe Gwydion,
*Y mae Pryderi/ ebynt hwythau *yn codí un cantref a'r hugain i'ch ymlid
chwi. Rhyfedd mor araf y cerddasoch chwi. Pa le y mae yr anifeiUaid
yr aethoch i'w hymofyn ? ' ebe Math. * Y maent wedi gwneuthur cren iddynt
yn y cantref arall isod,' obe Gwydion.

Ar hyny, clywent yr udgyrn a'r dygyfor yn y wlad; a gwisgo eu
harfau a wnaethant, a cherdded hyd yn Mhenardd yn Arfon. A'r nos
hono, dychwelodd Gwydion ab Don a Gilfaethwy ei frawd i Gaer Dathal ;
ac i wely Math ab Mathonwy yr aeth Gilfaethwy, gan orfodi Goewin o'i
hanfodd i gydgysgu, a bwrw y morwynion eraill allan yn anmharchus.

Pan welsant y dydd dranoeth, cyrchu a wnaethant lle yr oedd Math
ab Mathonwy a'i lu ; a phan ddaethant, yr oedd y gwyr hyny yn myned
i gymeryd cynghor pa du yr arhoynt Pryderi a Gwyr y Dehau ; ac i'r
cynghor y daethant hwythau. A chawsant yn y cynghor mai goreu aros
yn nghademid Gwynedd, yn Arfon ; ac yn nghanol y ddwy faenor yr
arosasant, sef Maenor Penardd a Maenor Coed Alun^. Pryderi a ymosod-
odd arnynt, ac yno y bu brwydr galed a Uaddfa fawr o bob tu, a bu
raid i Wyr y Dehau encilio, ac enciliasant hyd y Ue a elwir eto NantcoU^.
YmUdiwyd hwynt. a bu yno frwydr ddifesur ei maint; yna y ciHasant
hyd y Ue a elwir Dolbennjaen ; ac yno deisyf heddwch a wnaethant, a
cheisio tangnefedd, a Phryderi a roddes Gwrgi Gwastra a phedwar ar
hugain o íeibion bonedd yn wystlon heddwch. Wedi hyn cerddasant mewn
tangnefedd hyd y Traeth Mawr; ond fol y deuent tua Melenryd^ uis

1 Maemr Pemrdd a Maenor Coed Âlun^ — Y mae amrywiaeth barn parth safle y
fiaenaf. Yn Mabinogion Lady Guest, dywedir mai gorllaw Conwy y safai, tra y tybia eraill
mai yn ardal Clynog a'r Eifl. Os jt oiaf, yr oe Id hi a Maenor Coed Alun, yn awr
Coed Helen, ger Caemarfon, yn taro ar eu gilydd. Y mao y dybiaeth olaf yn hwyluso
cryn lawer ar dreigliad y digwyddiadau rbagllaw.

^ Nant CüZZ.— Afonig a groesir tua naw milldir o Gaerynarfon ar y ôordd rhwng
y dref bono a Dolbenmaen, yn Eifìonydd.

' MeUnryd.—Cwmwá rbwng y Traeth Mawr a'r Traeth Bacb.

« Y MABINOGION.

«

•

gellìcl atal gwyr y ddau lu rhag saethu ar eu gilydd. A Phryderi a jrodd
genadan at Math yn erchî gwahardd y ddau lu, a gadael rhyngddo ef
a Gwydîon ab Don, canys efe a barasaî y rhyfel. Daeth y genad hon
Ät Fath ab Mathonwy. * le/ eb ef, * rhyngof fi a Duw, os da gan
Wydion ab Don, mi a'i gadawaf yn llawen; ni cynihellaf fi neb fyned i
ymladd heb wneuthur ohonom nînau yn ol ein gallu/ * Diau,' niedd y
cenhadau, * Pryderi a ddywed mai teg oedd i'r gwr a wnaeth hyn o gam
îddo ddyfod i ' ymladd law-law âg ef , a gadael y ddau lu yn segur.'
'Dygaf i Dduw fy nghyffes,' ebe Gwydion, *nad archaf i Wyr Gwynedd ym-
ladd drosof fi, a minau fy hun yn cael ymladd â Phryderi. Mi a ymladdaf
âg ef law-law yn llawen.' A danfonwyd hyny at Pryderi. * le,' eb ef,
*nid archaf finau î neb ofyn fy iawn namyn fy hun.'

Tna y ddau a wisgasant eu harfau, ac ymladd a wnaethant. a
thrwy nerth grym a llidiowgrwydd, a hud a lledrith Gwydion, lladdwyd
Pryderi, ac yn Maen Tyriawc^ uwch Melenryd, ei claddwyd, ac yno y
mae ei fedd.

Gwyr y Dehau a gerddasant yn athrist tua'u gwlad; ac nid rhyfedd
— eu harglwydd a gollasynt, a Uawer o'u goreugwyr, a'u meirch, a'u harfau
gan mwyaf. Gwyr Gwynedd a ddychwolasant yn Uawen a gorawenus.

* Arglwydd,' ebe Gwydion wrth Math, * onid iawn ini ollwng eu
gwystlon i wyr y Deheu a wystlasant i ni ar eu heddwch, ac na ddylem
eu cadw yn ngharchar ? ' * Rhyddhaer hwynt ynte,' ebe Math. Felly y
gwas hwnw, a'r gwystlon oeddynt gydag ef, a oUyngwyd ar ol gwyr y
Deheu.

Yntau Math a gyrchodd Gaer Dathal; citlir Gilfaethwy ab Don
ŵ'r teulu oeddynt gydag ef a aethant i amgylchu gwlad Gwynedd, yn
ol eu harfer, heb fyned i'r llys. Math a gyrchodd i w ystafell, ac a
barodd barotoi Uo iddo i benelino, fel y caffai ddodi ei draed ar lin y
forwyn, * Arglwydd,' ebe Goewin, • cais forw-yn arall a fo is dy draed ;
gwraig wyf fi/ * Pa ystyr sydd i hyn ? ' * Trais, argl-wydd, a ddaeth am
fy mhen, a hyny yn ddirgel; ac ni buom i ddystaw; nid oedd yn y
Uys neb ar nas gwypai; sef trais dy neiaint feibion dy cliwaer, arglwydd,
Gwydion ab Don a Gilfaethwy ab Don ; cam a wnacthant i mi, a chy-
wilydd i tithau ; a chysgu a wnaethpwyt genyf, a hyny yn dy ystafell
ac yn dy wely dl' * le,' ebe yntau, * yr hyn a allaf, mi a'i gwnaf ; mi.

' Maen Tynawc — Maoütwrog. Eitlir «lywed Enyhjninn y Bt:ciìuu mai yn Abergeuoli y
<2laddwyd Pryderi.

MAB AB MATHONWY. »

a baraf iti gael iawn yn nghyntaf, ac yna mynaf inau iawn. Tithau, mi
a'tb gymeraf yn wraig, ac a roddaf feddiant fy nghyfoeth yn dy law/

Ac ni ddaethant hwythau ar gyful y llys, namyn trigo yn am-
gylchu y wlad a wnaethant, onid aeth gwaharddiad iddynt gael na bwyd
na diod. Ar y cyntaf ni ddaethant hwy ar gyful Math ; yna y daethant ato.
*Arglwydd,' ebynt hwy, *dydd da iti/ * le,' ebe yntau, *ai i wneuthur
iawii imi y daethoch chwi ? ' *Arglwydd, wrth dy ewyllys di yr ydym.'
*Pe buasech wrth fy ewyllys, ni choUaswn gynífer o wyr ac o arfau ag a
gollais. Fy nghywilydd ni ellwch chwi ei dalu imi, heb son am angau
Pryderi; a chau y daethoch at fy ewyllys, minau a ddechreuaf boen
amoch.'

Yna y cymerth ei hudlath^ ac a darawodd Gilfaethwy anid oedd yn
ewig ; ac ymaflodd yn y llall yn gyflym, gan y mynai ddianc, ac a'i tarawodd
â'r un hudlath onid oedd yn garw. 'Ghu eich bod mewn rhwymedigaeth
mi a wnaf i chwi gerdded yn nghyd, a meddu anian y creaduriaid yr ydych
ar eu ffurf ; a blwyddyn i heddyw, dowch yma ataf fi.'

Yn mhen blwyddyn i'r un dydd, y clywid twrw o dan bared yr
ystafell, a chwu y Uys yn cyfarth am ben y twrw. * Edrych,' ebe Math,

* pa beth sydd allan.' 'Arglwydd/ ebe un, * mi a edrychais ; y mae yna garw^
ac ewig, ac elain^ (fawn) gyda hwynt. Yna cyfododd yntau, a daeth allan ;
a phan y daeth, gwelai y tri Uwdn, sef carw, ewig, ac elain cryf. Yna
efe a ddyrchafodd ei hudlath, ac eb efe, * Yr hwn a fu ohonoch yn ewig y
llynedd, bydded faedd coed eleni ; a'r hwn a fu garw y llynedd, bydded
garnen coed (a loild sow) eleni ;' ac ar hyny eu taraw â'r hudlath. * Yr ieuanc
hwn a gymeraf i, ac a baraf ei feithrin a'i fedyddio.' A'r enw a ddoded
arno oedd, Hyâdwn, * Ewch chwithau, a byddwch y naill yn faedd coed,
a'r llall yn ganien coed, ac anian y moch coed bydded i chwithau ; a
blwyddyn i heddyw, byddwch yma o dan y pared, a'ch etifedd gyda chwi'

Yn mhen blwyddyn, clywid cyfarthfa cwn dan bared yr ystaíell, a
chynhwrf yn y Uys ar ben hyny; ac ar hyny, cyfodi a wnaeth yntau a
myned allan. A phan ddaeth allan, tri llwdn a welai, sef baedd coed, a
charnen coed, a Uwdn ieuanc da gyda hwynt ; a mawr ydoedd o'i oedran.

* le,' eb efe, * hwn a gymeraf i ataf, ac a baraf ei fedyddio ;* a tharawodd
ef â'i hudlath onid oedd yn Uanc gwinau, llyfndeg ; a dodwyd amo yr enw

1 Cymerih ei hudlath.- -Diuu mai amcau yr awdwr yu yr adran hon o'i Fabinogi ydyw
dwyn i ddirrayg a gwarth yr hen goel Dderwyddol mewn trawsffurfiad eneidiau.

2 Elain, — * Fel elain coch o flaen cwn,' ebe Tudur Aled yn ei gywydd i'r March ; a
thybia rhai mai dyna wreiddyn yr enw Dolyddelen.

10 Y MABINOGION.

Hychdwìi. *A chwîthau, yr un a fu faedd coed ohonoch y Uynedd, bydded
fleiddast eleni; a'r hwn a fu gamen y Uynedd, bydded flaidd eleni/ Yna
tarawodd hwynt â*i hudlath onid oeddynt flaidd a bleiddast.' *Ac anian yr
anifeiliaid yr ydych yn eu rhith bydded i ch^vithau ; a byddwch yma flwydd-
yn i heddyw dan y pared hwn*'

Yr un dydd yn mhen y flwyddyn, clywid cynhwrf a chyfarthfa
cwn o dan bared yr ystafell, ac yntau a gyfodes allan. A phan ddaeth,
gwelai flaidd a bleiddast, a chenaw cryf gyda hwynt. * Hwn a gymeraf i,' eb
efe, *ac a baraf ei fedyddio, ac y mae yr enw jti barod, sef yw hwnw,
Bleiddwn. Tri meib y sydd i chwi, a'r tri hyny ynt: —

Tri meib Gilfaethwy enwir,

Tri o ymladdwyr cywir,

Bleicldwi), Hyddwn, Hychdwn hir.'

Yna efe a'u tarawodd hwythau iU dau a'r hudlath onid oeddynt yn eu cnawd
eu hunain. * Ha wyr 1 ' eb efe, * o gwnaethoch gam i mi, digon y buoch
mewn poen, a chywilydd mawr a gawsoch — bod plant i bob un ohonoch o'î
gilydd. Darperwch cnaint i'r gwyr, a golchi eu penau. a'i hadgyweirio.' A
gwnaed hyny.

Ac wedi ymgyweirio, daethant ato ef * Ha wyrl' eb efe, *tang-
nefedd a gawsoch, a'm cared:grsvydd a gewch; a roddwch chwi cynghor
imi pa forwyn a geisiaf?' *Arglwydd, ebe Gwydion ub Don, *hawcid yw
dy gynghori — Arianrod^ ferch Don, dy nith, ferch dy chwaer.'

Hono a gyrchwyd ato, a'r forwyn a ddaetli i niewn. * Ha forwyn I '
eb efe, *a wyt ti for\\yn?' *Ni wn i, arglwydd, amgcn na'ni bod.' Yntau
a gymerodd ei hudlath, ac a'i camodd ; * cama di dros hon,' ob efe, * ac
os wjii ti forwyn, mi a wn yn y camawd.' Yna hi a gamodd dros yr
hudlath; ac ar y cam, gadawodd fab brasfelyn mawr. Ac yn ol dolefain
y mab, hi a gyrchodd y drws ; ac ar hyny, rh}n\' beth bychan a welwyd,
Ond cyn cael o neb ail olwg amo, Gwydion a'i cymerth, ac a roddes len
o bah [sidan] yn ei gylch ac a'i cuddiodd yn ngwaelod cist is traed ei wely.
*Ie,' ebc Math ab Mathonwy, *mi a baraf fedyddio hwn,' wrth y mab
brasfelyn ; * a'r enw a baraf iddo, Dylan/

Bedyddio y mab a wnaethpwyd ; ac fol yr oeddys yn ei fedyddio, ete
a gyrchodd i'r môr. A phan y daeth i'r môr anian y môr a gafodd, a

1 Arianrod fcrcli Don. — Rhcstrir hi yn y Tri^cdd gvdji Gwenn ferch Oywryd ab Crydon a

MAB AB MATHONWY. 11

chystal y nofiai a'r pysg goreu yn y môr, ac o achos hyny y gelwid et
Dylan eil Don^. Ni thores tòn o t^no erioed. A'r ergyd y daeth eî angau
ohonî a fwriAvyd gan Gofannon ei ewythr, a hono a elwid y 'Drydydd
anfad Ergyd.'

Fel yr oedd Gwydion un diwmod yn neflFro yn ei wely, ef a glywaî
swn yn y gist is ei draed ; ac er nad oedd y swn yn uchel, digon uchel
ydoedd iddo ef ei glywed. Tntau a gyiododd yn gyflym, ac a agorodd y
gist ; ac wedi ei hagor, ef a welai fab bychan yn rhwyfo ei freichiau o blyg
y lleni. ac yn eu gwasgaru. Ac efe a gymerth y mab yn ei freichiau. ac
a'i cyrchodd i dref Ue y g^vyddai fod gwraig â bronau ganddî, a chytuno a
wnaeth â'r wraig i feithrin y mab; a'r mab a fagwyd y flwyddyn hono.

Yn mhen y flwyddyn, hoflF oedd ganddynt ei weled yn edrych
gymaint a mab dwyflwydd oed ; a'r ail flwyddyn, mab mawr oedd, yn gallu
dyfod ei hun i'r llys, Yna Gwydion, wedi ei ddyfod i'r Uys, a sylwodd
arno; a'r mab a ymgynefinodd âg ef, ac a'i carodd yn fwy nag undyn; a'r
mab a fagwyd yn y llys hyd onid oedd yn bedair blwydd oed, pryd yr
oedd gyraaint a phe buasai wyth mlwydd oed.

Un diwmod, efe a aeth gyda Gwydion i ymdaith allan, a Gwydion a
gyrchodd i Gaer Arianrod, a'r mab gydag ef. Wedi ei ddyfod i'r Uys,
cyfododd Arianrod i'w dderbyn, a'i groesawu, a chyfarch gwell iddo. * Duw
a roddo dda iti,' eb efe. * Pwy yw y mab hwn sydd gyda thi t ' ebe hi.

* Y mab hwn, mab i ti yw ef.' * Och 1 paham y cywilyddi fi, a'm dilyn â'm
cywilydd, a'i gadw cyhyd a hyn î ' * Oni bydd amat ti gywilydd mwy na
meithrin ohonof i fab cystal a hwn, bychan o beth fydd dy gywilydd.' * Pa
enw sydd ar y mab ? ' ebe hi. * Diau,' eb efe, * nid oes amo un enw eto.'

* le,' ebe hi, * mi a dyngaf dynged iddo, na chaiflT ef enw oni chaflFo genyf i.'

* Dygaf i Dduw fy nghyflTes,' eb efe, * gwraig ddrwg wyt ti ; a'r mab a
gaiflT enw er dy waethaf di; yr hyn sydd yn dy flino di ydyw na'th
elwir yn forwyn.' Yna cerdded ymaith mewn lKd a wnaeth, a chyrchu
Caer Dathal, ac yno y bu y nos hono.

Tranoeth, cododd a chymerodd y mab gydag ef, ac aeth i ymdaith
ar lan y weilgi rhwng hyny ac Aber Menai. Aphan welodd hesg a môr-
wiail, efe a rithiodd long ohonynt. ac o'r gwymon a'r hesg y rhithiodd lawer
o gordwal (Turhish Leather). ac a'i brithodd hyd na welsai neb ledr tecach

î Dylan Eil Don. — * Dylan,' traeth y môr ; o dy k glan, *Eil,* cyfyatyr â mab. Y mae
yr heti chwedlonydd yn dangoa ei ddonioldeb arferol, trwy wneud gair mwys o Don, fel nas gwyr
y darllenydd yn iawn pa nn ai Don, enw y teulu, ynte tòn y môr, a feddylir. Ymddangosodd
Marwnad Dylan Ail Ton ' yn y Cambro Briton, i. 151 ; a phriodolir hi i Daliesin.

C 2

12 Y MABINOGION.

nag ef. Wedi hyny, cyweirio hwyl ar y Uong a wnaeth, a dyfod i ddrws
porth Caer Arianrod ef a'r mab yn y Uong, a dechreu Uunio esgidiau a'u
g\\Tiio. A gwelwyd hwynt o'r Gaer, a phan wybu yntau eu gweled, cyf-
newidiodd ei wedd a'i íFurf ei hun a'r mab, fel nad adnabyddid hwynt.
*Pa ddynion y sydd yn y llong acw?' ebe Ananrod. *Cryddion,' ebynt
hwy. * Ewch i odrych pa rysv ledr sydd ganddynt, a pha ryw waith a
wnant.'

A daeth y cenhadau atynt ; a phan ddaethant yr oedd ef yn britho cord-
wal, a hyny yn euraidd. Dychw^elodd y cenhadau, gan fynegi hyny i Arianrod.
*Ie,' ebe hithau, 'dygwch iddo fesur fy nhi-oed, ac erchwch i'r crydd
wneud esgidiau imi.' Yntau a luniodd yr csgidiau ; nid wrth y mesur,
eithr yn fwy. Dyg^^yd yr esgidiau iddi, ac wele yr oeddynt yn ormod.
* Gormod yw y rhai hyn,' ebe hi, * efe a gaîff eu gwerth, gwnaed hefyd
rai a fo Uai na hwynt.' Yntau a wnaeth rai eraill yn Uawer llai na'i throed,
a'u haníon iddi. *Dywedwch iddo,' ebe hi, *mae rhy fychain yw y rhai
hyn ; ' a dy wedwyd hyny iddo. * le,' ebe yntau, * ni luniaf i esgidiau iddi oni
welwyf ei throed.' Ebe hi, *Mi a af hyd ato ef.' A hi a ddaeth hyd
at y Uong; a phan ddaeth, yr oodd ef yn lluuio esgidiau a'r mab yn
gwnio. *Dydd da iti, arglwyddes,' eb cfe. *Duw a roddo dda i tithau,'
ebe hi; *rhyfedd yw genyf na fedrit wneud esgidiau oddiwrth fcsur.'
*NÌB medrwn,' ebe yntau, * ond yn awr mi a fedraf.'

Ar hyny, wele ddryw yn sefyll ar fwrdd y llong; a'r mab a anelodd
ato, ac a'i tarawodd rhwng gewyn ei goes a'r asgsvru. Hithau a chwardd-
odd, * diau,' ebe hi, * gyda Uaw gjrffes (steady) y tarawis y llew ef.' ' le/
ebe yntau, *anniolch Duw i ti, y mab a gafodd enw, a da ddigon yw
yr enw ; gelwir ef bellach, Llew Llaio Gyffes}

Yna y diflanodd y cyfan, yn hesg ac yn wymon ; a'r gwaith nis
canlynodd ef yn hwy na hyny ; ac o'r achos hwn y gelwir Gwydion yn
* Drydydd Eurgrydd.' * Diau,' ebe hithau, * ni byddi di weli o fod yn ddrwg
wrthyf i.' 'Nibum i yn ddrwg eto wrthyt ti,' eb efe. Yna efe a droes
y mab yn ol i'w biyd ei hun. *Minau a dyngaf dynged,' ebe hi, *na chaffo

^ LUic Llaw Gijffùtf. — GyfySj o gyf^c i(«— gwir diysgog, gan gyfeirîo at yr ergyd a rodcles efe i
Gronw Pobyr. Rhestrir ef yn y Triocdd, gyda Caswallon ab Beli a Manawyddan ab Llyr, dan y
penawd, * Tri Eurgrydd Ynys Prydain ; ' * pan fu ef, gyda Gwydion ab Don, yn ceisio enw ac
arfaeth y gan Rianon [Arianrod] ei fam ef.' Mewn Tri arall, cysylltir ei enw hefo Ilhun ab Beli a
Morgan Mwynfawr, fel * Tri ruduawc [gwaedlyd] Ynys Prydain ;* * ond un oedd ruddocach na'r
tri ; Arthur oedd ei euw — am flwyddyn, ni ddeuai na gwellt na llysiau y fl*ordd y cerddai Arthur.'
Cyfeirir at ei fedd yn Englynion y Beddau : —

* Bet LleT Llawgyflfec 7 dan achUn mor
Yny ben y gjwnes
Gur oet hwimu guir ni rotes.*

Ac yii ol Trioedd y Meirchf * Melyngan mangre,' ei farch, oedd un odri phrif gadfarch yr Y'nyshon.

MATH AB MATHONWY. 13

arfau byth hyd oni wîsgwyf fi hwyat am dano/ *Rhyngof fi a Duw/ eb
efe, * er gwaethaf dy ddîreidi di, ef a gaiff arfau.^

Yna y daethant hwy tua Dinas Dinllef, lle y meithrinwyd Llew
Llaw Gyffes oni allai farchogaeth pob march, ac onid oedd gyflawn o
bryd, twf, a maint. A Gwydion a wybu ei fod yn dihoeni o eisiau meirch
ac arfau; a galwodd ef ato. *Hal was,' eb efe, *ni a awn i neges yforu,
a bydd di lawenach nag ydwyt.' *Hyny a ^vnaf,' ebe y gwas.

Ac jm ieuenctyd y dydd dranoeth, cyfodi a wnaethant, a chymeiyd
yr arfordir, i fyny tua Bryn Arien; ac yn y pen uwchaf i Gefn Clydno,
cymeryd meirch a wnaetbant, a dyfod tua Chaer Arianrod. Yno newid-
iasant eu prj^d a'u gwedd, a myned at y porth yn rhith dau was ieuanc,
eithr fod pryd G^vydion yn bruddach nag tm y gwas. ' Y porthor,' eb efe,
*dos i fewn, a dywed fod yma feirdd o Forganwg.' Y porthor a aeth.
*Can croesaw iddynt ; gollwng hwy i mewn,' ebe hi.

A dirfawr lawenydd a gawsant; y neuadd a gyweiriwyd, ac i fwyta
yr aethant. Gwedi darfod bwyta, ymddyddan a wnaeth hi a Gwydion
am chwedlau a hanesion; a chwedleuwr da oedd Gwydion. A phan
ddaeth amser ymadael â'r gyfeddach, ystafell a gyweiriwyd i'r dyeithriaid,
ac i gysgu yr aethant.

Yn y plygain, Gwydion a gyfodes, ac a alwodd ei hud a'i allu ato;
ac erbyn ei bod yn oleu dydd, yr oedd sain udgyrn a thrwst arfau yn
diaspedain trwy yr hoU wlad. Pan oedd y dydd yn dyfod, hwy a
glywent guro ar ddrws eu hystafell, ac Arianrod yn erchi ei agoryd. A
chyfodi a wnaeth y gwas ieuanc ac agoiyd; hithau a ddaeth i mewn, a
morwyn gyda hi. *Hawyr da!' ebe hi, *lle ddrwg yr ydym ni?' *Io,'
ebe yntau, *ni a glywn udgym a llefain; a pha beth a debygi di o
hyny ? ' * Diau,* ebe hi, * ni chawn i nî weled lliw y weilgi gan gynifer
o longau sydd yn cyniweir ar hyd-ddo, ac y maent yn cyrchu gyntaf
gallont i'r tir. Pa beth a wjiawn niî' * Arglwyddes,' ebe Gwydion, *nid
oes ini gynghor onid cau y gaer amom, a'i chynal goreu gallom.' Ebo
hithau, * Duw a dalo i chwi ; cynheliwch chwithau ; cewch yma ddigon o
arfau.*

Ar hyny, i ymofyn yr arfau yr aeth hi ; ac wele hi yn dyfod, a dwy
forwyn gyda hi, ac arfau deuwr ganddynt. * Arglwyddes,* eb efe, 'gwiso-
am dan y gwr ieuanc hwn; a minau, mi a'r morwynion, a wisgaf am
danaf inau. Mi a glywaf dwrf y gwyr yn dyfod.' * Hyny a wnaf,' ebe
hi; a hi a wisgodd am dano ef yn Uawen ac yn gyfangwbL *A ddarfu

14 Y MABINOGION.

i ti,' eb efe * wisgo am y gwr ieuanc ? ' * Do,' ebe hi. * Yr wyf inau
wedi darfbd,' ebe Gwydion ; * diosgwn yn awr ein liarfau ; nid rhaid ini
wrthynt.' *^Och!' ebe hithau, *paham? dyma y llynges yn nghylch y ty.'
*EaI wraig, nid ocs yna yr un llynges.' *Ochl' ebe hithau, *pa beth
oedd yr hoU gynhwrf a fu yma?' *Cynhwrf ydoedd,' ebe yntau, *i dori
dy fwriad di, ac i gael arfau i'th fab; ac yn awr efe a gafodd arfau,
hcb ddini diolch i ti.' * Rhyngof i a Duw,' ebo hi, * gwr drwg wyt ti.
Gallasai Uawer mab goUi ei fywyd trwy y cynhwrf a beraist ti yn y
cantref hwn heddyw. Ond mi a dyngaf dynged na chaiff ef wraig fyth
o'r un genedl sydd ar y ddaear yr awrhon.' * Gwraig ddireidus a fuost
ti erioed,' eb efe, *ac ni ddylai neb fod yn help i ti; er hyny, ete a
gaiff wraig.'

Hwythau a ddaethant at Fatli ab llathonwy, a chwynfan yn bmdd
rhag Arianrod a wnaethant ; a mynegi iddo pa fodd y cawsant arfau i'r
mab. * Ic,' ebe Math, * ceisiwn ninau, fi a thithau, ein hud a'n Uedrith,
a gwnawn iddo w^raig o flodeu. Bellach, y mae efe yn wr llawn maint
a chyn deced gwas ag a welodd dyn erioed.' Yna y cymerasant hwy
flodeu y derw, a blodeu y danadl (bjoom), a blodeu yr erwain (meadow
sweet); ac o'r rhai hyny swyno y forwyn decaf a theleidiaf a welodd dyn
erioed ; a'i bedyddio a wnaed yn y fan, a dodi arni yr enw BlodeuwedJ},

Wedi iddynt briodi ac i'r wledd fyned heibio, ebe Gwydion, *Nid
hawdd i wt heb gyfoeth deithio oddiamgylch.' * le,' ebe Math, *mi a loddaf
iddo y cantref goreu i was ieuanc ei gael.' *Arglwydd,' eb efo, *pa
gantref yw hwnw ? ' * Cantref Dunodig,' ebe Math ; a hwnw a elwir yr
awrhon yn Eifionydd ac Ardudwy^. A'r lle ar y cantref y cyfancddodd efe

1 Blodmwedd. — Fel y gallesid disgwyl, y mae y drychfeddwl awyaol Lwn wedi cael sylw
aml un o'r beirdd Cymreig. Cyfeiria Taliesin ato yn * Kadeir Eeridweu ;' a'r serch-fardd di-
gyffelyb Dafydd ab Gwilym, yn ei gywydd * Achau y Dylluan ;' a ddy wed mewn ymgom rhyugddo
oí â hi : —

BAKi>D.~£r hyn, pa 'ddeiyn pa'i haint
Pwj áj henw, prjd henaint ?

Dylluan.— Boncdd gwellgwedd i'm gelwynt,
Biodeuwedd wrth gjfedd gynt ;
Merch i arglwydd. ail Melrchion,
Wyf fl, myn Dewí ! o Fon.

Bardd — Hoywfun wen, gwawr ei henwi
£r trist ion, pwy a'th troei ti ?

Dylluan.— Gwydion fab Don ar Gonw}',
Hudlath ni bu o'i fath fwy
A'm httdodd i o'm hoywder
I'r poen a weli, nid per.'

Haul dramawT o hil dremynt,
Am heuru ei garu gynt,
Goronwy fab Pefr Goronhir,
Arglwydd Penllyn hoyw^-n hir.

a Ardudwy, — Saif Dyffryn Ardudwy ar fìn y môr yn nghwr gorllewinol sir Feirionydd.
y mae'r boll fangre yn fyw gan ddyddordeb hanesyddol a chwedlonol. Yn y naiU beu iddo,
Baif Castell Harlech, maes cynifer o ddigwyddiadau cyffrous o amser Brauwen ferch Llyr a
Dafydd ab Einion i lawr hyd ddyddiau y Weriniaetb ; yn y pen arall, Bron y Clydwr, caltref
yr ben Buritan Hugh Owen ; ar ci du dwyreiniol, ceir bwlch, llo y coUwyd llawer o wacd y
dewrion gynt, a elwir Drws Ardudwy ; ac ar yr ochr arall, * 'E geir lle bu yd a gwin fawr
grugiau o for gregin,' canys yno y gorwedd tan y môr barus adfeilion Cautref y Gwaelod.

MATH AB MATHONWY. 15^

ydoedd lys a elwir Mur y Castell, yn ngwrthdir Ardudwy. Yno y cyfaneddodd
ac y gwladychodd ef, a phawb a fu foddlon iddo ef a'i arglwyddiaeth.

Ac un diwrnod, efe a aeth i Gaer Dathal, i ymweled â Math ab
Mathonwy; a'r un dydd hithau a gerddodd yn y llys, A hi a glywai
lef corn; ac ar ol Uef y corn, wele hydd blin yn myned heibio, a chwn
a helwyr o'i ol ar draed ac ar feîrch. *Danfonwch was,' ebe hi, *î
wybod pwy yw y nifer acw.' Y gwas a aeth a gotyn pwy oeddynt.
*Gronw Pebr^ yw hwn, y gwr sydd yn arglwydd ar Benllyn,' ebynt hwy;
a hyny a ddywed y gwas iddî hithau. Yntau a gerddodd ar ol yr hydd,
ac ar yr afon Gynfael y goddiweddodd ac y lladdodd ef.

Ac wrth flingo yr hydd, a bwydo ei gwn, yno y bu hyd oni ddaeth
y nos amo ; a phan oedd y dydd yn adfeilio a'r nos yn neshau, efe a
ddaeth at borth Uys Mur y Castell. *Diau,' cbe Blodeuwedd, *ni a gawn ein
goganu gan y penaeth hwn, onis gwahoddwn eí i mewn.' * Diau, arglwyddes,*
ebynt hwy, * iawnaf yw ei wahodd.' Yna yr aeth cenadau ato, ac efe a gy-
merth ei wahodd yn llawen, ac a aeth i mewn. ELithau a ddacth i'w groes-
awu, ac i gjrfarch gwell iddo. * Arglwyddes,' eb efe, *Duw a dalo it' dy
garedigrwydd.'

Wedi diosg ei wisg helwriaethol, myned i eistedd a wnaethant. A
Blodeuwedd a edrychodd amo; ac o'r awr yr edrychodd hi arno, hi a lan-
wyd yn gyflawn o'i serch. Yntau a edrychodd arni hithau, a'r un meddwl a
ddaeth ynddo ef ag oedd ynddi hi ; ac nis gallai gelu ei fod yn ei chara,
a'i fynegi iddi a -wnaeth. Hyn a barodd iddi ddirfawr lawenydd ; ac o achos
y serch a'r cariad a ddodasai pob un ohonynt ar eu gilydd y bu eu hym-
ddiddan y nos hono, ac i gysgu yr aethant.

Dranoeth, efe a geisiodd fyned ymaith. *Diau,' ebe hi, *nid ai di
oddiwrthyf fi heno.' Y nos hono hefyd y buant yn nghyd ; ac y bu cynghor
ganddynt pa fodd y caent fod yn nghyd yn barhaus. * Nid oes gynghor,' eb
efe, * onid un ; ceisio cael gwybod ganddo pa flFordd y daw efe i'w angau,
a hyny yn rhith gofal am dano.'

Dranoeth drachefn, efe a geisiodd fyned ymaith; ac ebe hi, *Diau,
ni chynghoraf di heddyw i fyned oddiwrthyf fi/ *Diau,' ebe yntau, *gan
mai felly y cynghori di, nid af finau. Ond dywedaf, er hyny, fod peiygl

^ Gronw Pebyr.—'Eîe ydoeJd arglwydd Penllyn, yn mlaen Dyffryn Edernion. Safai ei
syfoeth oddiar Lyn Tegid, yn Meirion. Cofnodir ei deulu, nea ei wyr, yn Tri 36, fel hyn :
• Tri anniweir deulu Ynys Prydain ; Teulu Goronwy Pefyr o Benllvn a ommeddaaant eu
harglwydd o erbynioit y gwenwynwaow gan Llew Llaw Gyffcs yn iJech Oronwy ym blaen
Cynfael yn Ardudwy.' Y ddau deulu eraill oeddynt yr eiddo Gwrgi a Pheredur a theulu Alaa
Fyrgan.

16 Y MABINOGION.

i'r penaeth biau y llys ddyfod adref.' 'le/ ebe hî, *yforu mî a ganiataf
i ti fyned ymaith/

A'r diwrnod nesaf, efe a gychwynodd, ac ni luddiodd hithau ef.
*Cofia,' eb efe, *yr hyn a ddywedais wrthyt, ac ymddyddan yn ddwys
âg ef, a hyny yn rhith ysmaldod cariad; a deisyf wybod ganddo pa flfordd
y gallai ddyfod i'w angau.'

Yna y daeth Llew Llaw Gyffes adref ; a threulio y dydd a wnaeth-
ant trwy ymddyddan, a cherdd, a chyfeddach; a'r nos hono, i gysgu yn
nghyd yr aethant. Ac efe siaradodd â hi unwaith ac eilwaith, ac nid
atebodd hi iddo. * Pa beth a ddarfu i ti?' eb efe, *a wyt ti yn iach?*
*Meddwl yr ydwyf,* ebe hi, *yr hyn nis meddyhet ii am danaf i, sef
gofalu am dy angau di, os elit ti o'm blaen i.' *Duw a dalo iti am dy
ymgeledd,' eb efe, *oni ladd Duw fî, nid hawdd fy lladd.' *A wnei di,
er Duw ac erof inau, fynegi imi pa ffurf y daw dy angau; canys gwell
yw fy nghof i er gochelyd yr anffawd hono na'r eiddot ti.* * Dywedaf
yn llawen,' eb efe, *nid hawdd y gellir fy lladd, oddieithr trwy ergyd, a
rhaid iddynt fod flwyddyn yn gweuthur y bar y lleddir fi âg ef, ac heb
wneuthur dim amo ond pryd aberth ddydd Sul.' ' Ai dyogel hynny ? *
«be hi. * Dyogel ddigon,' eb efe ; * ac ni ellir fy lladd i mewn tŷ, nac
allan o dŷ; ni ellir fy Uadd ar farch nac ar fy neudroed.' *Pa ffordd
ynte,' ebe hi,' *y gellir dy ladd di?' *Mi a ddywedaf i ti,' ebe yntau,
* gwneuthur badd imi ar lan afon, a gwneud cronglwyd uwch ben y
gerwyn, a dwyn bwch a'i ddodi gerllaw y gerwyn ; a dodi ohonof inau
y naill droed ar gefn y bwch, a'r Uall ar ymyl y gerwin; a phwy
bynag a'm tarawai felly, a'm lladdai.' Ebe hithau, * Diolchaf i Dduw,
hawdd yw ysgoi hyny.'

Nid cynt y clywodd hi yr ymadrodd nag y danfonodd at Gronw
Pebyr. A Gronw a lafuriodd yn gwneud y waywffon ; ac yn mhen un
dydd a blwyddyn, yr oedd yn barod, ac efe a beris i Flodeuwedd wybod

hynny.

'Arglwydd,' ebe hi wrth y Llew, *yr wyf wedi meddwl pa fodd
y gallai fod yn wir yr hyn a ddywedaist ti wrthyf gynt; ac a ddangosi
di i mi pa fodd y safet ti ar ymyl y gerwyn ac ar y bwch, os ceisiaf
inau yr badd ? * * Dangosaf,' ebe yntau. Hithau a ddaníones at Ronw,
ac a archodd iddo fod yn nghysgod y bryn a elwir yn awr, Bryn
Cyfergyr, yr hwn sydd ar lan afon Cynfael. Hi a beris hefyd gynuU holl
«ifr y Cantref, a'u dwyn i'r ochr draw i'r afon, gyferbyn a Bryn Cyfergyr.

Dranoetb, hi a ddywedodd wrth Llew, *Mi a berais ddarpar y

MATH AB MATHONWY. 17

glwj^d a'r enaîiii, ac y maent yn barod.' Ebe yntau, *Awn ninau
iV hedrych yn Ilawen/ A hwy a ddaethant dranoeth i weled y fan.
*Ti a ai i'r badd. arglwydd,' ebe hi/ *Af yn llawen,' ebe yntau; ac
efe a aeth i'r badd ac a ymeneiniodd. 'Arglwydd,' ebe hi, * dyma yr
auifeiliaid y dywedaist ti mai bychod oeddynt.' *Pâr ddal un ohonynt
a'i ddwyn yma,' eb efe ; a gwnaed hyny. Ac efe a gyfododd o'r badd,
ac a wisgodd ei lodrau am dano, ac a ddododd y naiU droed ar ymyl
y gerwyn a'r llall ar gefn y bwch.

Yna cyfododd Gronw o'i guddfa, ac ar ben ei lîn y cyfodes, ac a
fwriodd saeth wenwynig, ac a darawodd y Llew yn ei ystlys nes y lluch-
iodd y paladr ymaith, ond y pen a lynodd yn yr archoll. A Llew a
roes waedd dorcalonus, ac a ehedodd i fynu yn rhith eryr, ac ni welwyd
ef o hyny allan.

Cyn gyflymed ag yr aeth ef ymaith, y cyrchasant hwythau, Blodeu-
wedd a Gronw, i'r Uys; a chysgu y nos hono yn nghyd. Tranoeth, Gronw
a oresgynodd Ardudwy; ac wedi goresgyn y wlad, efe a drigodd ynddi,
onid ei eiddo ef oedd Ardudwy a Phenllyn.

A'r chwedl hon a ddygpwyt at Fath ab Mathonwy; a thrymder a
thristwch mawr a barodd hi iddo, ac i Wydion mwy nag iddo yntau.
'Arglwydd,' ebe Gwydion, *ni orphwysaf byth oni chaflFwyf wybod beth a
ddaeth o fy nai.' * le,' ebe Math, * Duw a fo yn north i ti.' Ac efe a
gychwynodd, ac a rodiodd rhagddo hyd derfynau Gwynedd a Phowys; ac
wedi hyny, a ddaeth hyd yn Arfon.

Ac yno, yn Maenor Penardd, efe a ddaeth i dŷ mab aillt (bondêman),
lle y disgynodd ac y trigodd y nos hono; a gwr y tŷ a'i dylwyth a daeth-
ant i mewn, ac yn ddiweddaf y daeth y meichiad [coidwad y moch]. Ebe
gwr y tŷ wrth y moichiad, * Ha 1 was, a ddaeth dy hwch di heno i mewa î *
* Do,' ebe yntau, * yn awr y daoth hi at y moch.' * Pa ryw gerdded sydd ar
yr hwch ? ' ebe G\vydion. Ebe'r meichiad, * Pan agorer y cren bob dydd,
yr â allan ; ac ni cheir golwg arni, ac ni wyddis pa flfordd yr â, mwy na
phed elai i'r ddaear.' *A wnoi di,' cbe Gwydion, *erof i, beidio agor drws y
cren oni byddwyf i yno gyda thi ? ' * Gwnaf yn llawen,' ebe yntau.

I gysgu yr aethant y nos hono ; a phan welodd y meichiad liw y
dydd, efc a ddeffroes Gwydion ; ac yntau a gyfododd, ac a wisgodd am dano»
ac a ddaeth gyda'r meichiad, ac a safodd wrth y cren. A'r meichiad a
agorodd y cren, ac ar hjmy, dyma hithau yn bwr\v naid allan, ac jm cerdded
ymaith yn gyflym. Gwydion a'i canlynodd, a chymeryd gwrthwyneb i
rediad afon a wnaeth hi, nes dyfod i nant a elwir yn awr Nant y Llew.

18 Y MABINOGION.

Yno, hi a ddechreuodd bori; a Gwydion a ddaeth o dan y pren lle yr oedd
yr hwch, ac a edrychodd pa beth oedd hi yn ei bori, a phori yr ydoedd gig
pwdr a chynron. Yna, ete a edrychodd i frig y pren, ac a welai eryr; a
phan ymysgydwai yr eryr, y syrthiai y pryfed a'r cig pwdr ohono, a'r hwch
yn ysu y rhai hyny, ac efe a dybîodd mai y Llew oedd yr eryr, ao a
ganodd iddo yr englyn hwn : —

*Derwen a dyf rhwng dau lyn,
Gorddu yw awyr a gl^m,
Oni adwaenaf ei ofid tỳn ;
Llew, pa betb yw hyn.'

Ar hyny yr eryr a ddaeth i lawr i ganol y pren, a Gwydion a ganodd

iddo englyn arall: —

'Derwen a dyf yn ardd faes, •
Nis gwlych gwlaw, nis mwydawdd,
Naw ugain angordd a borthea —
Yn y blaen Llew Llaw Gyflfes.*

Yna Llew a yraollynges, onid oedd ar y gaino isaf yn y pren ; a
Gwydion a ganodd englyn arall iddo : —

* Derwen a dyf dan oriwaered,
Mirain a raedrus im' ydyw ;
Oni ddywedaf i
Y daw y Llew i*m harffed.'

Yntau a ddisgynodd ar lin Gwydion, ac efe a'i tarawodd â'i hudlath
onid oedd yn ei rith ei hun; ac ni welodd neb erioed dremynt truenusach
nag oedd amo — nid oedd ddim ond croen ac asgwrn.

A hwy a ddaethant i Gaer Dathal, a dyg\vyd at Llew bob meddyg
da yn Ngwynedd, a chyn terfyn y flwyddyn yr oedd yn hollîach. * Arglwydd,'
eb efe wrth Fath ab Mathonwy, * y mae yn amser i mi gael iawn gan y gwr
y cefais ofid ganddo.' 'Diau,' ebe Math, *nis gall efe ymgyTial, a'th iawn di
ganddo.' *Ie,' ebe yntau, *goreu genyf i po gyntaf y caffwyf iawn/

Yna cynhyrfu Gwynedd a wnaethant, a chyrchu i Ardudwy; a
Gwydion a gerddodd yn y blaen, ac a ddaeth at Fur y Castell. A phan glybu
Blodeuwedd ei fod yn dyfod, hi a gymerth ei morwynion gyda hi, ac a flFodd
i'r mynydd. Wedi croesi yr Afon Gynfael, hwy a ddaethant at lys oedd ar
y mynydd; a chan ofn, yr oeddynt yn cerdded yn ngwysg eu cefnau hyd
oni syrthiasant i lyn^, ac y boddasant oll oddieithr Blodeuwedd. Gwydion
a'i goddiweddodd hithau, ac a ddywedodd wrthi, *Ni laddaf dydi; mi a
wnaf iti y sydd waeth, sef yw hyny dy ollwng yn rhith aderyn ; ac o achos

1 Syrthiasant iV Llyn. — Yma rhydd yr awdwr cywrain gyflensdra l'r darllenydd ddyfalu
trosto ei hnn pa lyn ydoedd, gan fod yn dra sicr mai Llyn y Mprwynion a ddyfelid. Gor-
wedda Llyn y Morwynion ar y mynydd, tua thair miUdir i'r deheu-ddwyrain o Ffestiniog, ar
derfynau Ardudwy, ac nid yw Mur y Castell nepeli oddiwrtho.

MAB AD MATHONWY. 19

y cywîlydd a wnaethost î Lew Llaw Gyffes, ni feiddî byth ddangos dy
wyneb liw dydd, a liyny rhag ofn yr holl adar, a bod yn anian iddynt
dy faeddu a*th anmharchu Ue bynag y'th gaffout. Ac ni cholli di dy enw,
eithr gelwir di íyth, BloJeuiceiW A Blodeuwedd yw Dallhuan yn iaith yr
awr hon ; ac am hyny, y mae yn gas gan yr adar y Ddalluan ; a gclwir
eto y Ddallhuan yn Flodeuwedd.

Yntau Gronw Pebyr a ffodd i Benllyn, ac oddiyno a ddanfonodd
genhadau at Llew Llaw Gyffes yn gofjoi a fynai efe ai tir, ai daear, aí
aur, ai arian, yn iawn am y sarhad. *Na chymeraf, myn y Nefoedd,*
eb efe. * a dyma y peth lleiaf a gymeraf i ganddo : — !Myned i'r Ue yr
oeddwn i ynddo pan y tarawodd fi â'i waewffon, a minau i'r lle yr oedd
yntau; a gadael imi ei daraw of ; a hyny yw y Ueiaf peth a gymeraf i
ganddo.'

Hyny a fynegwyd i Ronw Pebyr. * le,' ebe yntau, * teg yw imi
wneutfcur hyny. Fy ngwyr da, a'm teulu, a'm brodyr maoth, a oes un
ohonoch chwi a gymer yr ergyd drosof i ? ' * Nac oes, yn ddiau,' ebynt
hwythau. Ac o achos gomedd ohonynt ddyoddef un ergyd dros eu hargl-
wydd, y gelwir hwy o hyny hyd heddyw, ' Trydydd Anniwair Deulu.' * le,'
eb efe, * mi a'i cymeraf.'

A daethant ill dau hyd at lan yr Afon Gynfael; a Gronw a safodd yn
y Ue yr oedd Llew Llaw Gyffes pan y tarawyd ef, a Llcw yn y lle yr oedd
yntau. Ac ebai Gronw Pebyr wrth Llew, 'Gan mai o ddrwg ystryw
gwraig y gwnaethum i iti yr hyn a wnaethum, mi a ddeisyfaf arnat er Duw
adael imi ddodi y llech a welaf acw ar lan yr afon rhyngof a'r ddyrnod.'
*Diau,' ebe Llew, *ni'th omeddaf o hyny.' *Duw a dalo iti,' ebe Gronw ;
ac efe a gymerodd y llcch ac a'i dodes rliyngddo â'r ergyd.

Yna Llew a fwriodd y saeth, nes yr aoth trwy y llech, ac y toroJd
gefn Gronw. Ac yno y lladdwyd Gronw PebjT. Ac y mae y llech ar lan
Afon Gynfael, yn Ardudwy, â'r twll trwyddi ; ac o achos hyny y gelwir hi
yn Uech Gionw,

Llew Llaw Gyffes eilwaith a oresgynodd y wlad, ac a'i llywiodd yn
llwyddianus; a dywed hancs iddo fod yn arglwydd wedi hyny ar Wynedd.

Ac felly y teifyna y gainc Iion o'r Fahinogì.
D 2

PEREDUR AB EFROG.

(Y MAE y Fabinogi hon, gydag ychydig o gyfnewidiadau, wedi oi chyfieithu i araryw o
ieithoedd Gogleddbarth Ewrob. Yn y Ffrancaeg, ceir hi mewn dwy ffurf —
brydyddol a rhyddieithol ; y gyntaf tan y teitl Ferc€val le GaloiSf a phriodolir
ei * hawduriaeth i Chrestien de Troyes, yr hwn a flodeuai yn y ISîfed ganrif,
a'r hwn a gyfieithodd hefyd larlles y Ffyr^on, Argraffwyd hi yn ei ffurf
ryddieithol yn Paris yn 1529 ; eithr hyd y gwyddÌB, un copi o> argraflìad
hwnw sydd ar gael. Y mae y cyfieithiad Seisnig ohoni mewn Saesneg hynafol,
ac nid oes ond un copi o'r llawysgrifen ar gael, a hwnw yu nghadw yn
Mhrif-eglwys Lincoln. Ei theitl ydyw, §r. Fceueü of Oales Cosyn to King Arthoure ;
a bernir ei bod cyn hyned a'r Î3eg ganrif. Cyfieithwyd hi o'r Ffrancaeg i'r
Germanaeg rywbryd tua 1200, gan Wolfram Yon Eschenbach ; a chyrhaeddodd
y fath boblogrwydd, fel y mae amryw lawysgrifau hynafol ohoni ar gael eto ;
ac argraffwyd hi yn y lÖfed ganrif. YmdtJangosodd cyfieithiad o Ferceml mewn
Germanaeg ddiweddar hefyd o waith Sann Marts, yn 1830. Cyrhaeddodd mor
bell i*r Gogledd ag Ynys yr la (Icéland); trosglwyddwyd hi i iaith ddysgrif-
iadol y brodorion yno, tan yr enw Farceval Sagay yn yr 17eg ganrif. Yr oedd
y gweithrediadau milwriaethus a chyffrous a gofuodir ynddi yn cyìfateb i chwaeth
rjrfelgar y gwledydd hyny saith neu wyth can' mlynedd yn ol.

£Ni wyddis nemawr ddim am Peredür, ond ei fod yn un o farchogion mwyaf clodfawr
^ Llys Arthur. Cymerai ran arbenig yn mhrif ymchwil yr oes hono, sef dyfod o

hyd i'r Greal Cyfrin ; ac yn ol y chwedl yn Ffrancaeg, Peredur a'i cafodd yn
y diwedd. Dywed yr hen ramantau Seisnig, Morte cT^r^/iur, yr un peth am
dano ; a dilynwyd hwythau gan Tenuyson yn ei Idylls of the King. Cyfeirir
ato mewn dau o leiaf o'r Trioedd. Yn un ohonynt dywedir : — * Tri Marchawg
Llys Arthur a gadwasant y Greal : Cadawg fab Gwynlliw, ac Illtud Farchawg
a sant, a Pheredur fab E frawc'- -Tri 121. ün arall a ddywed : — *Tri March-
awg Llys Arthur a gawsant y Greal : Galath yab Lawuslot dy Lak, a Pheredur
mab Efrawc larll, a Bort mab brenin Bort Y dden gyntat oeddynt wery o
gorff a'r trydydd oedd ddiweir am ua wnaeth pechawd cnawdol ond unweith a
hyny drwy brofedigaeth yn yr amser yr euillodd ef ♦ ♦ ** o Braneor, yr
hon a fu Ymerodres yn Constinobl, or honn y doeth y genedlaeth fwyaf or byd,
ag o genedlaeth Joseph o Arimathea y hanoeddyn ell tri, ac o lin Dafydd
brophwyd mal y tystiolaetha ystoria y Greal.* — Tri Ixl Y mae lluaws o feirdd
yr oesau wedi canu ei glodydd, a dringeb uwchaf eu mawl i wrhydri a dewrder
personol fyddai cydmaru gwrthrychau eu cunmoliacth i Peredur ab Efrog.
Beruir iddo gael ei ladd yn mrwydr Cattraeth, canys y mae Aneuryn, yn ei
restr o arwyr y gad drychinebus hono, yn sou am ' Peredur arueu dur.' Efrog
yn bresenol ydyw Yorí ; ac felly, gellir tybied mai brodor o Ogledd Prydain
oedd Peredur. Fe wel y darllenydd wrth ddarllen y Fabinogi^ ei fod yn cael
ei alw weithiau ynddi yn *Peredur Baladr Hir/ yr hyn sydd yn arwyddo ei
fedrusrwydd wrth drin y waewffun.]

Efrog Iarll oedd biau iarllaetli y Gogledd. A saith mab oedd iddo.
Ae nid ar ei gyfoeth yr oedd yn byw, eithr ar yr hyn a enîllai mewn

PEREDÜR AB EFROG. 21

twrneiraeint^ a rhyfeloedd, ac ymladdau. Ac fel y mae yn mynych ddi-
gwydd i'r neb a ganlyuo ymladdau a rhyfeloedd, efe a'i «hwe' mab a
laddwyd. Seithfed mab oedd iddo, Peredur oedd ei enw, a'r ieuangaf
oedd hwnw ; nid oedd ef mewn oedran i fyned i yraladd nac i ryfel,
onîde lladdesîd yntau fel y lladdwyd ei dad a'i frodyr. A gwraig
ddyfeisgar ofalus oedd ei fam, a raawr oedd ei phryder am ei hunig fab
a'i gyfoeth. A hi a benderfynodd flfoi i anialwch a difFeithwch didramwy,
a lle annghyfanedd ; ac ni adawodd hi neb yn ei chymdeithas oddieithr
gwragedd a bechgyn, a dynion didraha, na allent, ac na weddai iddynt,
nac ymladd na rhyfela. Ni chaniatai hi i neb, yn y lle y clywai ei mab,
son am na meirch nac arfau, rhag dodi ohono ei fryd arnynt. A'r mab
beunydd a âi i'r flforest i chwareu, ac i daflu damau o goed ac ysgyrion;
ac un dîwrnod. ete a welai ddeadell geifr ei fam, a dwy ewig (hind) yn
gyfagos iddynt yn sefyll, a rhyfeddu yn fawr a wnaeth fod y ddwy
hyny heb gyrn, a chyrn ar y rhai eraiU, a thybiodd iddynt tod yn hir
ar goll, a choUi eu cyrn am hyny. A thrwy ei fedr, a chyflymdra ei
draed, efe a gyrmllodd yr ewigod a'r geifr i mewn i dŷ oedd yn* mhen
y fforest ; ac a ddaeth drachefn at ei fam. ' Fy mam,' eb efe, * mi a
welais beth rhyfedd yn y coed ; dwy o'th eifr di wedi myned yn wyllt-
ioii, a cholli eu cym gan faint yr amser y buant ar goU ; ac ni chafodd
dyn erioed gymaint traflFerth ag a gefais i yn eu gym i mewn.' Ar
hyny, cjŵdi a wnaeth pawb, a myned i'w gweled ; a phan eu gwelsant,
hwy a ryfeddasant.

Un diwrnod, hwy a welent dri marchog yn dyfod ar hyd y ffordd
fawr oedd yn ystlys y flForest ; sef, Gwalchmai ab Gwyar\ Geneir Gwystyl^,

1 Twrnemeint (Toumamenta). — Ymladdau personol, gledd yn nghledd fynychaf. Pan
oedd marcbogwriaeth (chivalry) mewn bri, cynhelid y twrnemeint hyn mewn gwahanol
barthaa o'r wlad or gwobrwyo teilyngdod y buddugoliaethwr, ac fel math o Eisteddfodaa
marchogacthol ; a mawr oedd parch y buddugwyr ynddynt gan wreng a boneddíg. Cyn-
ygiodd Harri VII., brenin Lloegr, ddwy fodrwy aur, ac ynddynt feini gwerthfawr, yn
wobr i^r goreu mewn twrnameint. Bryd arall, y wobr fyddai swm mawr o aur ac arian ;
ac nid aiifynych y ceid iarllod, fel Efrog yn byw yn bendefìgaidd wrth ddilyn twrna-
nieint ac ymladdau.

i Gwalchmai ab Owyar, — Arwr enwog yn rhan flaenaf y 6ed ganrif. Yr oedd yn
nai fab chwaer i Arthur, o Gwyar, ei hail wr. Gwneir tri chofnodiad ohono yn y Tri'
oedd. Yn Tri 70, rhestrir ef gyda Llechau ab Arthur a Rhiwallon Wallt Ëanhadlen, tan
y penawd, * Tri deifnogion Ynys Prydain ; ' * ac nid oedd naa gwypynt ei ddefnydd a'i
ddeifnogacth, ai o ryw, ai o ran, ai o ansawdd, ai o gyfansawdd, ai o ddychymod, ai
o ddychymyg, ai o anian, ai o aniad y byddei.' Cofnodir ef yn Tri 115, gyda Drudwas
Madawc, fel ^ tri marchogrion aurdafodogion Llys Arthur ; ' * a doetbaf o bob doethion
o*u haiuser oeddynt, ac mor deg a llaryeidd eu hymddwyn, ac mor hyawdl eu holl ym-
adroddiou, fel nas gallai neb bidl iddynt ar a geisiynt.' Rhoddîr cymeriad cySelyb iddo
hefyd yn Tri 119. Oblegyd y cyneddfau hyn, yr oedd Gwalchmai yn gymerìad tra enwog

22 Y MâBINOGION.

ac Owain ab Urîen^; ac Owaîn oedd yn ymlid ar ol y marchog a ranasai yr
afalau yn Llys Ai-thur^. *Fy mam/ ebe Peredur, *pwy yw y rhai acw?*
^Angylion ydynt, fy mab,' ebe hithau. *Ar fy ffydd,' ebe Peredur, 'mi a
âf yn angel gyda hwynt ; ' ac efe a ddaeth i'r ffordd i'w cyfarfod,
'Dywed, enaid,' ebe Owain, *a welaist ti farchog yn myned heîbio yma
heddyw neu ddoe?' *Ni wn i beth yw marchog,' ebe yntau. *Y cyfiyw
im ag wyf i,' ebe Owain. * Os dywedi di imi y peth a ofynaf iti,' ebe
Peredur, * minau a ddy wedaf i tîthau yr hyn a ofyni dithau/ * Dywedaf yn
Uawen,' ebe Owain. * Beth y w hwn ? ' ebo Peredur am y cyfrwy. * Cyf-
rwy,' ebe Owain. Ac efe a holodd yn fanwl beth oedd y taclau a welai
ef ar y gwyr a'r meircli a'r arfau, a pha beth oedd eu hansawdd a'u dyben ;
ac Owain a fynegodd iddo yn llwyr bob peth am danynt. * Dos rhagot,' ebe
Peredur,' *mi a welais un cyffelyb i'r hwn yr ymofyni am dano; a minau a
ddeuaf ar dy ol dî.'

Yna dychwelodd Peredur at ei fam a'i chymdeithion. * Fy mam,' eb
eíe, * nid angylión oedd y gwyr hyny, eithr marchogion urddasol ; ' a'r íam
a syrthiodd mewn llewyg. A daeth Peredur at y fan yr oedd y ceffylau a
glydent y tanwydd ac a ddygent y bwyd a'r ddiod o'r Ile cyfanedd i'r an-
ialwch, a chyraerth o'u pUth geffyl brychwelw, esgyrniog, yr hwn debygai
ef oedd y cryfaf ohonynt; ac efe a wasgodd bynoreg {pack saddle) yn gyf-
rwy iddo, ac hefo gwyddenau (twigs) a ddynwaredodd y taclau a welsai ar
y meirch y dydd o'r blaen, ac ar bobpeth arall. Ac efe a ddaeth drachefn
at ei fam, ac, erbyn hyn, yr oedd yr iarlles wedi dadebru o'i llewyg. * le,
fy mab, ai cychwyn fyniî' * le,' eb efe, *trwy dy genad.' * Cymer genyf î
gynghorau cyn cychwyn,' ebe hi. * Cymeraf yn llawen,' eb efe, * dywed ar
frys.' *Dos rhagot,' ebe hi, *i Lys Arthur, lle y mae y gwyr goreu, a
haelaf, a dewraf. Os gweli eglwys, cân dy Bader. Os gẅeli f\vyd a diod,
a'u heisiau arnat, ac na bo neb yn dy gymhell, cymer hwynt dy hun. Os

cydag awduron Cyrareig. Ei enw yn LladÌn ydyw — Walganns neu Walweyn ; ac yn
î'francae}^, Gawain. Dywed William o MalmeBbury, fod bedd Gwalchmai, neu fel ei
gelwir ganddo ef Walwen, wedi ei ddarganfod yn 1086, ar lan y môr, yn nghantref y
Rhos, Bir Benfro, lle y mae man o'r enw Castell Gwalchmai neu ÌŶulinyìiS CastU Dywed
Engìynion y Beddau —

Bet gualchmai jrm pyton

Ir dilif djTBeaton.

Lladdwyd ef yn nichreuad y rhyfel trychinebus rhwng ei ewythr a MeilT&wá.^Enicogion Cymru,

' Oeneir Gv:ystyL — Nid oes dim o hanes y marchog hwn ar gof a chadw.

^ Owain ab ÍJrí ew.—Gweler y Nodion i larlles y F/ynoìi,

* Lìys Arthur. — Safai prif Lya Arthur yn Nghaerlleon ar Wysg, sir Fynwy. Y mae
y dref yn dwyn eto amryw o olion ei mawredd gynt. Gclwirei hninchw i\reiìfd (amphilheatre)
yn Ford Gron Arthur.

PEREDÜR AB EFROG. 2*

clywi waedd, dos ati; a gwaedd gwraig yn anad gwaedd arall yn y byd.
üs gweli dlws teg, cymer ef, a dyro i arall ; a chlod a geffi o hyny. Os
gweli íerch deg, câr hi, er na fyn hi di; gwell ac uwch gwr y gwneir di o
hyny na chynt/

Ac wedi yr ymadrodd hwn, Peredur a esgynodd ar ei farch, a chy-
merodd yn ei law ddyrnaid o ffyrch blaen-llymion, ac a gychwynodd ymaith
rhagddo. Deuddydd a dwynos y bu yn cerdded anialwch, a fforestydd, a
lleoedd diffaeth, heb twyd ac heb ddiod ; ac yna y daeth i goed mawr,.
anial; ac yn mhell yn y coed, efe a welai lanerch deg, wastad; ac ya
y Uanerch, efe a welai babell ; a chan dybied mai eglwys oedd y babell^
efe a ganodd ei Bader. A phan ddaeth efe at y babell, yr oedd y drws
yn agored, a chadair aur oedd yn agos i'r árwB, a mor^yyn wineu, brydferth,
yn eistedd yn y gadair, a rhactal (frontlet) aur am ei thalcen, a meini dis-
glaer yn y rhactal, a modrwy aur oedd ar ei llaw. A Pheredur a ddis-
gynodd, ac a aeth i mewn. A llawen fu y forwyn wrtho, a chyfarch
gwell iddo. Yn mhorth y babell, efe a welai f\vyd, a dwy gostrel yu
llawn o win, a dwy dorth o fara cann, a golwythîon o gig mochyn
gwyllt. *Fy mam,' ebe Peredur, 'a barodd imi, pa le bynag y gwelwn
fwyd a diod, ei gymeryd.' *Cymer dithau, unben,' ebe hi, *y bwyd a
chroesaw.' Ac efe a gymerodd haner y bwyd a'r ddiod iddo ei hun, gan
adael y llall i'r forwyn. Ac wedi darfod bwyta, efe a ddaeth ac a
benliniodd gerbron y forwyn. *Fy mam,* ebe efe, *a barodd imi, lle
bynag y gwelwn dlws teg, ei gymeryd.' *Cymer dithau, enaid,* ebe hi.
Ac efe a gymerth y fodrwy ac a esgynodd ar ei farch, ac a aeth
ymaith.

Ar ol hyny, wele y marchog biau y babell yn dyfod, sef oedd hwnw^
Syberw y Llanerch ; ac wrth weled ol y march, efe a ddywedodd wrth y
forwyn, *Pwy a fu yma ar fy ol i?' 'Dyii rhyfedd ei ansawdd, arglwydd,'
ebe hi ; ac a ddysgrifiodd ei wedd a'i ymddygiad yn hoUoI. * Dy wed,' eb
ef e, * a wnaeth efe gam â thi ? * * Naddo, myn fy nghred,' ebe hi. * Myn
fy nghred, ni'th gredaf,' eb efe, *ac oni chaf i hyd iddo, a dial amo fy Ilid
a'm cywilydd, ni chei di drigo dwy nos yn fy nhŷ.' A chyfodi a wnaeth
y marchog, a myned i chwilio am Peredur.

A Pheredur a deithiodd yn mlaen tua Llys Arthur; eithr cyn iddo
ef gyrhaedd, yr oedd marchog arall wedi bod yno, a rhoddi modrwy
eurfras^ yn nrws y porth er dal ei farch, a myned i'r neuadd Ile yr oedd

1 Modrwy eurfras. — Yn nyddiau marchogwriaeth, yr oedd yn angenrheidiol fod y
march wrtb law bob amser. iíid anfynych y byddlfri*w weled gyda'i berchen yn ystafell y

S4 Y MABINOGION.

Arthur^ a*r teulu, a üwenhwjrfar^ a'i morwyníon, a gwas yr ystafell yn
gwasanaethu o orflwch aur ar Wenhwyfar. A'r marchog a daflodd y
ddiod oedd yn y blwch i'w gwyneb ac ar ei gwisg, ac a roddes fonclust
mawr i Wenhwyfar, gan ddywedyd, *0s bydd neb cyn hyfed âg ymofyn
y gorflwch hwn â mi, a dial sarhad Gwenhwyfar, deued ar fy ol i'r
weirglodd, ac mi a'i harosaf yno/ Ac efe a gymerth ei farch ac a
gyrchodd i*r weirglodd. A phob un o'r teulu a ostyngodd ei ben, rhag
ofn y gofynesid iddo fyned i ddial sarhad Gwenhwyfar; a thebygent nad
oedd neb yn ddigon eofn i hyny, os na byddai wedi ei amgylchu â swyn
a Uediith, fel nas gelUd dial arno. Ar hyny, wele Peredur yn dyfod i'r
neuadd ar geffyl brychwelw, esgyrniog, a thaclau musgrell amo, annheilwng
o lys urddasol felly ; ac yn nghanol y neuadd y safai Cai'*. * Dy wed, y
gwas hir,' ebe Peredur, * ai dacw Arthur?' *Beth a fyni di,' ebe Cai,

"wleJd ; ac un o * Dri Thlws ar Düeg Ynys Prydain' oedd, *Keby8tr ("ẁaííer^ KlydDO Eiddyn
a oedd mewn ystwti'wi is draed i wely ; eiddunai y march a fynai yno, ef a'i cai.'

1 Arthur, — Prif arwr milwrol chwedloneg Brydeinig. Mab ydoedd i üthr Bendragon,
yr hwn oedd yn fab i Gystenyn Feudigaid, ac yn frawd i Emrya Wledig. Ei fam ydoedd
íîigr, merch Ámlawdd Wledig. Yr Eigr hon yw Igerna y Lladin, ac Ygraine y rhamantau
Ffrengig, y rhai a'i galwant hi y wraig brydt'erthaf yn Ynys Prydaiu. Y mae tua haner
dwsin o wahanol fnnau yn Mhrydain yn ymryson am fod yn fan genedigaeth iddo ; ond y
fam fwyaf cyífredin yw mai yn Tintagei, yn Nghernyw, y gwelodd efe gyntaf olouni dydd.
Mae yn ddiddadl ei fod yn hanu o linachau mwyaf clodfawr yr Ynys. Oud beth oedd hyd
a lled gwirioneddol ei diriogaeth, a maint ei deyrnas, nid yw yn hawdd gwybod. Ymladd-
odd aml i frwydr waedlyd yu erbyn y Saesou, y rhai yu yr oes hono oeddynt yn *giwdod
ormes ' yn Mhrydain ; cofnodir deuddeg o'r cyfryw, Vr manau y cymerasant le, a bu yn
fuddugol mewu unarddeg o*r deuddeg ; ond yn y ddeuddegfed, trwy frad a thrwy law Modred,
ei nai fab chwaer, lladíîwyd y ddau wrth ymladd â'u gilydd mewn brwydr lawlaw. Gelwir
hono, Cad Gamlan. Claddwyd ef yn Ynys Afallou, ger Gwhid yr Haf ; a bu traddodiad
am oesau yn mblith ei gydgenedl nud oedd ei farwolaeth ond cwsg, ac y codai drachefii i'w
rhyddhau hwyut o tan iau gaethiwus yr estron Fe welir oddiwrth hyn fod yn Ârthur hoU
■anhebgorion arwr ; ac nad oedd yu angenrheidiol er cwblhau y meddylddrych ond ei
chwyddo ef, ei gyfeiUion, a'u gweithrediadau. Cydnebydd pawb fod chwedloneg wedi cyf-
lawni hyn yn dra effeithiol ; a thrwy ei hofferynoliaeth hi y mae Arthur wedi myned
yn enw teuluaidd trwy yr holl fyd gwareiddiedig.

^ Crwenh'wyfar.—'Dyyfed y Trioedd fod gan Arthur dair gwraig o'r enw hwn ; ond yr
enwocaf ohonyut ydoedd y drydedd, yr hon oedd yn ferch i Gogyrfan Gawr. Fel gwraig i
arwr ardderchog, gwisgir hithau mewn prydferthwch arbenig, a chlodforir hi uwchlaw holl
rianod y byd. Dyna ddywed Chwedl am dani ; ond j mae Traddodiad yn dywedyd dipyn
yn wahanol, canys ceir ar Lafar Gwlad hyd y dydd hwn — * Gwenhwyfar, merch Gogyrfan
Oawr — drwg yn fechan, gwaeth yn fawr.* Hyhi ydyw Ouinevtre Tennyson ; a chyfeiria
Daute, yn ei ystlysgan swynol i Francisca da Ramini ati hi a'r marchog ffyddlawn Syr
Lancelot.

2 Cai Hir. — Ydoedd fab i Gynyr Cainfarfawg, ab Gwron ab Cunedda Wledig. Yr
oedd yn un o bedwar marchog ar hiigain Llys Arthur. Gwneir amryw gyfeiriadau ato yn y
Trioedd. Gelwid ef yu un o * Dri Taleithawg Cad,' sef rhai a wíagent dalaithiau am yr
arlais mewn rhyfel. Tri arall a fldywed ei fod yn nn o * Dri Lledrithiawg Farchawg,' y
rhai pan ymlidid hwynt, allent drawafrurfio eii hunain i'r llun a fynent. Efe oedd prif
gogydd Llys Arthur. Tybir mai (KUliwrf:ho ef y cafodd Caer Gai, yn Mhenllyu, Meirion,
ei enw ; a chredir mai yn Cai Hir, Abcrafon, Morganwg, y claddwyd ef.

PEREDÜR AB EFROG. 25

*âg Arthur?' *Fy mam a barodd imî ddyfod i'm hurddo yn farchog
urddawl at Arthur/ *Myn fy nghred,' ebe Caî, *yr wyt yn rhy annheil-
wng o ran dy farch a'th arfau/ Yna gwelwyd ef gan y teulu, a bwriwyd
ysglodion ato. Ac ar hyny wele gorr {dwarf) yn dyfod i mewn a chorres
gydag ef, a ddaethai i'r Llys flwyddyn cyn hyny i erchi trwydded gan
Arthur, yr hyii a gawsant; ac yn ystod y flwyddyn, nî ddywedasai yr
un ohonynt yr un gair wrth neb. Y corr pan welodd Peredur, * Haha 1 *
eb efe, * croesaw Duw iti, Peredur deg fab Efrog, pen y müwyr a
blodeu y raarchogion.' ' Diau,' ebe Cai, * dyma dro chwith, bod flwyddyn
yn fud yn Llys Arthur, yn cael dewis dy yrnddyddanwr, ac yn galw y
cyfryw ddyn a hwn, yn ngwydd Arthur a'i deulu, yn ben y milwyr a
blodeu raarchogion,' a rhoes fonclust iddo onid oedd ar lawr mewn marw
lewyg. Yna gwaeddai y gorres, * Haha 1 ' ebe hi, * croesaw Duw iti,.
Peredur deg fab Efrog, blodeu y milwyr a chanwyll y marchogîon.' * le,
forwyn,' ebe Cai, *dyraa dro gwael, bod flwyddyn yn fud yn Llys Arthur, a
galw y cyfryw ddyn a hwn yn y raodd y gelwaist,* a Chai a roddes droediad
iddi onid oedd ar lawr mewn marw lewyg. *Y gwr hir,' ebe Peredur,

* mynega irai pa le y mae Arthur.' * Taw â'th swn,* ebe Cai, * dos ar
ol y marchog a aeth oddiyma i'r weirglodd, a dwg y gorflwch oddiamo,
ac ymladd âg ef, a chymer ei farch a'i arfau, ac wedi hyny ti a gei dy
urddo yn farchog urddawL' * Y gwr hir, minau a wnaf hyny,* ac efe a
droes ben ei farch, ac a aeth allan ac i'r weirglodd. A phan ddaeth, yr
oedd y marchog yn ymdaith yn ol a blaen, yn falch o'i allu a'i ddewder.

* Dywed,' eb efe, * a welaist ti neb o'r llys yn dyfod ar fy ol i î * ' Y
gwr hir oedd yno,' ebe Peredur, 'a barodd i rai dy ddyrachwel di, a
chymeryd y gorflwcli, a'r niarch, a'r arfau, i rai fy hun.' * Taw,' ebe'r
marchog, *do8 yn ol i'r Llys, a phâr i Arthur ei hun ddyfod, neu ddan-
fon rh^rwun arall, i yraladd â mi; ac oni ddaw yn fuan, nid arosaf am
dano' * Älyn fy nghred I ' ebe Peredur, * dewis di ai o*th fodd ai o'th
anfodd, niyfi a fynaf y raarch, a'r arfau, a'r gorflwch.' Yna y marchog
a ruthrodd arno yn llidiog, ac a roes ddyrnod mawr dolurus iddo rhwng
ei ysgwydd a'i wddf. *Aha!' ebe Peredur, • ni chwareuai gweision fy
mam â mi fel yna ; minau a chwareuaf â thithau yr un modd.' Ac efe
a'i tarawodd hefo ffbrch flaenllem yn ei lygad, nes yr aeth trwy ei wegil
allan, ac y syrthiodd i'r Uawr yn farw.'

*Diau,' ebe Owain ab Urien wrth Gai, 'drwg y gwnaethost yn gyru
y dyn flol hwnw ar ol y maichog; un o ddau beth a ddigwydd iddo —
naill ai cael ei ladd neu eî ddymchwelyd. Os dymchwelir ef gan y

26 Y MABINOGION.

marchog, efe a dybîa mai un o wyr y Llys ydoedd, a daw o hyny
annglod dragwyddol ar Arthur a*i wyr. Os eî ladd a gaîff, bydd yr
annglod yr nn, a'i bechod arao yntau yn ychwaneg. Mi a af î weled
beth a ddigwyddodd iddo/ Ac Owain a welai Peredur yn llusgo y
marchog ar hyd y weirglodd. *Beth a wneî di fel hyn? * eb efe. *Ni
ddaw y bais haiam hon,' ebe Peredur, * byth oddiam dano, trwy ty ymdrech
V Ac Owain a ddiosges yr arfau a*r dillad. *Dyma i ti, enaid,' eb efe,
*farch ac artau gwell na'r rhai eraiU; cymer hwynt yu llawen, a thyred
gyda mi at Arthur i'th urddo yn farcliog urddawl, canys yr wyt yn ei
haeddu.' * Na weler fy wyneb mwy, od aí,' ebe Peredur, * eithr dwg di y
gorflwch hwn i Wenhwyfar ; a dy wed i Arthur pa le bynag y byddwyí mai
gwr iddo ef a fyddaf, ac os gallaf wneud Ues a gwasanaeth iddo mi a'i
gwnaf, a dywed na ddeuaf byth i'r Llys hyd oni chaf ddial sarhad y corr
a'r gorres ar y gŵr hir sydd yno/ Yna y daeth Owain drachefn i'r Llys,
ac a fynegodd yr hanes i Arthur a Gwenhwyfar, ac i bawb o'r teulu, yn
nghyda'r bwgwth ar Gai.

A Pheredur a aeth i'w daith ; ac fel yr oedd yn myned rhagddo
wele farchog yn cyfarfod ag ef. * ba le y deui di?' ebo'r marchog.

* Lys Arthur,* ebe Peredur. * Ai gwr i Arlhur wyt ti ? ' * le, myn fy
nghred,' ebe Peredur. *Iawn y lle hwn iti broffesu bod yn ngwasanaeth
Arthur.' *Paham?' ebe Peredur. *Mi a ddywedaf,' cb efe, *pob gwr i
Arthur a gyfarfyddodd â mi, a leddais.' Ni bu mwy rliyngddynt na hyny,
eithr ymladd a wnaethant ; ac nid yn hir, nes y bwriodd Peredur ef dros
bedrain (crupper) ei farch i'r llawr. Yna'r marchog a ddeifciyfodd ei nawdd.

* Nawdd a geffi,' ebe Peredur, * os rhoddi dy Iw ar fyned i Lys Artlnir a
mynegi iddo maî myfi a'th fwriodd er anrhydcdd a gwasanaeth iddo ef, a
dywed na ddeuaf byth i'r Llys hyd oni chaffwyf ddial wirhad y corr a'r
gorres. A'r marchog a roddes ei Iw ar hyny, ac a gychwynodd tua Llys
Arthur, ac a ddywedodd hyny, a'r bygythiad ar Gai.

Peredur a aeth rhagddo; ac yn yr un wythnos, cyfarfu âg un
marchog ar bumtheg, ac efe a'u bwriodd oll yn gywilyddus. Hwythau
a aethant i Lys Arthur; a'r un ymadrodd ganddynt ag oedd gan y
marchog cyntaf, a'r un bygythiad o eiddo Peredur ar Gai. A cherydd
a gafodd Cai gan Arthur, ac yntau a fu ofidus am hyny.

Peredur a aeth rhagddo, ac a ddaeth i goed mawr anial, ac yn
ystlys y coed yr oedd llyn, ac ar y tu arall yr oedd caer deg. Ar lan
y Uyn, gwelai wr gwynllwyd hardd yn eistedd ar obenydd o sidan, a
gwisg o sidan am dano, a gweision oedd yn pysgota ar y llyn hwnw.

PEREDUR AB EFROtì. 27

A phan welodd y gwr gwynllwyd Peredur yn dyfod, efe a gerddodd

tua'r gaer; a chloflF oedd yr hen wr. Yntau Peredur a gyrchodd i'r llys,

a*r porth oedd yn agored, ac î'r neuadd y daeth. A'r gwr gwynllwyd

oedd yn eistedd ar obenydd o flaen tanllwyth o dân mawr; a'r teuUi a'r

cwinni a godasant i dderbyn Poredur a'i ddadwisgo, a'r gwr a barodd

iddo eîstedd ar gẁr y gobenydd A chyd eistedd ac ymddiddan a wnaeth-

ant. A phan ddaeth amser gosod y byrddau a myned i fwyta, yn ymyl

y gwr a biau y llys y dodwyd Peredur i eistedd. Gwedi darfod bwyta,

gofynodd y gwr i Peredur os gwyddai efe pa fodd i ladd â chleddjrf yn

dda. * Na wn,' ebe yntau, * ond pe cawn ddysg, mi a wydd\vn.' * Yr

hwn a wyr,* ebe'r henwr, *pa fodd i chwareu â ffon a tharian yn dda,

a wyr hefyd pa fodd i ymladd â chleddjrf/ A dau fachgen oedd i'r

gwr, sef un â gwallt melyn a'r llall â gwallt gwineu. *Cjrfodwch weision,'

eb efe wrthynt, * i chwareu â fiyn ac â tharian ; ac i chwarcu î1 ffyn yr

aethant' * Dy wed, enaid,' ebe'r gwr, * p'run yw'r goreu o'r ddau, debygi

di, am chwareu ? ' * Tybio yr wyf i,' ebe Peredur, * y gallai y llanc melyn

dynu gwaed o'r llall os mynai.' * Cyfod dithau, enaid, a chymer y ffon

a'r darian o law y llanc gwineu, a thyn waed o'r gwas melyn, os gellil'

A Fheredur a gyfododd i chwareu â'r gwas melyn, ac a ddyrchodd ei

fraich, ac a roes iddo ddyrnod mawr nes y disgynodd ei ael ar ei lygad,

ac nes oedd ei waed yn rhedeg. * le, enaid,' ebe'r gwr, * dos i eistedd

bellach; y dyn goreu am ladd â chleddyf yn yr Ynys hon a fyddi di;

ewythr i ti brawd dy fam wyf i, a chyda ni yr arosi am ysbaid yn dysgu

moes ac arfer y gwledydd, ac iawn ymddygiad, ao addfwynder, a boneddig-

eiddrwydd. Gad lieibio bellach arferion ac ymddyddanion dy fam, ac mi

a fyddaf yn athraw i ti, ac a'th wnaf yn farcliog urddawl. A dyma a

wnei di: — Os gweli rywbeth a fo'n rhyfedd genyt, nac ymhola yn ei

gylch, os na ddywedir wrthyt o garedigrwydd ; nid amat ti y bydd y

bai, eithr amaf i fel dy athraw.' Ac anrhydedd a gwasanaeth ddigon a

gawsant; a phan fu amser, i gysgu yr aethant.

Pan ddaeth y dydd gyntaf, Peredur a gyfododd, ac a gymerodd

ei farch, a thrwy ganiatad ei e\vythr a gychwynodd ymaith. Ac efe a

ddaeth i goed mawr anial, ac yn mhen y coed y daeth i ddol, a'r tu

arall i'r ddol wastad efe a welai gaer fawr. Tua'r Ue hwnw y cyrchodd

efe, a'r porth a gafodd yn agored, ac i'r neuadd y daeth. Yno gwelai

wr gwynllwyd hardd yn eistedd yn ystlys y neuadd, a Uuaws o weision

o'i amgylch, y rhai a gyfodasant yn urddasol i'w dderbyn, ac a'i dodas-

ant i eistedd yn ochr y gwr biau y llya Ac ymddiddan a wnaethant ;
E 2

28 Y MABINOGION.

a phan ddaeth amser bwyd, dodwyd Peredur î eistedd yn ymyl y gwr
mwyn i fwyta. Gwedi darfod bwyta ac yfed eu gwala, gofynodd y gwr
da i Peredur oa gwyddai efe pa fodd i ymladd â chleddyf * Pe cawn
ddysg, mi a wyddwn,' ebe yntau. Ac yn Uawr y neuadd yr oedd
ystwffwl (staple) mawr, gymaînt ag y medrai llaw milwr ei amgyffred.
' Cymer,' ebe'r gwr wrth Peredur, * y cleddyf acw, a tharo yr ystwffwl
haîam.* A Pheredur a gyfododd, ac a darawodd yr ystwffwl haiam yn
ddau ddam, a*r cleddyf yn ddau ddarn. * Dod y darnau yn nghyd, a
chyfana hwynt,' ebe*r gwr. Peredur a'u dododd yn nghyd, a hwy a
aethant \n gyfan fel cynt. Ac eilwaith efe a darawodd yr ystwffwl onid
oedd yn ddau ddam, a'r cleddyf yn ddau ddam ; ac fel o'r blaen, cyfanhau
a wnaethant. A'r drydedd waîth, efe a darawodd ddyrcod gyffelyb ; ac
yna ei rhoddes yn nghyd, ac ni chyfanai yr ystwffwl na*r cleddyf. * le, was,'
ebe'r gwr, *do8 i eistedd bellach, a'm bendith araat. Y dyn goreu yn y
deymas am ladd â chleddyf wyt ti. Deuparth dy allu a gyrhaeddaist ; y
drydedd ran ni chefaist eto. Pan y cei hwnw, ni thycia i neb ymryson â
thi ; ewythr i ti wyf inau frawd dy fam ; brawd imi yw'r gwr y llettyaîst
gydag ef neîthiwr. Yna ymddyddan â*i ewythr a wnaeth Peredur. Ar
hyajy wele ddau was yn dyfod i'r neuadd ac yn myned i'r ystafell, a
gwaewffon ganddyut anfeidrol ei maint, a thaîr ffrwd o waod yn rhedeg o'r
dur hyd y llawr. A phan welodd y cwmni liyny, llefain ac wylofain a
wnaethant ; eithr y gwr ni thorodd ei ymddyddan â Pheredur. Ni ddywed-
odd efe ychwaith beth oedd ystyr y gwaed, ac nis gofynodd yntau. Gwedi
ysbaid fechan o ddystawrwydd, dyma ddwy forwyn yn dyfod a dysgl fawr
rhyngddynt, a phen gwr ar y ddysgl, a gAvaed lawer o'i gylch. A chwmnî
y Uys a godasant waedd fawr, nes yr oedd yn flîn trigo yn yr un Uys a
hwynt. Ac o'r diwedd, tewi a wnaethant, a phan oedd yn amser, i gysgu yr
aeth Peredur i ystafell deg.

Tranoeth, Peredur trwy genad ei ewythr, a gychwynodd ymaith. Oddi-
yno efe a ddaeth i goed; ac yn mhell yn y coed, efe a glywai waedd. A
gwraig wineu brj^dferth a welai, a march a chyfrwy amo yn sefyll gerllaw.
Yn ei hymyl yr oedd corff marw, a hithau yn ceisio codi y corff i'r cyfrwy
ar y march; ond gan nas medrai, ac yntau yn syrthîo i'r llawr, hi a godai
waedd wylofus. *Dywed, fy chwaer,' ebe Peredur, *paham yr wyt yn
wylofaîn ? ' * 1 ie, Peredur ysgymunedîg, bychan o wared a gafodd fy
ngofid genyt ti erioed.' * Paham,* ebe Peredur, ' yr wyf i jn ysgymun ? '
*Am dy fod yn achos i ladd dy fam; canys pan gych^\^Tiaist ymaith o'i
haiifodd, y neidiodd gvvaew i'w chalon, ac o hyny y bu hi farw.

PEREDÜR AB EFROG. 29

Am hyny yr ydwyt yn ysgymun; a'r corr a'r gorres welaîst yn Llys Arthur,
corriaîd dy dad a*th fam oeddynt. A chwaer i ti wyf inau, a'm gwr priod
oedd hwn, a'r marchog sydd yn y llanerch yn y coed a'i Uaddodd; ac na
ddos dîthau ar eî gyful ef rhag dy ladd ganddo yr un modd.' * Fy chwaer,
cam yw i ti fy ngheryddu ; gan i mî aros cyhyd gartref gyda chwi, nes o'r
braidd y gallaf orchfygu y marchog hwn ; a phed aroeaswn yn hwy, nis
gallaswn ychwaîth. Tithau, taw bellach â'th wylofain, gan na thycîa ; minau
a gladdaf y corff, ac wedi hyny âf i*r lle y mae y marchog er ceisio dial
amo.' Ac wedi claddu y gwr, hwy a ddaethant i'r Ue yr oedd y marchog,
ac a'i cawsant yn marchogaeth yn falch ryfygus yn y llanerch ; ac efe a
ofynodd i Peredur o ba le y deuai. * Lys Arthur,' ebe yntau. * Ai gwr i
Arthur wyt ti ? ' * le, myn fy nghred.' * Gwr iawn i'w wasanaethu y w
Arthur ! ' Ac yn y fan a'r lle, ymladd a wnaethant ; a Pheredur a fwriodd
y marchog; ac efc a ddeîsyfodd ei nawdd. *Nawdd a gei,' ebe Peredur,
* trwy gymeryd y wraig hon yn briod, a rhoddi y parch a'r anrhydedd goreu
a ellych iddi, am i ti ladd ei gwr priod hi yn ddiachos; a myned ohonot i
Lys Arthur, a mynegi iddo maî myfî a'th fwriodd er anrhydedd a gwasanaeth
iddo ef. Mynega hefyd iddo na ddeuaf i i'w Lys ef hyd oni ymgaffwyf â'r
gwr hir sydd yno er dial arno sarhad y corr a'r gorres.' Ac efe a gymerth
emes am gyflawniad hyn oll gan y marchog. A'r marchog a ddarparodd
farch a dillad i'r wraig, ac a'i dug gydag ef i Lys Arthur. Yno efe a fyn-
egodd yr hanes, a'r bygythiad a'r Gai. A cherydd a gafodd Cai gan
Aithur a'r teulu iim iddo wylltio gwas cystal a Pheredur o'r Llys.

Ebe Owain ab Urien, *Ni ddaw y Ilanc hwnw byth i'r Ilys, onid
êl Cai allan.' *Myn fy nghred,' ebe Arthur, *mi a chwiliaf holl anialwch
Ynys Prydain am dano nes y caf ef, ac yna gwnaed y naill y gwaethaf
i'r Ilall.'

Yntau Peredur a gychwynodd rhagddo, ac a ddaeth i goed anîal,
lle nis gwelai na dyn nac anifail, dim ond dyrysni a Ilysiau; ac yn mhen
y coed, gwelai gaer fawr a llu o dyrau cedyrn ami ; ac yn agos i'r
porth, yr oedd mwy o lysiau nag yn unlle arall. Ac eíe a gurodd y
porth hefo Ilafn ei wae\vffon. Ar hyny, dyma was cul melyngoch yn
dyfod i fwlch yn y gaer. 'Dewis, unben,' eb efe, *pa im a agoraf i y
porth i ti, ynte dweyd wrth y penaethiaid dy fod yma.* *Dywed fy mod
yma,' ebe Peredur, *ac os mynir i mi ddyfod î mewn, mi a ddeuaf.' Y
gwas a ddaeth drachefn, ac a agorodd y porth îddo; a phan ddaeth i'r
neuadd, efe a welai ddeunaw o weision culion, cochion, o'r un faint, a'r
un pryd, ac un wisg, ac un oed, a'r gwas a agorasai y porth iddo ; a

30 Y MABINOGION.

da oedd eii inoesau a'u gwasanaeth ; ac wedî dîosg ei arfau, ymddyddan
a wnaethant ag ef. Ar hyn, djTna bum' morwyn yn dyfod o'r ystafell
i'r neuadd; a'r forwyn benaf ohonynt, dîau oedd ganddo na welsai erioed
rian cyn hardded a hî, a hen wisg o sidan rhwyllog (a fuasai gynt yn
dda) am dani ; mor dyllog oedd ei dillad fel y gwelid ei chnawd drwy-
ddynt, a gwynach oedd na blawd y crîsiant (crystal). Ei gwallt a'i dwy
ael, duach oeddynt na'r muchud (jet)y a'r ddau fan coch bychain ar ei
gruddiau, cochach oeddynt na'r dim cochaf. A'r forwyn a gyfarchodd well
i Peredur, ac a roes ei dwylaw am ei wddf, ac a eisteddodd yn ei ymyL
Yn fuan ar ol hyny, efe a welai ddwy fynaches jai dyfod, a chostrel yn
llawn o win gan y naiU, a chwe' torth o fara gan y Uall, * Arglwyddes,'
ebynt h'syy, *Duw a wyr nad oes ond cymaînt arall a hyn o fwyd a diod
yn y Coveint (Convent) acw heno. Yna ìi\vj a aethant i fwyta; a deallodd
Peredur fod y forwyn yn mynu rhoddi mwy o'r bwyd a'r ddiod iddo ef
nag i eraill. * Fy chwaer,' eb efe, * mi a ranaf y bwyd a'r ddiod.* * Nage,
enaid,' ebe hi *ÄIyn fy ffydd, mî a'i rhanaf,' ebo Peredur. Ac efe a
gymerth ato y bara, ac a roddes i bawb gystal a'u gilydd; ac a roes yr un
mesur o'r ddiod i bawb fel eu gilydd. A phan oedd amser myned i gysgu,
darparwyd ystafell i Peredur, ac i gysgu yr aeth.

Ac ebe'r gwcision wrth y forwyn hono decaf a phenaf ohonynt, * Y
mae genym gyngor i ti.' * Beth yw hyny î ' ebe hi. * Myned at y Ilanc i'r
ystafell uchocl, a chynyg dy hun iddo. naill ai fel gwraig neu gariadferch.*
' Hyny/ ebe hi, * a fyddai anweddus ; myfi heb achos erioed â gwr, yn
cynyg fy hun iddo, cyn iddo ymserchu; ni allaf wneud hyny er dim.*
* Dygw^n i Dduw ein cyffes,' ebynt hwy, * oni wnei di hyny, y gadawn di
i'th elynion i wneuthur a fynont â thi.' Rhag ofn hyny, y forwyn a gj'ch-
wynodd, a than ollwng ei dagrau, a ddaeth rhagddi i'r ystafell; a chan
dwrf y ddôr yn agor, Peredur a ddeffrodd, A'r forwyn oedd yn wylo ac yn
ochain. * Dywed,' fy chwaer,' ebe Peredur, ' paliam yr vryt ti yn wylo ? * * Mi
a ddywedaf i ti, arglwydd,' ebe hî, * fy nhad oedd biau yr etifeddiaeth
hon, a'r llys hwn, a'r iarllaeth sydd dani. Yna mab i iarll arall a'm ceisiai
inau gan fy nhad ; ac am na chymerwn î ef o'm bodd, ni roddai fy nhad fi
o'm hanfodd iddo ef nac i un iarll arall yn y byd Myfi oedd unig blentyn
fy nhad ; a phan fu ef farw, daeth y cyfoeth i mi ; a mwy oedd fy ngwrth-
wynebiad iddo wed'yn na chynt. Felly efe a ddug ryfel yn fy erbyn, ac a
orcsgynodd yr holl gyfoeth oddieithr yr un ty hwn; a thrwy ddewrder y
gwyr a welaist, y ihai ydynt frodyr maeth i nii, a chadernid y Ile, nis gellid
byth ei gymeryd tra fyddai ynddo fwyd a diod. A darfu y rhai hyny ; eithr fod

PEREDUR AB EFROG. 31

y mynachesau a welaist ti yn eîn porthi ni, gan fod y wlad yn rhydd iddynt
hwy. Bellaeh, nid oes ganddynt hwythau na bwyd na diod, Ac yforu, fe
ddaw yr iarll a'i holl lu gydag ef am ben y lle hwn; ac os syrthiaf iV
ddwylaw, ni bydd gwell fy nhynged na'm rhoddi i weision ei feirch. Gaa
^J^Ji daethum i ofyn dy nawdd yn y wedd y byddai goreu genyt, naill aî
î'm cymeryd ymaith, neu fy amddiffyn yma.' *Dos î gysg^, fy chwaer,' eb
efe, *nid af oddiwrthyt nes gwneud yr hyn a ofyni, a cheisio bod yn nerth i
chwi.' A'r forwyn a aeth yn ol i gysgu. Bore dranoeth hi a gyfododd,^
ac a ddaeth i'r lle yr oedd Peredur, ac a gyfarchodd well iddo. *Duw
a roddo dda iti, enaid,' eb efe, * a pha newydd sydd genyt î ' * Dim ond
fod yr iarll a'i hoîl lu wedi disgyn wrth y porth, ac ni weles neb erioed
gynifer o bebyll, nac o farchogion yn galw am eraiU i ymladd.' Ebe
Peredur, 'Darparer i minau fy march,* a'i farch a ddarparwyd iddo, ac
efe a gyfododd, ac a ddaeth i'r weîrglodd. Yno yr oedd marchog yn
marchogaeth yn falch ryfygus, wedi dyrchafu arwydd ymladd, Ac i ymladd
yr aethant, a Pheredur a'i bwriodd ef tros bedrain (crupper) ei farch i'r
llawr. Ac ar ddiwedd y dydd, y daeth marchog arbenîg i ymladd
âg ef, ac efe a daflodd hwnw hefyd. Hwnw a ddeisyfodd nawdd
gan Peredur. * Pwy wyt ti ? * ebe jmtau, ' Penteulu yr iarll,' eb efe.
' Beth sydd o gyfoeth yr iarlles yn dy feddiant di ? ' * Y drydedd ran^

* ebe'r marchog. * Adfer di iddi y drydedd ran o*i chyfoeth jm llwyr, a'r
hyn a gefaîst oddiwrtho, a danfon hyny heno i*r llys hwn iddi, a danfon
heblaw hyny fwyd a diod i gant o ddynion, a meirch ao arfau iddynt,
onide ni chaniataf i ti dy ddeisyfiad.' A hyny a wnaeth efe yn ddioei
A'r forwyn oedd yn hyfryd lawen y nos hono, wedi cael hyn oU.

Dranoeth, daeth Peredur i'r weirglodd, ac efe a daflodd luaws o
farchogion y dydd hwnw. Ac ar ddiwedd y dydd, daeth marchog rhy-
tygus arbenig yn mlaen i ymladd, ac eíe a fwriodd hwnw hefyd, a nawdd
Peredur a ddeisyfodd. * Pwy wyt ti ? * ebe Peredur. * Distain (ateward)
llys yr iarll, * eb efe. * Beth sydd o gyfoeth y forwyn jm dy feddiant di ? *

* Y drydedd ran,' eb efe. * le,' ebe Peredur, * dychwel y cyfoeth i'r forwyn,
a'r hoU dda a gefaist ti ohono yn Uwyr, a chyda hyny fwyd a diod i ddau
cant o wyr, a meirch iddynt ac aríau ; a bydd di yn garoharor iddi' A
hyny a gafwyd yn ddioed.

A'r trydydd dydd y daeth Peredur i'r weirglodd, ac efe a daflodd

* Y di-ydedd ran. — Yn y gwreiddiol, defnyddir y gair 'trayan.' Yn ol Cyfreithiau
Hywel Dda, yr oedd y diatain a'r peuteulu i gael y dj^dedd rau o rai o'r dirwyon, ac
arferir y gair yno hefyd i*r un perwyl.

32 Y MABINOGION.

fwj j dîwraod hwnw, nag un dydd o*r blaen. Ac yn niwedd y dydd
hwnw, y daeth yr îarll ei hun i ymladd âg ef ; a Pheredur a'i bwriodd
yntau, a'r îarll a ddeieyfodd ei nawdd. * Pwy wyt ti ? ' eb efe. * Myfî
yw yr iarll, ni wadaf.' * le,' ebe Peredur. * dyro yr holl iarllaeth yn ol
i'r forwyn, a'th iarllaeth dy hrni hefyd yn ychwaneg; a bwyd a diod î
dri chant o wyr, ac arfau a meirch iddjmt heblaw hyny; a bydd dithau
tan ei hawdurdod/ Ac felly o gwbl y bu. A Pheredur a drigodd yno
dair wythnos yn peri teyraged ac ufadd-dod i'i forwyn wrth ei chynghor.

* Trwy dy genad,' eb efe, * mi a gychwynaf ymaith.* * le, fy mrawd,' ebe
hi, *a raid i ti gael myned?' *Rhaid, myn fy nghred,' eb efe, *a phe
na b'ai o gariad atat, ni buaswn yma cyhyd ag y bum.' *Enaid,' ebe
hi, * pwy wyt ti ? ' * Peredur mab Efrog o'r Gogledd ; ac os daw araat
rhyw ofid neu enbydrwydd, danfon ataf, a mi a'th amddifiynaf os gallaf.'

Felly Peredur a gychwynodd ymaith; ac nid yn mhell oddiyno
daeth marchoges î'w gyfarfod, ar farch teneu yn chwys trosto; a hi a
gyfarchodd well iddo. ^O ba le y deui di, fy chwaer?' Hithau a ddy-
wedodd wrtho yr athos o'i thaith. Gwraig ydoedd i Syberw y Llanerch.

* le,' eb efe, * myfi ydyw'r marchog a fu yn achos iti o'r gofîd hwn ; ac
edifar fydd i'r neb a'i gwnaeth.' Ar hyny, dyma y marchog yn dyfod, ac yn
gofyn i Peredur a welsai efe y cyfryw farchog ag oedd ef yn ei geisio.
^Taw a'th son/ ebe Peredur, *myfî wyt ti yn ei geisio; ac myn fy nghred,
drwg yr ymddygi di a*r teulu at y forwyn, gan mai dieuog yw ohonof i.*
Ac ymladd a wnaethant, ac ni bu hir nes y bwriwyd y marchog, ac efe
a ddeisyfodd nawdd Peredur. * Nawdd a geflS,' ebe Peredur, ' ond rhaid
itî ddychwelyd y ffbrdd y daethost i fyuegi fod y forwyn yn ddieuog ;
ao fel iawn am y cam a wnaethost, dywed imi dy fwrw.* A'r marchog
a roddes ei Iw ar hyny.

A Pheredur a gerddodd rhagddo; ac uwchlaw iddo, gwelai gítstell,
a thuag ato yr aeth, ac efe a darawodd y porth â*i waewffon. Ar hyny,
dyma was gwineu piydferth, o faint milwr ac oedran bachgen, yn agor
y porth; a phan ddaeth efe i'r neuadd, efe a welai wraig fawr hardd
yn eistedd mewn cadair, a Uawforwynion yn aml o'i chylch , a hi a fu
yn llawen wrtho. A phan ddaeth hi yn amser, i fwyta yr aethant.
Gwedi dartod bwyta, ebe hi, *Unben, gwell fyddai i ti fyned i gysgu î
le arall.' ' Paham na chawn i gysgu yma ? ' ebe Peredur. ' Naw gwiddon
(tcitoh) y sydd yma, enaid, o Widdonod Caerloyw {Gloucester)^ ac y mae
eu tad a'u mam gyda hwynt, ac nid oes a ddîanc rhagddynt, ac y
maent wedi goresgyn yr holl gyfoeth a'i ddyfetha, oddieithr y tŷ hwn/

PEREDÜR Atì EFROG. 33

* le/ ebe Peredur, * nî a aroswn yma heno ; ac os daw rhyw nìwaìd
i chwî, mi a'ch cadwaf rhagddo os gallaf, ac ni wnaf î fy hun i
chwi un niwaîd/ Ac i gysgu yr aethant; a chyda'r dydd, Peredur a
glywai waedd ddychrynllyd ; ac efe a gyfododd yn gyflym ac a wisges
ei grys a'i lawdr {breeches), a'i gleddyf am ei wddf, ac allan y daeth.
Yno gwelai widdon wedi dal gwyliwr, ac yntau yn gwaeddi. Ac efe a
ymosododd ar y widdon, ac a'i tarawodd â'r cleddyf ar eî phen onî
ledodd yr helm a'i phenwisg fel dysgl ar ei phen. * Dy nawdd, Peredur
deg fab Efrog/ ebe hî, * a nawdd Duw/ * Pa fodd, wrach, y gwyddost
mai Peredur wyf i ? ' * Tyngedfen a roes imi weledîgaeth y cawn ofid
genyt ti ; ac y byddai i ti gymeryd march ac arfau genyf inau. A
rhaid i ti aros gyda mi i ddysgu marchogwriaeth (chivalry)y a thrin arfau.'
*Fel hyn,' ebe Peredur, *y ceffi di fy nawdd. Tynga na wnelych di
gamwedd byth yn nghyfoeth yr iarlles hon.* Ac efe a gymerodd ernes
am hyny ; a thrwy ganiatad yr iarlles, a gych^vynodd ymaith gyda'r
widdon i Lys y Gwiddonod, lie y bu am dair wythnos, ac y dewisodd
ei farch a'i arfau, ac yna aeth i*w ffordd.

Yn niwedd y dydd efe a ddaeth i ddyffiyn, ao yn rahen y dyffryn
yr oedd cell meudwy {hermiía cell); a llawen fu y meudwy wrtho, ac
yno y bu ef y nos hono. Bore dranoeth, efe a gododd oddiyno; a phan
ddaeth allan, wele cawod o eira a ddisgynasai yn ystod y nos, ac yr oedd
gwalch gwyllt wedi Iladd hwyad gerllaw y gell ; ond swn y march a ddych-
rynodd y gwalch, a brân a ddisgynodd ar y gelain farw. A sefyll a wnaeth
Peredur, a chyffelybu duwch y frân, a gwynder yr eira, a chochni y gwaed;
i wallt y wraig a garai fwyaf, yr hwn oedd can ddued a*r muchud (jet)^ a'i
chnawd i wynder yr eira, a chochni y gwaed yn yr eira i'r ddau ysmotyn
coch oedd ar ei gruddiau.

Ac yr oedd Arthur a'i deulu yn chwiHo am Peiedur. * A wyddoch
chwi,' ebe Arthur, *pwy yw y marchog paladr hir a saif yn y nant uchod?'

* Arglwydd,* ebe un, ' mi a af i ofyn iddo pwy ydyw.' Ac efe a ddaeth at
y fau yr oedd Peredur, ac a ofynodd iddo beth a wnai ef felly, a phwy
ydoedd. Eithr ei feddwl ef oedd wedi ymgoUi gymaint mewn myfyrdod
ar y wraig a garai fwyaf, fel na roddes ateb iddo. Yna'r gwas a'i tarawodd
â'u waewffon, a Pheredur a droes arno, ac a'i taflodd tros bedrain ei farch
i'r Ilawr. Ar ei ol ef, y daeth pedwar gwas ar hugain ato ar yr un neges,
ac nid atebai yntau yr un o honynt mwy na'i gilydd, eithr rhoddai yr un
driniaeth i bob im, sef ei fwrw i'r Ilawr. Yna Cai a ddaeth ato, ac a
draethodd ei genadwri yn arwflin a chwerw; a Pheredur a'i tarawodd ef

84 Y MÂBINOGION.

â'î waewffon o tan ei ên, ac a'i hyrddiodd oddiwrtho, nes y torodd ei
fraich a gwaell ei ysgwydd {shoulder hladé)^ ac yna a farchogodd drosto
un waith ar hiigain. A phan oedd Cai mewn Uewyg fel hyn ar lawr, trwy
y dyrnodiau a gawsai, ei farch a droes yn ol ac ar dith chwym a
ddaeth i'r man yr oedd Arthur a'i deulu. Hwythau pan welsant y march
yn dychwelyd heb y marchog, a gychwynasant ar írys tua'r lle y buasai'r
ysgarmes; a phan ddaethant yno, meddylient fod Cai wedi ei ladd, ond
<îawsant, ond iddo gael meddyg da, y byddai byw. Ni symudodd Peredur
o'i fyfyrdod mwy na chynt, er gweled yr helynt oedd jm nghylch Caî.
A Chai a ddygwyd i babell Arthur, ac Arthur a barodd ddwyn meddygon
cywrain ato ; a drwg fu gan Arthur i Gai gyfarfod â'r gofîd hwnw,
canys efe a'i carai yn fawr.

Yna y dywedodd Gwalchmai, * Ni ddylai ueb gyffroi marchog urddawl
oddiar ei fyfyrdod yn fyrbwyll; canys meddwl y mae naiU ai am rhyw
goUed a ddaeth iddo, neu am y wraig a gâr fwyaf ; a'r byrbwylldra hwnw
fu yr achos o adfyd yr hwn a ymweles ddiweddaf âg ef. Ac o bydd da
genjrt ti, arglwydd, mi a af i edrych a symudodd y marchog oddiar y
meddwl hwnw ; ac os felly, mi a archaf iddo yn addfwyn ddyfod i ymweled
â thi.' Ac yna Cai a sorodd, ac a ddywedodd eiriau dig cenfigenus,
* Gwalchmai,' eb efe, * diau y deui di âg ef trwy addfwynder. Clod bychan
er hyny a haeddit am orfod ar farchog lluddedig, wedi bUno yn ymladd.
Felly y gorfuost ti ar lawer cyn hyn; a thra bo genyt dafod a geiriau teg,
ui raid iti wrth arfau. Pais o liau teneu a fydd yn ddigon am danat ; ac
ni bydd raid iti dori gwaowffon na chleddyf er ymladd â marchog a gefiych
yn nghyflwr y marchog liwn.' Yna Gwalchmai a atebodd Cai: — *Ti a allet
draethu ymadroddion hawddgarwch, pe mynit; ac nid arnaf i y dylit ddial
dy lid a'th ddigofaint. Tebygol genyf i y dygaf y marchog yma heb imi
gael tori na braich nac ysgwydd.' Yna y dywedodd Arthur wrth Gwalch-
mai, * Geiriau doeth a phwyllog a ddywedi di. Dos rhagot, a chymer
ddigon o arfau am danat, a dewis dy farch.' A Gwalchmai a wisges ei
arfau, ac a farchogodd yn frysiog tua'r fan jr oedd Peredur, yr hwn a
gafodd efe fyth yn myfyrio yr un meddwl ac yn gorphwys ar baladr eî
waewffon^

A Gwalchmai a ddaeth ato heb un arwydd gelyniaeth, ac a ddy-
wedodd wrtho, * Pe gwyddwn y byddai cystal genyt ti ag yw genyf i, mi

^ Y mae cymeriadau cyíTredinol y ddan farcho}? yn cael eu harddangos yma yn
dra nerthol. Cai yn fyrbwyll, trahaus, ac aflwyddianus yn ei negea ; Gwalchroai yn
bwyllog, llariaidd, ac yn cyrhaedd ei amcan ei hun tra yn enill ar yr un pryd aerch a
chyfeillgarwcli Peredur.

PEREDUR AB EFROG. 35

a yinddiddanwn â thi. Cenadwr ydwyf i oddiwrth Arthur atat, yn atolwg
iti ddyfod i yraweled ag ef. A bu dau wr ar yr un neges hon o'm
blaen i.' * Gwîr y w hyny/ ebe Peredur, * ac anhawddgar y daethant.
Ymladd a wnaethant â mi, ac nid oedd dda genyf inau hyny, gan nad
oedd dda genyf gael tynu fy sylw oddiar yr hyn y nieddyhwn am dano.
ileddwl yr oeddwn am y wraig a garwn fwyaf; ac hyn a barodd imi
feddwl — edrycli yr oeddwn ar yr eira, ac ar y fmu, ac ar y dafnau o'
waed yr hwyad a laddasai gwalch yn yr eira. A meddwl yr oeddwn fod
ei gwynder yn debyg i'r eira, a'i gwallt a'i haeliau yn debyg i'r fnin, a
bod y ddau fan coch ar ei dwy rudd yn debyg i'r ddau ddefnyn o
waed.* Ebe Gwalchmai, *Nid anfoneddigaidd oedd y meddwl hwnw; ac
nid rhyfedd dy fod yn anfoddlawn i gael dy ddwyn oddiwrtho.' Ebe
Peredur. *A ddywedi di imi, a ydyw Cai yn Llys Arthur'?' 'Ydyw,' ebe
yntau, * ac efe oedd y marchog diweddaf a ymladdodd â thi ; ac ni bu
da iddo o*r ymladd hwnw ; efe a dorodd ei fraich ddeheu a gwaell ei
ysgwydd yn y cwymp a gafodd oddiwi-th dy baladr di.' * le,' ebe Peredur,

* nid yw yn ddrwg genyf ddechreu dial y sarhad ar y corr a'r gorres.'
A Gwalchmai a iyfeddodd ei glywed yn son am y corr a'r gorres, ac a
ddynesodd ato, ac a roes ei ddwylaw am ei wddf, gan ofyn beth oedd
ei enw. * Peredur ab Ef rog i'm gelwir,' eb efe ; * a phwy wyt tithau ? '

* Gwalchmai i'm gelwir i,' ebe yntau. * Da yw genyf dy weled,' ebe
Peredui , * dy glod a gly wais yn mhob gwlad am filwriaeth a chy wirdeb,
a'th gyfeillgarwch a atolygaf.' ' Ti a'i cei, myn fy nghred,' ebe Gwalchmai,

* a dyro i mi yr eîddot tithau.' * Ti a'i cei yn Ilawen,' ebe Peredur.

A hwy a aethant yn nghyd, yn hyfryd a chyttun, tua'r Ile yr oedd
Arthur; a phan glybu Cai eu bod yn dyfod, efe a ddywedodd, * Mi a
wyddwn na byddai raid i Walchmai ymladd â'r marchog, ac uid rhyfedd
yw ei fod yn cael y fath glod. Gwna ef fwy hefo'i eiriau teg, na myfi
o nerth ac arfau.' Ac aeth Peredur a Gwalchmai i babell Gwalchmai er
diosg eu harfiiu ; a Pheredur a wisgodd yn gyffelyb i Walchmai, a myned
a wnaothant law yn llaw i'r Ile yr oedd Arthur, a chyfarch gwell iddo.

* Arglwydd,' ebe Gwalchmai, * dyma'r gwr yr ydwyt er's talm yn ei geisio.'

* Croosaw iti unben,' ebe Arthur, * a chyda mi y trigi bellach, a phe

gwybuaswn y buasai dy gynydd fel y bu, ni chawsit fyned oddiwrthyf

fel yr aethost. Hyny, modd bynag, a brophwydodd y corr aV gorres, y

rhai a gamdriniodd Cai, ac ar yr hwn y dialaist tithau.' Ar hyny, wele

y freiihinos a'i Ilaw^forwynion yn dyfod, a chyfarch gwell a wnaeth Peredur

iddynt. Llawen fuant hwythau wrtho, a'i groesawu a wnaethant. Parch
F 2

36 Y ÌÍABINOGION.

anrhydedd mawr a roddes Artlmr i Peredur; a hwy a ddychwelasant î
Gaerlleon.

A'r nos gyntaf y daeth Peredur i Lys Arthur yn Nghaerlleon, wedi
bwyta, efe a rodiai yn y gaer, ac wele Angharad Law Eurawg yn cyfarfod
âg ef. *Myn fy nghred, fy chwaer,' cb efe, *morwyn hawddgar wyt, a
phe da genyt, mi a allwn dy garu yn fwy nag un forwyn.' ' Mi a
roddaf fy nghred,' ebe hî, * na charaf i dydi, ac na'th fynaf yn dragwyddol,'
* Minau a dyngaf,' ebe Peredur, * na ddy wedaf air byth wrth Gristion nes
iti gydnabod dy fod yn fy ngharu yn fwy nag un gwT aralP.'

Tranoeth, Peredur a gerddodd ymaith ar brif-flfordd ar hyd cefn
mynydd, ac efe a welai ddyffryn crwn, gororau yr hwn oedd yn goediog a
charegog, a gwastad y dyffiyn oedd yn weirgloddiau, a goriwaered rhwng y
gweirgloddiau a'r coed. Ac yn mynwes y coed, gwelai dai duon lawer a
gwaith garw arnynt. Disgyn a wnaeth, ac arwain ei farch tua'r coed, ac heb
fod neppell yn y coed, efe a welai graig serth, a'r ffordd yn rhedeg gydag
ochr y graig, a llew yn rhwym wrth gadwj'n yn cysgu a'r astell o'r graig,
a phwll dwfn anferthol ei faint a welai o dan y Uew a*i lonaid o esgyrn
dynion ac anifeiliaid. Ac efo a dynodd ei gleddyf, ac a darawodd y llew
oni syrthiodd tros y dibyn wrth ei gadwyn uwcli ben y pwU. Ac efe a
roes yr ail ddyrnod i*r gadwyn, nes y torodd, a'r llew a syrthiodd i'r pwlU
Yna efe a arweiniodd ei faich tros lecliwedd y graig hyd nes y daith i'r dyffryn.

Ac efe a welai yn nghanol y dyffryn gastell teg, a thuag ato yr aeth.
Ac ar y weirglodd wrth y castell, gwelai wr llwyd yn eistedd, mwy o faint
na'r un gwr a welsai erioed, a chyda hyny, ddau was ieuanc yn saethu
camau eu cyllyll o asgwrn moríil (whalebone) — y naill ohonynt yn was
gwinen, a'r Ilall yn was melyn. Peredur a aeth rhagddo at y gwr Ilwyd,
ac a gyfarchodd well iddo. * Mefl ar farf fy mhorthor (portery ebe'r gwr
Uwyd ; a Pheredur a ddeallodd mai y Ilew oedd ei borthor. Yna y gwr
Ilwyd a'r gweision a ddaethant i'r castell, a Pheredur a ddaeth gyda hwynt.
Lle teg anrhydeddus a welai ef yno; ac i'r neuadd yr aethant, a'r byrddau
oeddynt wodi eu codi, a bwyd a díod ddigonedd arnynt, Ar hyny, efe a
welai WTaig hen a gwraig ieuanc yn dyfod o'r ystafell; ac yr oeddynt y
gwragedd mwyaf a welsai erioed. Wedi ymolchi, i fwyta yr aethant ; y gwr
llwyd oedd yn mhen uchaf y bwrdd, a'r wraig hen yn nesaf ato; a
a Pheredur a'r forwyn a ddodwyd yn nghyd; a'r ddau was ieuanc yn

i Yr oedd ymdyngliedu i gyflawni rìiyw wag orchest fel hyn yn beth cyflredìn yn
nyddiaii Marchogwriaeth.

PEREÜUR AB EFROG. 87

gwasanaetlm arnynt. Ac edrych a wnaeth y forwyn ar Peredur, a thrist-
hau ; yntíju a ofynodd iddi achos ei thristwch. * Tydi, enaid,' ebe hi, ' er
pan y'th welais gyntaf, a gerais yn fwyaf gwr; a thost yw genyf feddwl
am y dynged gyferfydd yfom i was mor foneddigaidd a thi. A welaist ti
yr aml dai duon sydd yn ochr y coed? gwyr i'm tad, y gwr llwyd acw,
sydd yn byw yn yr oll ohonynt, a chewri ydynt oll; ac yfoiu hwy a gyfod-
ant yn dy erbyn, ac â'th laddant. Y Dyffryn Crwn y gelwir y dyffrya
hwn.' * 1 ie, forwyn deg,* ebe Peredur, * a beri di fod fy march i a'm
hartau yn yr un Iletty a mi heno ? ' ' Rhyngof i a Duw,' ebe hi, nii a'î
paraf, os gallaf, yn Ilawen.'

Pan ddaeth amser fod yn well ganddynt gysgu na chyfeddach, i
gysgu yr aethant ; a'r forwyn a barodd fod march ac arfau Peredur yn yr
un lletty ag ef. Tranoeth, cly wai dnvst gwyr a meirch o gylch y castell ;
ac efe a gyfododd, ac a wisgodd aifau am dano ac am ei farch, ac a ddaeth
i'r weirglodd. A daeth y wraig hen a'r fonvyn at y gwr Uwyd, gau ddy-
wedyd, *ArgIwydd, cyraer air y llanc dyeithr na bydd iddo ddweyd dira o'r
]iyn a welodd yma ; a nyni a fyddwn wystlon trosto.' ' Na cymeraf, myu
fy nghred,' ebe y gwr Ilwyd. A Pheredur a ymladdodd â'r Ilu ; ac erbyn
yr hwyr, yr oedd wedi Iladd y drydedd ran ohonynt, ac heb dderbyn ei
hun unihyw niwaid. Yna y dywedodd y wraig hen, * Y mae'r Ilauc wedi
Iladd llawer o'th lu ; dyro nawdd iddo.' * Na roddaf, myn fy nghred,' obe'r
gwr Ilwyd. A'r wraig hen a'r forwyn deg oeddynt yn gwylied yr ymladdfa
oddiar fwlch yn y gaer. Yna Peredur a gyfaifu â'r gwas melyn, ac a'i
Iladdodd. 'Arglwydd,' ebe'r forwyn, *dyro nawdd i'r Uanc' * Na roddaf,
rhyngof i a Duw,' ebe'r gwr Ilwyd. Yna Peredur a gyfarfu â'r gwas
gwinau, ac a'i Iladdodd. * Buasai'n well iti pe rhoddasit nawdd i'r Ilanc cyn
iddo ladd dy ddau fab, ac o'r braidd y bydd i tithau dy hun ddianc,' * Dos
d'thau, forAvyn,' eb efe, * ac atolwg ar y Jlanc roddi nawdd i mi ; yr ydym
ni yn ymostwng iddo.' A'r forwyn a ddaeth i'r man yr oedd Peredur, ac
a atolygodd ci nawdd i'w thad, ac i'r sawl a ddiangesynt o'i wyr yn fyw.
* Nawdd a geiff,' ebe yntau, * ar yr amod fod iddo ef a phawb sydd dano,
fyned i ymostwng i'r Ymheraw^dwr Arthur, a dywedyd wrtho mai Peredur,
gwr iddo ef, a wnaeth y gwasanaeth hwn.' 'Myn y Nefoedd, mi a wnaw^n
hyny yn Ilawen,' ebe hi. * A rhaîd i chwi,' eb efe, * gymeryd eich bedyddio,
a minau a ddanfonaf at Arthur i ddeisyf arno roddi y dyffryn hwn i ti, ac
i'th etifedd byth ar ol hyny.' Yna hwy a aethant î mewn, a'r gwr Ilwyd
Ä'r wraig fawr a gyfarchasant well i Peredur A'r gwr llwyd a ddywedodd
wrtho, * Er pan ydwyf yn meddu y dyffryn hwn, ni welais üristion ond tydi

38 Y MABINOGION.

yn myned oddiyma â'i fywyd ganddo, Ninaii a awn i ymoetwng i Artliur,
ac i gymeryd Cred a Bedydd,' Ebe Perediir, ^Diolchaf inau i Dduw na
thorais fy llw wrth y wraig a garaf fwyaf, sef na ddywedwn un gair wrth
Gristion.'

Trigasant yno y nos hono. Tranoeth, y gwr llwyd a'i nifer gydag ef
a aethant i Lys Arthur, ac a ymostyngasant iddo. Ac Arthur a barodd
eu bedyddio ; a'r gwr llwyd a'i hysbysodd mai Peredur a'i trechasai ef.
Ac Arthur a roddes i'r gwr llwyd a'i nifer y dyffryn yw gynal tano ef,
yn ol fel y deisyfasaî Peredur; a thrwy genad Arthur, hwy a ddychwel-
asant i'r DyfFryn Crwn.

Peredur yntau dranoeth a gerddodd rhagddo trwy diriogaeth fawr ddi-
ffaeth heb ynddi dŷ cyfanedd. O'r diwedd, efe a ddaeth at dŷ bychan a
thlawd, lle y clywodd fod yno sarph yn gorwedd ar fodrwy aur, yr hon nid
adawai dŷ cyfanedd am saith milldir o gwmpas iddi. A Pheredur a ddaeth
i'r Ue y clywai fod y sarph. ac a ymladdodd â hi yn llidiog, dewr, a ffyrnig-
wyllt. O'r diwedd, efe a'i lladdodd, ac a gymerth y fodrwy iddo ei hun.
Ac felly y bu ef yn cerdded y^n hir heb ddywedyd yr un gair wrth neb
rhyw Gristion, nes y-r oedd yn colH ei h'w a'i wedd o hiraeth ar ol
Ltys Arthur, a'r wraig a garai fwyaf, a*i gydymdeithion.

Yna, efe a gerddodd rhagddo tua Lly^s Arthur ; ac ar y ffordd, cyfarfu
âg ef deulu Arthur yn myned ar neges, a Chai o'u blaen. Efo a'i had-
w^aenai hwynt oll, eithr nid adwaenai yr un ohonynt hwy mohono ef. *
ba le y daethost ti, imben ? ' ebe Cai wrtho ddwywaith a theirgwaith ; eithr
nid atebai Peredur. Yna Cai a'i gwanodd ef â'i waewffon trwy ei forddwyd.
Ond rhag iddo ddywedyd gair, a felly dori ei Iw, efe a aeth heibio, heb ym-
ddial arno. Yna y dywedodd Gwalchmai,. * Rhymgof i a Duw, Cai, drwg
oedd iti archolli llanc fcl hwn na allai siarad ; ' ac efo a droes yn ol i
Lys Arthur. * Arglwyddes,' eb efe wrth Wenhwyfar, *a weli di gyfla-
fan cyn ddihired a wnaeth Cai ar y llanc hwn, yntau yn tudan ? er Duw,
ac erof inau, pâr di ei feddiginiaethu ef erbyn y dychwelwyf, a mi a
dalaf y pwyth^ i ti.'

A chyn dyfod y gwyr yu ol o'u neges, daeth marchog i'r weirglodd
yu ymyl Llys Arthur, yn herio gwr i ymladd âg ef. Peredur a dderbyn-
iodd yr hèr, ac a'i trechodd ; a threchai farchog bob dydd am wythnos.
Un diwrnod, yr oedd Arthur a'r teulu yn myned i'r eglwyP| a gwelent
farchog wedi dyrchafu arwydd ymladd. ' Ha I wyr,' ebe Arthur, ' myn

^ Tálu'r Punjth. — Ffnrf Yinadrodd wedi ei fenthyca o'r hen aiferiati Gymrtig o
roddi a thalu anrhegion priodas, y rliai u elwid Ficyddion.

PEREDUR AB EFROG. 39

eich dewrder, nîd af i oddiyma hyd oni chaf fy march a'm harfau i daflu
yr iancwr acw/ A gweision a aethant i geisio ei farch a'i arfau iddo.
A Pheredur a gyfarfu a'r gweision yn rayned heibio. ac a gymerth y
march a'r arfau, ac a aeih ei hun i'r weirglodd. Pan ei gwelsant ef yn
cyfodi i fyned i yraladd â'r marchog, pawb a frysient i benau'r tai, a'r
bryniau, a lleoedd uchel, er gwcled yr ymladdfa. A Pheredur a amneidiodd
â'i law ar i'r marchog ddeclireu arno, a'r marchog a ymosododd, eithr
nid ysgogodd Peredur er hyny. Yna Pcredur a yspardynodd ei farch, ac
a ruthrodd ato yn llidiog, ffyrnig, chwym, a diwrthgil, aó a'i gwanodd
hefo dyrnod llym-wenwynig, tost, beiddgar, milwraidd, o dan ei ddwy én,
nes ei godi o'r cyfrwy, a'i hichio bellder mawr oddiwrtho* Yna Peredur
a adawodd y march a'r arfau i'r gweision fel o'r blaen, ac a ddychwelodd
ar ei draed i'r Llys ; a'r ' Marchog Mud ' y gelwid ef. A daeth Angharad
Law Pîurawg i'w gyfarfod. * Erof i a Duw, unben,' ebe hi; *gresyn nad
ellit siarad ; pe gellit siarad, mi a'th garwn yn fwy nag un dyn arall ;
ac myn fy nghred, er nas gelli, mi a'th garaf felly.' *Duw a dalo itî,
fy chwaer,' ebe Peredur, ' myn fy nghred, minau a'th garaf dithau.' Yna
y gwybuwyd pwy oedd Peredur; ac efe a gyfeillachodd hefo Gwalchmai,
ac Owain ab Urien, ac hefo pawb o'r teulu; ac a drigodd yn Llys Arthur.

Arthur oedd yn Nghaerlleon ar Wysg ; ac efe a aeth allan i hela, a
Pheredur gydag et. A Pheredur a ollyngodd ei gi ar hydd (liart), a'r ci
a laddodd yr hydd mewn diffeithwch. Yna efe a welai arwydd tŷ, ac a
aeth tuag ato ; ac efe a welai neuadd, a cher drws y neuadd yr oedd
bechgyn icuainc difarf, cethin, yn chwareu gwyddbwyll^ A phan aeth i
mewn, gwelai dair morwyn yn eistedd ar fainc, a gwisgoedd ara danynt
fel y gweddai i ferched uchelradd. Yntau a aeth i eistedd atynt ar y
fainc ; ac un ohonynt a edrychodd arno yn graflF, ac a wylodd. A
Pheredur a ofynodd iddi paham yr wylai. *üan ofid meddwl mai ei ladd
a geiíF gwas cyn deced a thi.' * Pwy a'm Uadd i ? ' ebe Peredur. * Pe
gwyddwn y rhwj^strai hyny iti aros yn y lle hwn, mi a'i dywedwn.' ebe
hi. *E; maint fy mherygl/ ebe yntau, * mi a'i gwrandawaf.' * Y gwr sydd
dad i mi,' ebe*r forwyn, * biau y llys hwn ; ac efe a ladd bawb a ddel
i'r llys heb ei genad.' * Pa fath ddyn yw eich tad chwi, pan y gall ladd

1 Gwy hlbwylL — O * BeJair Carap ar Hugaiu * yr Hen Gymry, yr oedd pedair a
elwid yn Gogainpan, sef:— 1, Cliwaroii Gwyddbwyll {(Jliess); 2, Chwareu Towlbwrdd (Çuoits) ;
3, Cliwareii Ffristial (Ihce); a Ciiyweiriaw Telyn.

40 Y MABINOGIOiy

pawb felly ? * * Gwr ydy w sydd yn gwneud trais ac anfodd ar ei gymyd-
ogion; ac ni wna gyfîawnder â neb.' Yna efe a welai y gweision yn
cyfodi, ac yn arllwys y werîn (chessmin) oddiar y bwrdd. Ac efe a
glywai dwrf cryf ; ac ar ol y twrf, gwelaî ddyn du mawi unllygeidiog
yn dyfod i mewn ; a'r morwynion a gyfodasant i'w dderbyn a diosg ei
wjsg oddiam dano. Yntau a aeth i eistedd; ac wedi gorphwys ac yra-
"bwyllo, efe a edrychodd ar Peredur, ac a ofynodd pwy oedd y marchog.
' Arglwydd,' ebe un o'r morwynion, * y gwas ieuanc tecaf a boneddig-
eiddiaf a weleist ti erioed. Ac er Duw, ac er dy anrhydedd, bydd bwyllog
"wrtho.' *Erot ti, mi a ymbwyllaf, ac a roddaf ei fywyd iddo heno.' Yna
Peredur a ddaeth atynt wrth y tan, ac a gymerodd fwyd a diod, ac a ym-
ddyddanodd â'r rhianod. A than eflFeithiau y ddiod, eb efe wrth y gwr du,

* Rhyfedd yw genyf, os wyt ti cyn gryfed ag y dywedi dy fod, pwy allodd
dynu dy lygad ? ' * Y mae yn ddeddf geuyf,' ebe'r gwr du, * pwy bynag a
ofyn i mî yr hyn a ofynaist ti, na chaifF oi fywyd geny^", yn rhad nac er
gwerth.* *Arglwydd,' ebe'r forwyn, *pa beth bynag a ddywed ef wrthyt
mewn ysmaldod tan effaith y ddiod, cadw dy air a ddywedaist gyneu, ac
a addewaist wrthyf.' * Mi a wnaf hyny yn llawen erot ti,' ebe'r gwr du,

* mi a adawaf iddo ei fywyd heno.' Ac felly y buont y nos hono.

Dranoeth, cododd y gwr du, ac a wisgodd ei arfau am dano, ac a
dy wedodd wrth Peredur, * Cyfod i fynu, ddyn, i ddioddef ar.gau.' Peredur
a'i hatebodd, * Y gwr du, os yniladd a fyni, naill ai diosg dy arfau oddiam
danat ; neu dyro arfau eraill i minau i ymladd â tliî.' * Ila I ddyn,' eb
efe, *a fedrit ti ymladd pe ceit arfau? cymer yr aifau a fynot.' Ac ym-
ladd a wnaethant hyd oni fu raid i'r gwr du erfyn nawdd Peredur. * Y
gwr du,' ebe Peredur, *ti a gei nawdd os dywedi pwy ydwyt, a phwy
a dynodd dy lygad.' *Arglwydd,' cb efe, *mi a ddywedaf. Ymladd y
• bum â'r Pryf Du o'r Garn. Y mae yno grug (mound) a elwir yn Grug
Galar, ac yn y crug y mae camedd, ac jti y garnedd y mae pryf, ac
yn nghynffbn y pryf y mae maen ; a rhinweddau y maen ydynt, pwy
bynag a'i caiff* yn un llaw a fyno o aur a gaiff* yii y llaw arall. Ac yn
ymladd â'r pryf hwnw y collais i fy Hygad. A'm henw yw y Du
Trahawc ; a*r achos y'm gelwid y Du Tialiawc ydoedd am nad oedd
neb o'm cylch a'r nas gorthrymwn, a chyfiawnder nis g\vnawn i imdyn.'
^le,' ebe Peredur, *pa mor bell yw y pryf hwnw? ' ' Y dydd y cychwyni
oddiyma, ti a ddeui i lys meibion Breniu y Dioddefaint.' *Pahara y

PEREDUR AB EFROG. 4L

gehvir hwynt felly ? ' * Addanc y Llyn^ a'u lladd hwynt unwaîth bob
dydd Uddîyno tî a ddeui i lys larlles y Campau/ *Pa gainpau,' ebe
Peredur, î sydd arnî hi ? ' * Y mae ei theulu yn cynwys tri chant o wjt ;.
a dywedir campau y teulu wrth bob gwr dyeithr a ddel i'r Uys. A'r tri-
chanwr a eistedd yn nesaf i'r arglwyddes, a hyny nid er anmharch ar y
gwesteion (guests) eithr fel y dywedont gampau y teulu. Oddýno ti a
ddeui i'r Crug Galarus, Ue y mae perchenogion tri chant o bebyll oddeutu
y crug yn gwarchod y pryf.» * Gan i ti fod o gymaint gormes, am gyhyd.
o amser,' ebe Peredur,' mi a wnaf ua byddi felly mwyach,' a Pheredur a
laddodd y gwr du.

A*r forwyn a ddechreuasai ymddyddan âg ef a ddywedodd, *0e
oeddit dlawd yn dyfod yma, cyfoethog fyddi bellach o drysor y gwr du a
leddaist; a thi a weli y morwynion hawddgar sydd yn y Uys hwn, ti a gei
yn gariadferch yr un a fynot ohonynt.' *Ni ddaethum i yma o*m gwlad,
arglwyddes, er gwreica; namyn bydded i'r gweision hawddgar a welaf yma
ymgyplysu bawb ohonoch â'ch gilydd fel y mynoch ; a dim o'ch da nis
mynaf, ac ni raid imi wrtho.' Oddiyno Peredur a aeth rhagddo, ac a
ddaeth i Iys meibion Brenin y Dyoddefaint; ac yn y Ilys ni welai ond.
gwragedd, a'r gwragedd a gyfodasant i'w dderbyn, ac a fuant lawen
wrtho : ac fel yr oedd yn dechreu ymddyddan, wele farch a chyfrwy
amo yn dyfod, a chelain [corff] yn y cjrfrwy. Ac un o'r gwragedd a
gyfododd i fynu, ac a gymerth y gelain o'r cyfrwy, ac a'i heneiniodd mewn
cawg o ddwfr twym oedd islaw y drws, ac a ddodes eli gwerthfawr arno^
A'r gwr a gyfododd yn fyw, ac a ddaeth i*r Ue yr oedd Peredur, ac a'i
croesawodd, ac a fu lawen wrtho. Dau wr eraill hefyd a ddaethant i mewn
yn eu cyfrwyau, a'r un modd y triniodd y forwyn y ddau hyn a*r cyntat
Yna y gofynodd Peredur i'r unben paham yr oeddynt feUy, a hwythau a
ddywedasant fod Addanc mewn ogof yn eu Uadd unwaith bob dydd. Ac
felly y buant y noson hono.

Dranoeth cyfododd y llanciau i fyned rhagddynt, a dèisyfodd Peredur^
er mwyn y rhai a garent, adael iddo ef fyned gyda hwynt. Hwythau a
omeddasant, gan ddywedyd, *Pe Ileddid di yno, nid oes iti ddim a'th
wnelai yn fyw drachefn/ A hwy a gerddasant rhagddynt, a Pheredur a
gerddodd yn eu hol. Pan oeddynt hwy wedi myned o'i olwg, efe a ddaeth

1 Addanc y Llya, — Rhyw anghenfíl cyfrin a jçrybwyllir yn y Trioedd, * Tri phrií
orcbestwaith Ynys Prydain : Llong Nefydd í^hí Neifion, a ddug yuddi wiyw a benyw o
bub byw baim dorres Llynn Llion ; ac Ychaiu Bannog Hn GaÌaam, a lusgasant Afanc y
Llyn i dir, ac ui thorres y Llyn mwyach ; a Maiu Gwyddon Ganhebon, lle y darllenid
arnynt holl gelfyddydau a gwybodau y byd.' — Tri 97.

42 Y MABlNOi^lON.

at gnig ar yr hwn yr eistecldai y wraig decaf a welsai erioed* * Mî a wn
dy hynt di,' ebe hi, *myned yr ydwyt i ymladd â'r Addanc, ac efe a'th ladd
nid tr\^y nerth ond tnvy ystryw. Y mae ganddo ogof, ac ar ddrws yr
ogof y mae piler careg ; a thra y gwel ef bawb a ddaw i mewn, nis gall
neb ei weled ef; ac o gysgod y piler efe a ladd bawb hefo saeth wenwjrnig.
A pho tynget ti y byddai i ti fy nghani i yn fwy nag un wraig, mi a roddwa
i ti faen fel y gelHt ei weled ef pan elit i mewn, ac ni welai ef djdi.'

* Tyngaf, myn fy nghred,' ebe Peredur ; * er pan y'th welais gyntaf, iui
a'th gerais. Pa lc y ccisiaf i dydi ? ' ' Pau y ceisi fi, caÌB fi tua'r
India.' Ac wedi rhoddi y gareg yn llaw Peredur, y forwyn a ddiflauodd.

Yntau a aeth rhagddo, ac i ddyffryn âg afon ynddo; a gororau y
dyffryn oedd yn goed, ac o bob tu i'r afon yr oedd gwcirgloddiau gwas-
tad. Ac ar un tu i'r afon, gwelai ddeadell o ddefaid gwynion, ac ar y tu
arall ddeadell o ddefaid duon; ac fel y brefai un o'r defaid gwynion, y
deuai un o'r defaid duon trwodd, ac y byddai yn wcn ; ac fcl y brefai un
o'r defaid duon, y deuai un o'r defaid g\vynion trwodd, ac y byddai
yn íídu. Ac ar lan yr afon efe a welai bren hir, a*r naill haner iddo
yn lloBgi o'r gwraîdd hyd ei flaeu; a'r haner arall â dail ir arno.
Ac uwchlaw hyny, efe a welai wr ieuanc yn eistedd ar ben crug;
a dau filgi bronwynion, brj'chion, mèwn cyullyfanau (leashes) gerllaw ; ac
yr oedd yn sicr na welsai erioed wr ieuanc â golwg mor urddasol arno.
Ac yn y coed gyferbyn, efe a glywai helgwn yn codi haid o geirw. Ac efe
a gyfarchodd well i'r gwr ieuanc, ac yntau a gyfarchodd well i Peredur. A
thair ffordd a welai Peiedur yn myned oddiwrth y crug, dwy ffordd fawr,
a'r drydedd yn llai; ac a ofynodd, * Pa le yr â y tair ffordd hyn?' * Un ohonynt
a â i'm Ilys i. A mi a'th gynghoraf i wneud un o ddau beth, naill ai myned
i'm llys i rhag dy flaon, at fy ngwraig; neu aros yma, a thi a gei weled
yr helgwn yn ymlid yr hyddod blin o'r coed i'r maes, a thi a weli y
milgwn goreu a glewaf niewn helfa a welaist erioed, yn lladd yr hyddod
wrth y dwfr hwn ger ein llaw. A phan fo amser i ni fyned ani fwyd, fe
ddaw fy ngwas â march i'm cyfarfod, a thi a gei lawenydd acw heno.'

* Duw a dalo i ti,' ebe Peredur, ' nid arhosaf, eithr âf rhagof.' * Y naiU
ffordd a â i'r ddinas sydd yn agos, Ile y gelli gael bwyd a diod ar werth;
â'r ffordd gulaf ohon\nt fc>ydd yn myned tuag Ugof yr Addanc' * Trwy dy
genad, wr ieuanc, tuag yno yr âf i.*

A Pheredur a ddaeth at yr ogof, ac a gymerth y gareg yn ei law
aswy, a'i waewffon yn ei law ddehau. Ac fel yr elai i mewn efe a ganfu

PEREDUR AB EFROG, 43

yr Addanc, ac a'i trywanodd trwyddo, ac a dorodd ei ben ymaitli. Ac
fel y deuai allan o'r ogof, wele yn ei gyfarfod ei dri chydymaith, a
chyfarch gwell a wnaethant iddo, a dywedyd fod därogan y buasai iddo ef
ladd yr ormes hono. A Pheredur a roddes y pen iddynt; a chynyg a
wnaethant hwythau iddo yr un a fynai o'u tair chwaer yn briod, a haner eu
brenliiniaeth gyda hi. *Ni ddaethuni i yma i wreica,' ebe yntau, *phe
mynwn un wraig, ysgatfydd eich chwaer chwi a fynwn yn nghyntaf.* A
Pheredur a gerddodd rhagddo, ac efe a glywai dwrf o'i ol; a phan drodd
i edrych, gwelai wr ar gefn march coch ac aifau cocliion am dano. A'r
gwr a ddaeth ar ei gyfer, ac a ddymunodd iddo ffafr Duw a dyn. Peredur a
gyfarchodd well iddo yntau yn garedig. * Arglwydd,' ebe'r gwr, * dyfod i ofyn
ffafr gen yt yr ydwyf.' * Beth a fyni di?' ebe Peredur. *Fy nghymeryd yn
was i ti.' * Pwy a gymerwn i'n was pe cymerwn i dydi?' *Ni chelaf i pwy
ydwyf oddiwrthyt. Etlym Gleddyf Coch y'm gelwir, iarll o ystlys y Dwyrain.'
* Rhyfedd genyf dy fod yn cynyg dy hun yn wr i im nad oes ganddo fwy o
gyfneth na thithau ; nid oes genyf inau ond iarllaeth. Und gan fod yn wnw
genyt ddyfod yn was i mi, mi a'th gymeraf yn llawen.'

A liwy a ddaethant i Lys yr larlles, lle y cawsant dderbyniad llawen ; a
dywedwyd wrthynt nnd er anmharch arnynt y gosodid hwynt i eistedd islaw y
teulu, eithr mai dyna oedd defod y Llys. Eithr yr hwn a ŵllai daflu y trichanwr
oedd yn y teulu, ete a gai fwyta yn nesaf at yr larlles, a hi a'i carai yn fwy nag
un gwr anill. A Pheredur a fwriodd y trichanwr i'r llawr, ac a eisteddodd wrth
ochr yr iarlles, ac ebo hi, * Yr wyf yn diolch i Dduw fy mod wedi cael llanc cyn
deced a cyn ddewred a thi, gan na chefais y gwr a garwn fwyaf.' * Pwy oedd y
gwr a gerit fwyaf'?' ebe Peredur. 'Myn fy nghred, Etlym Gleddyf Coch oedd
y gwr a garwn fwyaf, er nas gwelais ef erioed.' *Diau,' ebe yntau, *fy nghyd-
ymaith yw Etlym, dyma fe, ac er ei fwyn ef y daethum i yma i ymdaflu
hefo'th deulu di. A gallasai ef wneud y gwaith hwnw yn well na myfi, pe myn-
asai ; a mi a'th roddaf di iddo ef ' * Duw a dalo iti,' ebe lii, * wr ieuanc teg ;
minau a gymeraf y gwr a garaf fwyaf ' A'r nos hono, Etlym a'r iarlles a hun~
asant yn nghyd.

Dranoeth, Peredur a gychwynodd tua'r Crug Galarus. * Myn dy law di,

arglwydd,' ebe Etlym, * mi a ddeuaf gyda thi.' A hwy a ddaethant hyd yn

ngolwg y Crug a'r pebyll. ' Dos,' ebe Peredur wrth Etlym, * a phar iddynt

ddyfod ac ymostwng i rai.' Etlym a ddaeth atynt, ac a ddywedodd wrthynt,

* Deuwch, ac ymostyngwch i*m harglwydd i.' * Pwy yw dy arglwydd di ? ' ebynt

hwythau. * Peredur Baladr Hir yw fy arglwydd i,' ebe Etlym. * Pe byddai'n

weddus ini ladd cenadwr, nid aet ti drachefn yn fyw at dy arglwydd am ofyn
G 2

44 Y MABINOGION.

peth nior drahaus i Frcnhînoedd, a leîrll, a Banvniaîd, a dyfod i ymostwng i'th
arglwydd dî/ Peredur a barodd iddo fyned drachefn atynt, a rhoddi eu dewis
îddynt — ai yniostwng iddo neu ymladd âg ef. Hwythau a ddewisasant ymladd.
A Pheredur a fwriodd berchenogîon cant o'r pebyll i'r llawr y diwrnod hwnw ; a
thranoeth efe a fwriodd bcrchenogion cant eraill i'r llawr. A'r trydydd dydd, y
cant gweddill, wedi ymgynghori, a benderfynasant ymostwng i Peredur. Ac
efe a ofynodd iddynt beth a wnaent yno. Hwythau a ddywedasant, 'üwarchod
y Pryf hyd onî byddo farw ; ac yna yniladd a wnaeni nhiau am y maen, a'r hwn
a fyddai drechaf ohonom a'i caffai/ * Aroswch chwi yma,' i'be Peredur, ' niinau
a af i jrmweled a'r Prj^f* ' Nage, arglwydd,' ebynt hwy, *awn ninau gyda thi i
ymweled âg ef ' * le,* ebe Peredur, * ni fynaf i hyny ; pe lleddid ef, ni chawn î
fwy o glod nag un ohonoch ch^vithau,' A myned a wnaeth efe i'r Ue yr oedd y
Prj'f, a'i ladd, a dyfod atjTìt hwjthau, a dywedyd, 'Cyfrifwch eicli traul er pan
y daethoch yma, ac mi a'i txilaf yn llawn.' Ac efe a dalodd i bob un yr hyn a
ddywedai oedd yn ddyledus. Ac ni ofynodd ganddynt ond yn unig iddynt addef
eu bod yn wyr iddo ef. Wrth Etlym y dywedodd, 'Dos di at y wraig a geii
fwyaf ; minau a af rhagof Ac mi a dalaf iti am dy wasanaeth.' Ac efe a
roddes y maen i Etlym. Ebe Etljnn, * Duw a dalo i ti â phob rhwydd-deb.'

Peredur a ymdeithiodd rhagddo ; ac a ddaeth i'r dyffryn tecaf a welsaî
erioed, ac afon ar ei waelod. A llawer o bebyll amryliw a welai efe yno ; ond
yr hyn a'i synai fwyaf oedd gweled cjmifer ag a wclai o fehnau dwfr a mehnau
gwynt. Ac yn cydymdaith ag ef yr oedd gwr gwinau, mawr, a golwg tebyg i
saer arno. A Pheredur a ofynodd iddo pwy ydoedd. *Myfi yw pen mehnydd
y melinau acw,' eb efe. * A gaf i letty genyt ti ? ' ebe Peredur. * Cei,' ebo
yntau, *yn llawen.' Ac efe a ddaeth i dŷ y mehnydd, a thŷ hoff a theg ydoedd.
Ac efe a fenthyciodd arian gan y mehnydd i brynu bwyd a diod iddo ei hun ac í
dylwyth y tŷ, gan addaw eu talu cyn myned oddiyno. Ac efe a ofynodd i'r
meh'nydd beth oedd yr holl bobl a'r cynhwrf oedd yn y lle. Y mehnydd a'i
hatebodd, * Naill ai gwr o bell wyt ti neu yr wyt yn ynfyd. Yma y mae'r ym-
herodres Cristinobyl Fawr; ac ni fyn hi ond y gwr dewraf, gan na raid iddi
wrth gyfoeth. Ni ellid dwyn bwyd i'r holl filoedd sydd yma, ac o achos hyny y
niae yr holl fehnau hyn.' A'r nos hono, hwy a gymerasant eu hesmwythder.
Dranoeth, Peredur a gjfododd ac a wisgodd ani dano ac am ei farch i fyned i'r
twnìament. Ac efe a welai yu mhhth y pebyll eraill y babell decaf a welsaî
crioed, a morwyn brj'dferth a welai yn estyn ei phen trwy ffenestr ar y babell ;
ac ni welsai erioed forwyn brydferthach. Eurwisg o baH [sidan] oedd am danî.
Ac edrj^ch a wnaeth ar y forwyn yn graff, ac enynodd ei chariad ynddo yn fawr;
ac felly, yn edrych ar y forwyn y bu o'r bore hyd haner dydd ac o haner dydd

PEREDUR AB EFROtì. 45

hyd onid oodd yn brydnawn. Yna y daeth i'w letty, ac a dynodd ei arfau
oddiam dano, ac a fenthyciodd arian gan y meUnydd; a dig oedd gwraig y
melinydd wrth Peredur ; er hyny, y melinydd a roddasai eisoes yr arian iddo.
Tranoeth gwnaeth yr un modd ag a wnaethai y diwrnod cynt ; a'r nos hono y
daeth i'w letty ac y benthyciodd arian drachefn gan y mehnydd. A*r trydydd
dydd, pan oedd efe yn jr un Ue, yn parhau i syllu ar y forwyn, efe a glywai
ddyrnod mawr rhwng ei wddf a'i ysgwydd hefo gwegil bwyall. A phan
edrychodd efe drach ei gefn, gwelai'r mehnydd, yr hwn a ddywedodd wrtho,

* Naill ai tro dy olwg o'r man yr ediychi neu dos iV twrnament,' A gwenu a
wnaeth Peredur ar y melinydd, a myned i'r twmament. A phawb a gyíarfu âg
ef y dydd hwnw efe a'u bwriodd oU i'r Uawr ; a'r sawl a fwriodd, efe a ddaníon-
odd y gwyr yn anrheg i'r Ymherodres, a'r nieirch a'r arfau yn anrheg i wraig y
melinydd, yn dál am fenthyg yr ariau. A Pheredur a ddilynodd y twmament
nes y bwriodd bawb i'r Uawr ; ac anfon y gwyr a wnai i garchar yr Ymherodres,
a'r meirch a'r arfau i wraig y melinydd, yn dal am fenthyg yr arian. Yna yr
Ymherodres a ddanfonodd at Farchog y Felin yn peri iddo ddyfod i ymweled â
hi ; a g^vrthod a wnaeth Peredur i'r g;enad gyntaf a'r ail a aeth ato. Hithau, y
drydedcl waith, a ddanfonodd gant o farchogion tan orchymyn i'w ddwyn o'i
anfodd. Hwythau a ddaethant ato, ac a ddywe(Jasant eu cenadwri oddiwrth yr
Ymherodres. Yna efe a ymornestodd â hwynt yn dda, ac a barodd eu rhwymo
fel y rhwymid iwrch {itag) a'u bwrw i lyn y fehn. A'r Ymherodres a ofynodd
gynghor gwr doeth oedd yn ei chyngor, a h%vnw a'i hatebodd, * Trwy dy genad,
mi a af ato.' Felly efe a ddaeth ato, ac a gyfarchodd well iddo, ac a ddeisyfodd
arno er mwyn yr un a garai, ddyfod i ymweled â'r Ymherodres. Ac yntau a
aeth, a'r melinydd gydag ef. A chynted ag y daeth i'r neuadd, efe a eistedd-
odd, a hithau a ddaeth ac a eisteddodd yn ei ochr ; a byr fu yr ymddyddan
rhyngddynt, a chymeryd ei genad a wnaeth Peredur, a myned i'w letty.

Tranoeth, efe a aeth i ymweled â hi drachefn ; ac yr oedd pob
ystafell wedi eu haddumo fel eu gilydd; ac ni wyddent pa le yr eîsteddaî
ef Yntau a eisteddodd ar y naill law i'r ymherodres, ac a ymddyddanodd
yn garedig â hi. A phan oeddynt hwy felly, wele ddyn du, a chwpan
aur llawn o win yn ei law, yn dyfod i mewn ; ac efe a benhniodd
gerbron yr ymherodres, gan erchi iddi beidio rhoddi y gwpan ond i'r
neb a ddeuai i ymladd âg ef am dani. Hithau a edrychodd ar Peredur.

* Arglwyddes,' eb efe, * moes i mi y gwpan ; ' ac efe a yfodd y gwin ac
a roddes y gwpan i wraig y mehnydd. A phan oeddynt h^vy felly, wele
ddyn du arall, mwy o faint na'r llal!, yn dyfod i mewn, ac yn ei law
gwpan wedi ei gwneud o ewin pryf, a'i llonaid o win, yr hon a roddes

46 Y MâBINOGION.

efe i'r ymherodres, gan ddeisyf arnî nas rhoddaî y gwpan ond i'r neb a
ymladdai âg ef. * Arglwyddes/ ebe Peredur, * dyro hi i mi.' A'r gwin a
yfodd efe, a'r gwpan a roddes i wraig y melinydd, A phan oeddynt
hwy felly, wele ddyn pengrych, garw ei wedd, mwy nag un o'r gwyr
eraill, yn dyfod i mewn, a chawg yn ci law a'i Uonaid o win. Yntau
hefyd a ostyngodd ar ben ei hn, ac a roddes y cawg yn llaw yr ym-
herodres, gan erchi arni nas rhoddai i neb ond a yraladdai âg ef am
dani. A'i rhoddi a wnaeth hithau i Peredur, ac yntau a'i rhoddes i
wraig y melinydd. Y nos hono, aeth Peredur i'w letty ; a'r bore, gwîsgo am
dano ac am ei farch, a myned i'r weirglodd a wnaeth, a lladd y tri dyn hyny.
Wedi hyny, daeth Tr babell, a*r ymherodres a ddywedodd wrtho, * Peredur deg,
cofia y Uw a wnaethost imi, pan roddais y maeu i ti pan leddaist yr Addanc'
* Arglwyddes,' eb efe, * gwir a dd}^vedi ; mi a'i cofiaf.' A Pheredur a wladych-
odd gyda'r ymherodres bedair blynedd ar ddeg, megys y dywed yr ystoriau.

Ac Arthur oedd yn Nghaerlleon ar Wysg, ei brif lys ; ac ar ganol llawr ei neuadd
yr oedd pedwar o wyr yn eîstedd ar len o' sidan, sef oeddynt Owain ab Urien,
aGwalchmaiab Gwyar, a Hywel ab Emyr Llydaw^ aPheredur Baladr Hir Ar
hyny hwy a welent yn dyfod i niewn for\\yn a chanddi wallt du crych ; ar gefu
mul melyn yr ydoedd, ac yn ei Uaw gareiaeu girwon er gyru y mul ; a golwg
garw anngharuaidd oedd arni. Duach oedd ei gwjrneb a'i dwylaw na'r haiaru
duaf wedi ei bygu (pitched). Ac yr oedd ei llun yn fwy hagr na'i lUw: —
Gruddiau uc4iel ; gwyneb hir ar i waered ; trwyn byr, ffroen-llydan ; y naiU
lygad yn fiithlas greulawn, a'r llall yn ddu fel y muchud (jet), a'r ddau wedi
fiuddo yn ddwfn yn ei phen ; danedd hirion, melynion — melynach na blodeu y
banadl (broom) ; ei gwisg yn dechreu yn asgwrn ei dwyfron ac yn cyrhaedd hyd
ei gcn; a'i chefn ar lun bwa ; ei dwy glun yn fwaog ac esgyrniog; a chulfain a
theneu ydoedd oU oddieithr ei thraed a*i gluniau, y rhai oeddynt o faintioU an-
ferth. A hi a gjŵrchodd well i Arthur a'r teulu oU oddigerth Peredur, ac wrtho
ef y dywedodd^hi eiriau dig a chwerwon. ' Peredur,* ebe hi, * ni chyfarchaf
well i ti ; gan nad wyt yn haeddu hyny. DaU fu tynghedfen pan roes i ti

1 Uywtl ab Emyr Llydaw. — *Tri Marcbawg Breahinawl Llys Artliur : Morgan
Mwynfawrr ab Andras ; a Meiirawd iib Llew ab Cyufarch ; a Hywel ab Erovr Llydaw ;
cyneddf iddynt oedd, eu bod mor hyuaws a llaryaidd, ac addwyn eu hymadroddion, ag
y byddei anhawdd gan uudya o'r byd ommodd a naccau iddyut h geisynt.' — Tri 118.
Yr oedd Hywel yn un o ga'dlywyddiou Arthur, a phan alwyd y brenin adref o ganol «i
ryfelgyrch ar y Cyfandir, i ddarostwng gwrthryfel Medrod, gadawodd adran o'i fyddin tan
ofal Hywel yn Ffrainc. Dywed y Cambrian Ìsiography fod bodd Hywel ab Emyr Llydaw
yu Llan Illtyd Fawr, sir Forganwg.

PEREDUR AB EFROG. 47

ddawn a chlod. Pan ddaethost i Lys y Brenîn Cloff, a phan welaist yno y gwas
yn dwyn y wae\vffon ddyferol, ac o flaen y waewffon ddafnau o waed yn rhedeg
yn afon i ddwrn y gwas ; a llawer o ryfeddodau eraiU a welaist yno, ac ni ofyn-
aist eu hystyr na'ii hachos. Pe gofynasit, iechyd a gawsai y brenin, a'i gyfoeth
mewn heddwch ; bellach ni chaiff oud brwydrau ac ymladdau, a choUi ei farch-
ogion, a gadael gwragedd yn weddwon, a'i rianod yn ddigynysgaeth ; a hyny
oU o'th achos di.' Ac ebe hi wrth Arthur, * Trwy dy genad, arglwydd, y mae
fy Uetty i yn mheU oddiyma, sef yn NghastoU Syberw, rhaid dy fod wedi clywed
am dano ; ac yn hwnw, y mae pum' cant a thriugain a chwech o farchogion
urddawl, a'r wraig a gar ef fwyaf gyda phob un ohonynt. A phwy bynag a
fyn eniU clod o arfau, o ornest, ac o ymladd, a gaiff hyny os myn ; ac a fyna
eniU arbenigrwydd clod ac edmygedd, mi a wn Ue y ceir hwynt. Y mae casteU
yno ar fynydd uchel, a morwyn sydd yno ya ngharchar ; a phwy bynag a all ei
rhyddhau, efe a gaiff enwogrwydd penaf y byd.* Ar hyny hi a gychwynodd
ymaith.

Ebe Gwalchmai, * Myn fy nghred 1 ni chyagaf i hun lonydd nes ceisia
rhyddhau y forwyu houo.' A Uawer o deulu Arthur a ddywedasant yr un modd.
A Pheredur a ddywedodd, ' Myn fy nghred 1 ni chysgaf inau hun lonydd nes
gwybod yr hoU chwedl ac ystyr y waewfion y dywedodd y forwyn ddu ara dan-
ynt.' A phau oedd pawb yn ymwisgo eu harfau am danynt, wele farchog yn
dyfod i'r porth. A maint a nerth müwr oedd arno, ac yr oedd wedi ei gyflawn
arfogi o ddiUad ac arfau. Ac efe a aeth rhagddo, ac a gyfarchodd weU i Arthur
a*r teulu oU, oddieithr Gwalchmai. Ac ar ysgwydd y marchog yr oedd tarian, â
gwaith aur arui, a thrawst (feëse) o las cryf ynddi ; a'r un Uiw ydoedd yr arfau
eraUl oU. Ac ef a ddywedodd wrth Walchmai, ' Ti a leddaist fy arglwydd, trwy
dwyU a brad, yr hyn a brofaf i ti.' A Gwalchmai a gyfododd i fynu, * Dyma,*
eb efe, ' fy ngwystl i'th erbyn, y profaf iti yma, neu yn y Ue a fyni, nad wyf i
na thwyUwr na bradwr.' Ebe'r marchog, * Gerbron y brenin yr wyf yn ei was-
anaethu y de\visaf i ymladd â thi.* * Yn Uawen,' ebe Gwalchmai, * dos rhagot,
a mi a'th ddUynaf.' A'r marchog a aeth rhagddo, a Gwalchmai a ymarfogodd ;
a Uawer o arfau a gynygiwyd iddo, eithr efo nis mynai ond yr eiddo ei hun.
Wedi i Walchmaî a Phercdur ymarfogi, hwy a gerddasant yn ei ol o acbos eu
cydymdeithas a chymaint yr hoffent y naiU y UaU. Eithr nid ymdeithiasant
yn nghyd, ond pob im a gerddai yn mlaen ar ei gyfer.

A Gwalchmai, yn ieuenctyd y dydd, a ddaeth i ddyffryn ; ac yn y dyffiyn
gwelai gaer, a Uys mawr yn y gaer, a thyrau uchelfalch o'i chylch. Ac efe a
welai farchog yn dyfod aUan i hela ar ferlyn glewddu, ffroenfoU, tithiol, cigog,
gwaatadfalch, esgudlym a didramgwydd ; a'r marchog hwnw oedd perchenog y

48 Y MABINOGION.

Uys. A Gwalchmai a gyfarchodd well iddo. * Duw a roddo dda iti unben,' ebe
yntau, • o ba le y daethost di ? ' * Mi a ddaethum o Lys Arthur,* ebe Gwalch-
mai.' * Ai gwr i Arthur wyt ti ? ' ebe'r marchog. * le, myn fy nghred,' ebe
•Gwalchmai *Mi a roddaf gynghor da iti,' ebe*r marchog, *blin a lluddedíg
ydwyt. Dos i'r Uys; ac os da genyt, trig yno heno/ 'Da, arglwydd,' ebe
yntau, * a Duw a dalo iti.* *Hwde y fodrwy hon yn arwydd at y porthor, a dos
rhagot i'r tŵr acw ; chwaer i mi sydd yno.' A Gwalchmai a ddaeth i'r porth,
a ddangosodd y fodrwy, ac a aeth i'r tẃr. Ac wedi myned i mewn. efe a welai
dân mawr yn Uosgi, a flíam uchel, oleu, ddi fwg, yn dyfod ohono ; a morwyn
fawreddog hardd yn eistedd mewn cadair wrth y tân. A'r forwyn a gyfododd
i'w dderbyn, a fu lawen wrtho, ac a'i croesawodd. Yntau a aeth i eistedd yn
ymyl y forwyn ; ac wedi cymeryd eu ciniaw, ymddyddan yn hyfryd a wnaeth-
ant. A phan oeddynt felly, wele wr gwynllwyd, hardd, yn dyfod i me\vn atynt.
*Ha! eneth ddrwg,' eb efe, * pe gwybyddit gyda phwy yr wyt yn eistedd ac yn
chwareu, nid eisteddit ac ni chwareuit âg ef ; ' ac efe a dynodd ei ben allan, ac a
aeth ymaith. * Ha I unben,' ebe'r forwyn, ' pe gwnelit fy nghynghor i, ti a gauit
y drws, rhag ofn tod ganddo rhyw Ud yn dy erbyn.' Gwalchmai a gododd i
wneud hyny ; a phan ddaeth at y drws, yr oedd gwr ar y grisiau, a gwelai nifer
o wyr arfog yn cyrchu at y tŵr. A Gwalchmaî a gadwodd y drws rhagddynt
hefo clawr gwyddbwyU (chessboard) hyd oni ddeuai yr iarU o hela. A phan
ddaeth, 'Beth yw hyn?* eb efe. 'Peth hagr,' ebe'r gwr gwynUwyd, *fod yr
eneth acw yn eistedd ac yii bwyta gyda'r gwr a laddodd eich tad chwi.
Gwalchmai ab Gwyar yw efe.' ' Peidiwch bellach,' ebe'r iarU, * myfi a af i
mewn ; ' a'r iarU a fu lawen wrth Walchmai. * Ha ! unben,' eb efe, * cam oedd
iti ddyfod i'r Uys hwn, gau iti ladd ein tad ni, ac er nad aUwn ni ei ddial, Duw
a'i dial amat.' * Enaid,' ebe Gwalchmai, * dyma fel y mae am hyny. Ni ddaeth-
um i yma i addef fy fod wedi Uadd eich tad chwi, ac ni ddaethim:! i wadu
ychwaith. Ar neges yr wyf i dros Arthur, a throswyf íy hun. ín mhen y
flwyddyn, mi a ddeuaf o*m neges ; ac yna, ar fy nghred, deuaf yma ac a wnaf
tm o ddau beth — naiU ai addef y cyhuddiad neu ei wadu.' A chaniatawyd
iddo yr oediad yn Uawen ; ac yno y bu y noson hono ; a thranoeth, eíe a gych-
wynodd ymaith. Ac ni ddywed yr ystori fwy na hyny am Walchmai yn y
cyfeiriad hwn.

A Pheredur a gerddodd rhagddo ; gan grwydro ar hyd yr Ynys i geisio
rhyw hanes am y forwyn ddu, ac nis cafodd. Ac efe a ddaeth i dir nis
adwaenai mewn dyffryn, âg afon ar ei waelod ; ac fel yr oedd yn cerdded y
dyffryn, gwelai farchog yn dyfod i'w gyfarfod, â golwg ofieiriadol amo ; ac efe
a ddeisyfodd ei fendith. ' Och I y traan,' eb efe, ' ni ddyUt gael bendith, ac ni

PEREDUR AB EFROG, 4»

ffrwythai îti pe caet ef, am wisgo ohonot arfau ar y fath ddydd a heddyw.' * A
pha ddydd yw heddy w ? ' ebe Peredur. * Dydd Gwener y Croglith/ ebe'r
marchog. *Na cherydda fi; ni wyddwn i hyny; blwyddyn i heddyw y
cychwynais o'm gwlad.' Yna efe a ddisgynodd i'r Uawr, ac a arweiniodd ei
farch yn ei law. Ac wedi hyny, heb fod nepell ar y brif-ffordd, efe a ddaeth i
groesffordd yr hon oodd yn rayned trwy goed ; a'r ochr arall i'r coed, gwelai
gaer fuel, anarfog, ac arwydd ei bod yn drîgfan dyn. Dynesodd ati, ac yn y
porth cyfarfu âg ef y marchog offeiriadol a welsai cyn hyny, ac efo a ddeisyfodd
ei fendith. * Bendith Duw iti/ eb efe, * mwy gweddus yw i ti ymdeithio nag
fel yr ymdeithit o'r blaeu ; a chyda mi y byddi heno.' Ac yno yr arosodd
Peredur y nos hono.

Tranoeth, efe a geisiodd fyned ymaith. * Nid yw heddyw yn ddydd i neb
« gerddod ; ti a arosi gyda mi hcddy w. ac yf oru, a threnydd ; ac mi a roddaf i
ti y cyfarwyddyd goreu a allaf am yr hyn yr ydwyt yn ei geisio. A'r pedwer-
ydd dydd, Peredur a barotodd i fyned ymaith ; ac a atolygodd ar y marchog eî
gyfarwyddo i Gaer y Rhyfeddodau. * Cymaint ag a wn i, mi a'i dywedaf iti,'
ebe'r marchog; 'dosdrosy mynydd acw, A thu hwnt i'r mynydd, y mae
afon ; ac yn nyffryn yr afon, y mae llys brenin. Yno y bu y brenin yn treulio
y Pasg ; ac os ceflS di yn rhy wle hysbysrwydd am Gaer y Rhyfeddodau ti a'i
cei yno.'

A Pheredur a aeth rhagddo, ac a ddaeth i'r dyffryn Ile yr oedd afon, ac y
cyfarfu â nifer o wyr yn myned i hela ; ac yn eu plith, efe a welai un gwr mwy
urddasol na'r Ileill, ac a gyfarchodd well iddo. Ebe yntau, * Cymer dy ddewis,
unben, ai dyfod gyda mi i hela ynte myned i'r Llys, ac i minau yru un o*r teulu i'th
gyflwyno i'm merch y sydd yno, ac i gymeryd bwyd a diod hyd oni ddelwyf yn
ol o hela ; a pha beth bynag fyddo dy neges, os gallaf i ei rhoddi i ti, mi a'i
rhoddaf. A'r brenin a yrodd was byr, melyn, i gyfarwyddo Peredur. A phan
ddaethant hwy i*r Ilys, yr oedd y b^ndefiges wedi cyfodi a myned i ymolchi.
Yntau a aeth yn mlaen, a Iii a'i croesawodd yn Ilawen, ac a'i gwahoddodd i
eistedd yn ei hymyl. A chymeryd eu ciniaw a wnaethant, a pha beth bynag a
ddywüdai Peredur wrthi, hî a chwarddai yn uchel nes y clywai pawb yn y Ilys.
A'r gwus byr, melyn, a ddywedodd wrthi, * Myn fy nghred, os bu wr i ti erioed,
y Uanc hwn ydyw ; ac oni bu'u wr i ti, y mae dy fryd a'th íeddwl arno.' Efe a
aeth hefyd tuag at y brenin, gan ddywedyd, * Fod yn debyg mai gwr i'w ferch
oedd y Ilanc a ddaethai i'w gyfarfod; ac os nad gwr eisoes, buan y byddai felly
os nad ymogelai rhagddo.' * Dyro imi dy gynghor, was,' ebe'r brenhin. * Fy
nghynghor i ydyw,' ebe'r gwas, * ar i ti osod gwyr dewr i'w ddal, nes i ti gael
gwybod a oes gwir jii y peth ai peidio.' Yntau a beris i wyr dewrion ddyfod

50 Y MABINOGION.

am ben Peredur, a'i ddal, a'i ddodi yn ngharchar. A'r forwyn a ddaeth at ei
thad, ac a ofynodd am ba achos y rhoddasai yn ngharchar y llanc o Lys Arthnr.
* Dîau,' ebe yntau, ' nî bydd efe yn rhydd heno, nac yforu, na threnydd ; ac ni
ddaw o'r lle y mae.' Hithau ni wrthatebodd yr hyn a ddywedodd y brenin ; ac
a ddaeth at Peredur, ac a ddywedodd, * Ai drwg genyt ti fod yma ? ' * Ni fuasai
yn waeth genyf,' ebe ef, * pe na buaswn.' * Ni bydd gwaeth dy wely a'th gyflwr
nag \m y brenîn,' ebe hi, * a'r croesaw goreu yn y Uys ti a'i ceflS ond ei ofyn. A
phe byddai'n ddyddanach genyt fod fy ngwely i yma, íel y gallwyf ymddyddan â
thi, ti a gei hyny yn llawen.' * Ni wrthwynebaf i hyny,' ebe Peredur. Ac yn y
carchar y bu efe y nos hono. A'r forwyn a gyíawnodd yr hyn a addawsai iddo.
Tranoeth, efe a glywai gynhwrf yn y ddinas. * Ha 1 forwyn deg,' ebe
Peredur, * pa gynhwrf yw hwn ? ' * Y brenin a'i holl lu sydd yn dyfod i'r ddinas
heddyw,' ebe hi. * Beth a geisiant hwy yma ? ' eb efe. * Yn agos yma, y mae
iarll a chanddo ddwy îarllaeth. a chyn gadaraed yw a brenin ; ac ymryson sydd
i fod rhyngddynt heddyw.' ' Yr wyf yn atolwg/ ebe Peredur, * ar i ti beri i nii
gael march ac arfau fel y gallwyf fyned a gwylio yr ymrj'son ; a rhoddaf fy ngair
y bydd imi ddyfod i'r carchar drachefn.' Ebe hithau, * Yn llawen mi a baraf iti
farch ac aríau.' A hi a roddes iddo farch ac aifau, a chwnsallt (cloak) fflaragoch
trosto, a tharian felen ar ei ysgwydd. Ac efe a ddaeth i'r yrarysonfa; a phob
un o wyr yr îarll a gyfarfu âg ef y dydd hwnw, a fwriodd efe i'r llawr ; a daeth
drachefn i'r carchar. A'r forwyn a ofynodd i Peredur am yr hanes. ac ui
ddywedodd yr un gair wrthi. Hithau a ofynodd i'w thad pwy a fuasai y goreu
o'i wyr. Yntau a atebodd nas gwyddai, ond mai gwr â chwnsallt coch trosto
ydoedd, a tharian felen ar ei ysgwydd. Hithau a wenodd ac a ddaeth i'r lle yr
oedd Peredur. A da fii ei barch y nos hono. Am dridiau y bu efe yn Uadd gwyr
yr iarll ; a chyn i neb wybod pwy fyddai, dychwelaî i'r carchar drachefn. A'r
pedwerydd dydd, efe a laddodd yr iarll ei hunan ; a'r forwyn a ddaeth at ei
thad, gan ofyn iddo am yr hanes. * Hanes da,' ebe yntau, * y mae'r iarll wedi
ei ladd, a minau a biau y ddwy iarllaeth.' * A wyddost ti, arglwydd,' ebe hi
*pwy a'i Uaddodd ef ? ' * Gwn,' ebe'r brenin, *marchog y cwnsallt coch a'r
darian felen,' * Arglwydd,' ebe hi, * mi a wn pwy y w hwnw.' * Er Duw,' eb efe,
*pwy yw ef?' *Y marchog sydd yn ngharchar genyt ydyw,' ebe hi. A'r
brenin a ddaeth i'r lle yr oedd Peredur, gan ddywedyd wrtho y gwasanaeth a
wnaeth, ac y talai iddo yr hyn oll a ofynai. A phan aethpwyd i fwyta, Peredur
a roddwyd i eistedd yn ochr y brenin, a'r forwyn ar yr ochr aiall iddo. * Mi a
roddaf iti,' ebe*r brenin, * fy merch yn briod, a haner fy mrenhinîaeth gyda hi,
a'r ddwy iarllaeth a roddaf i ti yn anrheg.' * Arglwydd,* ebe Peredur, * Duw a
dalo i ti, ni ddaethum i yma er gwreica." * Beth a fyni di ynte, unben ? *

PEREDUR AB EFROG. 51

* CeÌBÌo hanes Caer y Rhyfeddodau yr ydwyf,' ebe Peredur/ * Mwy yw dy
feddwl, uuben, na'r hyn a geisi,' ebe'r forwyn ; *ti a gei hanes y Gaer, ac un i'th
hebrwng trwy gyfoeth fy uhad, a digon o luniaeth i'th ymdaith; a thydi, unben,
a garaf i yn fwy nag un dyn.* Yna hî a'i cyfarwyddodd, * Dos tros y mynydd
acw, a thi a weH lyn, a chaer yn nghanol y llyn, a hono a elwir yn Gaer y Rhy-
feddodau ; ac er na wyddom nî ddini am ei rhyfeddodau, felly y gelwir hi/

A Phercdur a ddaeth at y gaer, a'r porth oedd yn agored; a phan ddaeth
at y neuadd, y drws oedd yn agored. Wedi myned i mewn, efe a welai wydd-
bwyll (chessboard) yn y neuadd, a phob un o'r ddwy werin (chessmen) yn chwareu
yn erbyn cu gilydd Q); a'r ochr a bleidiai ef hono a gollai, yna yr ochr arall a
floeddient fel pe buasent yn fyw. Yntau a ddigiodd, ac a gymerodd y werin yn
ei arfFed, ac a daflodd y clawr i'r llyn. Ar hyny, wele forwyn ddu yn dyfod i
mewn, ac yn dywedyd wi*th Peredur, ' Na foed croesaw Duw i ti. Mynychach
y gwnei di ddrwg na da.' * Paham, forwyn ? ' eb efe. * Am golledu ohonot yr
ymherodres o'i chlawr ; ac ni fynai hi yr ymherodraeth am dano. Ae os niyni
adfeddianu y clawr, rhaid i ti fyned i Gaer Ysbidinongyl, Ue y mae gwr du yr
hwn sydd yn dyfetha llawer o gj'foeth yr ymherodres, a lladd hwnw, yna ti a geî
y clawr ; ond os â'i, ni ddeui di oddiyno yn fyw.' * A gyfarwyddi di fi yuo ? '
ebe Peredur. * Mi a fynegaf y ffbrdd i ti yno,' ebe hi. Yntau a ddaeth hyd i
Gaer Ysbidinongyl, ac a ymladdodd â'r gwr du. A'r gwr du a ddeisyfodd ei
nawdd. * JIi a roddaf nawdd i ti/ ebe Peredur, * os peri di fod y clawr yn yr un
Ue ag yr ydoedd pan ddaethum i gyntaf i'r neuadd.' Yna y daeth y forwyn
ato, ac a ddywedodd, * Melldith Duw i ti am dy lafur — yn gadael yr ormes yn
fyw sydd yn dyfetha cyfoeth yr ymherodres.* ' Mi a adewais ei enaid iddo er
mwyn adfeddianu y clawr.* *Nid yw y clawr eto yn y lle y cefaist ef gj-ntaf ;
dos drachefn a lladd ef.' Ynt^u a aeth, ac a laddodd y gwr du. A phau
ddaeth ef yn ol i'r llys, yr oedd y forwyn ddu yno. * Hal forwyn,' eb efe, ' pa
le y mae yr ymhorodres? * * Rhyngof i a Duw,' ebe hi, * ni chei di ei gweled yn
awr, hyd oni leddi yr ormes sydd yn y ffbrest acw.' * Pa ormes yw hono? ' eb
efe. ' Carw ydy w,' ebe hi, ' a chyn gyflymed ydyw a'r aderyn cyflymaf. Com
sydd yn ei dalcen cyhyd a llafn gwae\vflbn, ac mor flaenllym a'r dim blaen-
llymaf; a thori y mae âg ef frigau y coed goreu yn y íForest ; a lladd pob
anifail y mae a gyferfydd âg ef ynddi, a'r rhai nis lladdo marw fyddant o newyn.
A gwaeth na hyny, y mae yn dyfod bob nos ac yn yfed y pysgodlyn yn ddiod,
gan adael y pysgod yn noeth, a raeirw a fyddant gan mwyaf cyn y daw y dwfr

* Yr oedd Gwyddbwyll Gwenddolen liefyd, yn ol ' Tri Thlws ar Ddeg Ynys
Prydain,' yn meddu yr un cyneddfau : * o gosodid y werin, hwynt a cbwareuynt i hunain ;
aur oedd y clawr ac arian oedd y gwyr.'

h2

52 y MABINOGION.

drachefn.' * Ha ! forwyn,' ebe Peredur, * a ddeui di i ddangos yr anifail hwnw i
mi ? ' * Na ddeuaf,' ebe hi, * ni feiddiodd undyn fyned i'r flForest er's blwyddyn.
Ond y mae yraa genaw ci yn perthyn i'r ymherodres ; hwnw a gyfyd y carw, a
daw âg ef atat, a'r carw a ruthra amat.' A'r ci a gyfarwyddodd Peredur, ac
a gododd y carw, ac a ddaeth âg eí tua'r fan yr oedd Peredur. A*r carw
a ruthrodd ar Peredur, yntau a giliodd ac a'i tarawodd â chleddyf fel yr elai
heibio nes oedd ei ben odcliar ei gorph. A phan oedd y\\ edrych ar ben y car\v,
gwelai farchoges yn dyfod ato. A hi a gymerodd y ci yn llawufi ei chap, a phen
y carw oedd yn gorwedd rhyngddi a'r corph. A thorch o aur rhudd oedd am
ei wddf. * Ha ! miben,* ebe hi, * ansyber ydoedd i ti ladd y tlws tecaf yn fy
ughyfoeth.' ' Cefais orchymyn i wneud liyny,' eb efe, * ac a oes modd inii eniU
dy gyfeiUgarwch ? ' * Oes,' ebe hi, * dos i lechwedd y mynydd acw, ac yno ti a
weh Iwyn o goed, ac yn ngodrau y llwyn y mae cromlech ; ac yno heria ddyn
deirgwaith i ddyfod i ymladd â thi ; a chei felly fy nghyfeiUgarwch.'

Peredur a giBrddodd rhagddo, ac a ddaeth i ymyl y llwyn, ac a alwodd ar
y gwr i ymladd. Ac o dan y gromlech, cyfododd gwr du, a march esgymîog o
tauo, ac arfau rhydlyd mawr am dano, ac am dan ei farch, ac ymladd a wnaeth-
ant. Ac fel y bwriai Peredur y gwr du i'r llawr, efe a neidiai i'r cyfrwy
drachefn. Yna Peredur a ddisgynodd ac a dynodd ei gleddyf ; ac ar hyny, y
gwr du a ddiflanodd, a march Peredur ganddo yn nghyda'i farch ei hun ; ac ni
welodd efe ail olwg arnynt. Ac efe a gerddodd ar hyd y mynydd, a'r ochr
arall i'r mynydd efe a welai gaer yn nyffryn afon ; a thua'r gaer yr aeth. Ac
fel y deuai at y gaer, gwelai y drws yn agored ; ac wedi myned i mewn, gwelai
wr llwyd yn eistedd ar y naill law, a'r march a ddygasai y gwr du a welai yn yr
un preseb a march Gwalchmai. A Uawen a fuant wrth Peredi:.r. Ac efe a eis-
teddodd yn ochr y gwr llwyd. Ar hyny, wele was melyn yn disgyn ar ben ei
Un gerbron Peredur, ac yn deisyf ei gyfeiUgarwch. *Arglwydd,' ebe y gwas,
' mi a ddeuthum yn rhith y forwyn ddu i Lys Arthur ; a phan fwriaist y clawr^
a phan leddaist y gwr du o Ysbidinongyl, a phan leddaist y carw, a phan fuost
yn ymladd â'r gwr o'r gromlech. Ac mi a ddaethum â'r pen gwaedlyd ar y
ddysgl, ac â'r waewffon yr oedd y ffrwd waed o'r pen hyd y dwrn ac hyd y
paladr ; a'th gefnder oedd piau y pen, a Gwiddonod Caerloy w a'i lladdasent, a
hwynthwy a gloffasant dy ewythr — dy getnder wyf i — ac y mae darogan y bydd
i ti ddial hyny.' Yna Peredur a Gwalchmai a gyraerasant gynghor ; ac anfon
at Arthur a'i deuhi a wnaethant yn deisyf aruo ddyfod am ben y Gwiddonod.
A dechreu ymladd a wnaethant â'r Gwiddonod ; ac un ohonynt a laddes wr î
Arthur gerbron Peredur, ac yntau a'i gwaharddodd ; a'r ail waith lladd gwr a
wnaeth y Widdou, a Pheredur a'i gwaharddodd cilwaith ; a'r drydedd Avaith

PEREDÜR AB EFROG.

53

lladd gwr a wnaeth y Widdon gerbron Peredur ; ac yntau a dynodd ei gleddyf
ac a*i tarawodd ar ben ei helm nes yr holltodd yr helm, a'r arfau oll, a'r pen yn
ddau haner. A hi a roddes waedd, ac a archodd i'r gwiddonod eraill flFoi, gan
ddywedyd mai Poredur oedd y gwr, yr hwn a fuasai gynt yn dysgu marchog-
wriaeth (chimlry) gyda hwynt, ac mai ei dynged ef ydoedd eu Uadd hwy.
Yna Arthur a'i deulu a syrthiasant am ben y Gwiddonod, ac a laddasant Widd-
onod Caerloyw oU. Ac felly y traethir am Gaer y Rhyfeddodau.

^Èmm

W^l I I

T^— ^■■Ur^M^

' ■ n

lARLLES Y FFYNON.

[Fkl Pebeüür ab ëfroo, y mi*e Iarlles y Ffvnüx hefyd wedi ei cbyfieithu i amryw ieitboedd
eraill. Gelwir hi yn Saeaneg Ywayat mul Gawin, a chafodd ei chyhoecîdi gan Ritson
yn y gyfrol gyntaf o'r Metrical Romances^ a thybia ef ei bod cyn hyned a theyrnasiad
RÌBÌart II., brenin Lloefi^r. Y mae*r llawysgrif ohoni yn nghadw yn y British Museuw^
Yn yr iaith Ffrengig, gelwir hi Le Cheválitr au Lùm^ a thybir mai ei chyfieithydd oedd
Chrestien de Troyes, bardd enwog yn y 12fed ganrif. Tua'r ganrif hono hefyd, cyf»
ieithwyd hi o'r Ffrancaeg i'r Germanaeg gau un o'r enw Hartmann Von der Aue. Y
mae amrai gopian ohoni mewn yserifen ar gael yma ao acw, ond bernir mai yr hynaf
ohonynt ydyw yr un sydd yn y Yatican yn Rhufain. Argraffwyd hi hefyd dair netk
bedair o weithiau o 1784 hyd yn bresenol. Ar gais y brenin Hukon Hakonson, o Ice-
land, cyfìeithwyd hi i iaith y wlad hono, gan Robert y Mynach, yn 122G ; ac y mae
i'w chael hefyd yu ieithoedd Denmark a Sweden, er nad argraffwyd hi hyd yn hyn yn
un o'r tair iaith olaf.]

Yr Ymherawdwr Arthur oedd yn Nghaerlleon-ar-Wysg ; ac un diwrnod, eistedd
yr ydoedd yn ei ystafell ; a chydag ef, Owain ab Urien^ a Chynon ab Clydno-,

^ Owain ab ürim. — Mab ydoedd i ürien Rheged, ac un o Farchogion mwyaf clodfawr
Llys Arthur. Tywysog ar ran o Cumberland, yu Ngogledd Lloegr, oedd ei dad am rhyw ysbaid
o'i fywyd ; ond yn ol AchauW Saint, dywedir iddo dreulio prydnawn ei oes yn Neheudir Cymru —
tua Bro Gwyr, yn Morganwg. Yr oead ürien yntau yn filwr enwog ; ac fel y cyfryw cyfeiria
Taliesin Ben Beirdd ato yn eu ganeuon i Gadan Gwenystrad ac Argoed Llwyfain, &c. Yn un
o'r Trioedd, dywcdir mai mam Owain ydoedd Modron ferch Afallach ; ao mai efaill-chwaer iddo
ydoedd Merwydd, neu Morfydd, cariadferch Cynon ab Clydno. Dywed Tri arall : — * Tri chat
farchawc oedd yn Llys Arthur : nid amgen Cadwr iarll Rerayw, a Llawnslot dy Lac, ac Ywain
ab Urien Rheget. Kyneddfau y rhai hyn oedd, ni chilynt nag er gway w nag er saeth nag er
kleddyf, ac ni chafas Arthur gywilydd mewu brwydyr y dydd y caffai ef weled eu hwynebeu ac
am hynny i gelwit hwynt Ratrarchogion.' Rhestrir ef mewn Tn arall, gyda Rhun ab Maeìgwyn
a Rhuawn Befr, tan y penawd, *Gwyndeyrn Ynys Prydain.' Cyfeiria beirdd yr oesau yn fynycb
at * frain duon ' a * Uew i^wyn ' Owain ab ürien, yn enwedig Lewis Glyn Cothi yn ei awdl i
Oruffydd ab Nicholas. Yr oedd y Gruffydd hwnw, cyfaill a chynorthwywr Harri Tudur i
orsedd Prydain, yn hanu o Owain ; ac felly y mae teulu presenol Castell Dynefwr, yn sir
Gaerfyrddin, yn disgyn mewn Ilinell uniousyth ohono. Cyuwysa arfbais Dynefwr lew a brain.
Yu ol englynion y Gorugau, Owain a adeiladodd eglwys a Cbastell Aberllychwr. Cauwyd ei
farwnad gan Taliesin, mewn awdl beuigamp ; ac yn ol Enŷlynion y Btddau, claddwyd ef yn
Llan Morfael, eithr ni wyddis bellach pa le y mae y Llan hwnw.

^ Cynoi\ ah Clydno. — Dywed y Trioedd: — * Tri chynghoriad farchawg oedd yn Llya
Arthur : nid am^en Kynon ab Clydno Eiddun, ac Aron ab Cynfarch ab Meirchiou gul, a
Llywarch hên ab Elidir Lydanwyn ; ar tri marchawg hynny a oeddynt gynghorwyr i Arthur, pa
ryw ryfel bynna^ na bygwth a yae arno, hwynt ae kynghoTynt hyd na chae neb y gorrod ar
Arthur, ac am hynny i gorfu ef ar bob ktìnedloedd drwy dri pheth a oedd yn ei ganlyn, nid
amgen gobeich da ac arfeu kyssegredig y rhai a ddanfones lesu Grist iddaw, a rhiuwedd ei
filwyr ; ac am hynny i gwisgodd ef ddeuddeg coron am ei ben, ac i bu ef amherawdyr yu
RhiifaÌB.' TH arall a ddywed :--* Ac ni chaid amgen na llwydd i bob Cynghor o'u heiddaw a.
wnaed, ac afiwydd a gaid lle bynag nas gwneid yn ol eu cynghoreu.' Cyfeiria Tri arall at ei

lARLLES Y FFYNON.

5»

a Chai ab Cyner' ; a Gwenbwyfar^ a'i llawforwyaion yn gwaio wrtli y fieaestr.
Ac 08 dywedîr fud porthor ar Ly8 Arthur, nid oedd yr ud. Glewlwyd
GafaelfawH oedd yno er hyiiy, fel porthor i groesawu gweation a dyeitliriaid, ac
i ddechreu eu baurhydeddu, ac í fyDegi moeu a defod y Lly^ iddynt ; a chj-far-
wyddo y sawl oeddyut i fyned i'r Neuadd neu i'r ystafell, neu a ddeuent yno
am letty.

Eisteddai yr Yraherawdwr Arthur yo aghanol yr yetafell ar deml [luainc]
irfrwyu* ; a llen o sidan melyngocb o tauo, a gobeaydd ao iddo orchudd o
BÌdan coch, o i-a,\i ei beiielin.

Ar hyny, ebe Artbur, ' Ìla I wyr, pe gwyddwa na'm goganech, mi a
gyBgwn i aros fy mwyd; traethu chwedlau a ellwch chwitbau, a cbymeryd
yatenaid o fcdd a golwythion o gig gan Oai.' A chysgu a wnaeth yr ymher-
awdwr, A Chynon ab Clydno a ofynodd i Gai am chwedl, fel yr addawsai
Arthur. ' Minau a fynaf y chwedl a addawyd Ì njinau," ebe Caî. ' Ha 1 wr,*
ebe Cynoa, 'tecaf yw i ti gyfiawni addewid Arthur yu ngyntaf; ae yna y
chwedl oreu a wyddom ninau, ni a'i dywedwn i ti.' Yna aetb Caì i'r gegîu, ac
i gell y mêdd, ac a ddychwelodd âg ystenaid o fêdd ganddo mewu gorflwoh aur,
a Ilonaid ei ddwru o ferrau (sheicerg) a golwj-thion amynt. A chymeryd y
golwythîon a wnaetliant, a dechreu yfed y raêdd, ' Yn awr.' ebe Caî, ' telwcb
chwithau i mìnau fy chwedl.' ' Cynon.' ebe Owain, ' tSI ei chwedl i Gai.'
' Diau,' ebe Oynon, 'hŷii gwr a gwell chwedleuwr wyt ti na ini, a mwy a welaist
o bethau godidog ; tâl di fy cbwedl i Gai.' ' Decbreu di,' ebe Owain, ' gyda'r
chwedl odidocaf a wypeeh,' 'Mi a wiiaf,' ebe Cynon: —

gurwriotìtli iieti) Morfyild ferch [Jrien. Vn ol Aneiir;n, yr oedd C^dod yn un, beblaw ef ui liun,
a dJianijaaaut A'u hoi.*Jl ganddynt o trwyJr Cattratìtii. Cyfeinr atu yn Euglyniím tìtddarir
MilwÿT : —

Puiu y bel f dim 7 biinn Pirj biiiu't boflii diB j btyn (

Bil gẅf gwrtrng Baninün B«.1il gwidowTiua otBim —

Bisl KiDod mil) L'lruo lilla Bcdil C]ni«i *b Ct jdDa Eldd^.

Sonir yn fynycb am dauo giia yr Rea Fairdd Cymruiif.

' Cai.— Gwel t.d. 2i. ì öitieHAicLy/ar--Gw«l t.d. 24.

> Oìíwiioÿá Gajóeí/uiür. — Dn o guirri cynhuiiai, nm yr bwn ni ddywed liyd yn n-jd
traJdodiad ond ycliydig. Y mae ei eiiw, uiodil byuag, yn awjfryniiadol ddiyi>u. Dywed Tri 83
ei f(iJ yii uu o'r ycbyilig a ddÌHU^^nnt o Gimilitii :— ' Trí wyr diano o Uad Gaiiiluu a. t'u : Morfrin
ab Tdgid rliag eí haccrud sef y tybÌL-i bawb niui Cytbruul u UBuru ydoudd, ac a Ifoyut rhafjJduw -,
San Jdi: BryJ Ausel gan ei biirddej, «i lniiiiJ, a'i dccceJ, tiì cbodai nab biw yn ei erbyn gnn
dybìed mni Angd or iief ydoedd ; a GluwlwyJ Gu.faetfawr rbag ei fniiit a'i gryfdei, nid oedd a
■âfai o'Ì Suen, a pbawb a S'uynt rbagddav.' Gwelir oJJinith y dyfyniaJ hwn, fod y Trioedd
BO Anouryn yu gwabaniaetbu partL y gwyr a dJiangasant o Gamlan : KWt)ler y noáion blaeuorul
ar ' Cynon.' Dylid oofio, niodd bynag, nad yw y TTÌoedd bob amaer i w cynmryd yn IlytUrenoI.
Diill byluw i drysori JigwyddiaJau UaneBydtlol yn y cúf ydoudd eu rhestru yn drÌoeJJ.

' Tcinl irfrieÿii. — Yn myBg yr Hen Gymry, yr ooUJ y frwynen nid yn unig yn
thoi sfiJeuui yn eu tui, ond hefyd yn addurniadol. Brwyu oodd yn gorcUuddio llawr y bwthny
er ouiiw IluitliJor draw ; a brwyu wndi eu cyfroJüJdu'u amryliw a plirydfertb ydouJd cluBtuguu
^wyaogion, Priu y mae yr arfeiiad o liulio llawr y gegin befo brwyn wedi diBanu eto o auibell
arigfa fynyddig ; 0111] y mae carpedau &a., wedi eu bymlid o'i polaa er's Ilawer oea.

M Y MâDINOGION.

• Unig fab fy mam a fy nhad oeddwn ; hoff oeddwn o bleser, a mawr oedd
fy rhyfyg. Ac ni thebygwn fod camwri yn y byd nas gorfyddwn ; ac wedi
gorfod ar bob camwri yn yr un wlad a mi, ymgyweirio a wnaethum, a cherdded
eithafoedd byd a diffaethwch. Tn y diwedd, damweiniais ddyfod i'r glyn tecaf
yn y byd, a choed gogyfuwch ynddo, ac afon redegog oedd ar hyd y glyn, a
ffordd yn ochr yr afon. A cherdded y ffordd a wnaethum hyd haner dydd, a'r
parth arall ohoni a gerddais hyd y prydnawn. Ac yna daethum i faes mawr; ac
yn mhen y maes, yr oedd caer fawr ddisglaer, a rhaiadr yn gyfagos. A thua'r
Gaer yr aethum ; a gwelwn ddau was Q) pengrych felyn, a rhagtal (Jrontlet)
aur am ben pob un ohonynt, a phais o sidan melyn am bob un, a byclau aur yn
oau eu hesgidiau ; ac yn eu llaw fwa o aflgwm eliphant, llinjmau y rhai oedd o
giau hydd, a'r saethau a*r pelydr o asgwrn morfil, wedi eu hasgellu hefo plu y
pawin (peacoch), a phenau aur ar y pelydr ; a chylliU â Uafnau aur iddynt, a'u
camau o asgwrn amryliw morfil. Ac yr oeddynt yn saethu eu cylliU.

Ac ychydig oddiwrthynt, gwelwn wr pengrych, melyn, llawn oedran, a'i

farf newydd ei heiUio ; a phais a mantell o sidan melyn am dano, ac ysnoden o

eurllin yn mhen ei fantell. Am ei draed yr oedd esgidiau o ledr brith, a chnap

o aur yn eu cau. A phan y gwelais ef, mi a ddynesais ato, ac a gyferchais well

iddo; ac mor íoesgar ydoedd, fel y cyfarchodd yntau well i mînau cyn i mi

gyfarch gwell iddo ef. Ac efe a ddaeth gyda mi tua'r Gaer ; ac yn y Gaer nid

oedd neb yn byẁ ond mewn un neuadd. Yno yr oedd pedair morwyn ar hugain

yn gwnio sidem wrth ffenestr. A hyn a ddywedaf wrthyt, Cai, fod yr hacraf

ohonynt yn decach na'r forwyn decaf a welaîst ti erioed yn Ynys Prydain ; a'r

anharddaf ohonynt, harddach oedd na Gwenhwyfar(-), gwraig Arthur, pan fu hi

harddaf erioed wrth offeren ar Ddydd Nadolig neu Ddydd y Pasg. A chyfodi a

wnaethant i'm derbyn ; a chwech ohonynt a gymerasant fy march,(3) ac a ddy-

osgasant fy arfau inau. A chwech eraiU ohonynt a gymerasant fy arfau, ac a'u

golchasant mewn llestr onid oeddynt cyn wyned a'r dim gwynaf. A'r trydydd

chwech ohonynt a ddodasant y llieiniau ar y byrddau, ac a arlwyasant fwyd.

A'r pedwerydd chwech a ddyosgasant fy Uuddedwisg, ac a ddodasant wisg arall

am danaf ; nid amgen, crys a llodrau o liain, a phais a surcot, a mantell o sidan

melyn a hwd ar y fantelL A dodasant aml i obenydd, mewn gorchudd o liain

^ ŵraa.— Yn arwyddo llanciau ienainc ; nid gwaa yn ystyr bresenol y gair.

'' Dringeb uwchaf dyagrifiad o degwch benywaidd ydoedd ei gydmara i Gwenhwyfar ;
a'r olwg harddaf ami hithau, rhian decaf ei hoes, ydoedd ei gweled yn crefydda ar un o ddwy
brif wyl ei heglwys. Ai dyma ydyw sancteiddio prydferthwch î

3 Yn nyddiau Marchogwriaeth, nid peth annghyffredin ydoedd i ferched weiui yn y
modd hwn ar farchogion urddawl.

lARLLES Y FFYNON. 57

coch, o'm cylch. Yna eisteddasom. A'r chwech hyny a gymerasant fy ngheffyl
i'w ystablu a wnaethant hyny cystal a phe buasent yr ysweiniaid goreu yn Ynys
Prydain. Ac yna dygwyd cawgiau arian, a dwfr i ymolchi ynddynt, a thywelau
o liain gwyrdd a rhai gwynion. A mi a ymolchais. A daeth y gwr a welswn gynea
ac a eisteddodd with y bwrdd, a minau yn nesaf ato, a*r gwragedd oll is fy Uaw^
oddieithr y rhai oeddynt yn gwasanaethu. Ac arian oedd y bwrdd, a lliain oedd
y lleni ar y bwrdd ; ac nid oedd un llestr yn gwasanaethu yno ond o aur, neu
arian, neu (-)fuelin (buffalo horn), A daeth y bwyd ini ; a diau i ti, Cai, ni welais
i erioed na bwyd na diod nad oedd yno ei gyffelyb ; eithr fod y bwyd a'r ddiod
a welais yno yn well nag a welais yn un lle arall erioed.

* Nyni a fwytasom hyd at haner y pryd ; ac ni ddywedodd y gwr nac ua
o'r morwynion yr ua gair wrthyf hyd hyny. A phan debygodd y gwr fod ya
well genyf ymddyddan na bwyta, efe a ofynodd i mi pwy oeddwn ; minau a
ddywedais fod yn dda genyf gael un a ymddyddanai â mi, a deall nad oedd
Uefaru yn drosedd yn y Uys hwnw. * Ha I unben,* ebe yntau, * ni a ymddydd-
auasem â thi oni buasai ofn llestair ar dy fwyd, ond yn awr nî a ymddyddanwn
â thi.' Yna mi a fynegais i'r gwr pwy oeddwn, ac amcan fy ngherdded, a
dy wedais fy mod yn ceisio a allai fy ngorfod, neu ynte a allwn i ortod pawb.
Edrych a wnaeth y dyn arnaf a dy wedyd, ' Pe na thebyg'swn y deuai gormod
gofid it', mi a fynegwn iti yr hyn yr ydwyt yn ei geisio/ Hyn a barodd imi
deimlo'n ofidus a thrist, a'r gwr a adnabu hyny arnaf. * Os gwell genyt ti imi
fynegi'th afles na'th les, mi a'i mjrnegaf it'. Cwsg yma heno,' eb efe, ' a chyfod
yn fore i fynu, a cbyraer y ffordd y daethost ar hyd y dyffryn, oni ddelych i'r
coed y daethosl trwyddo. Ac encyd yn y coed, fe gyferfydd gwahanffordd â
thi. ar y tu dehau ; a cherdda hyd hono hyd oni ddelych i lanerch fawr o faes,
a gorsedd ar ganol y niaes. A thi a weli wr du mawr ar ben yr orsedd nad
ydyw ddim llai na dau o wyr y byd hwn. Un troed sydd iddo, ac un Uygad, a
hwnw yn nghanol ei dalcen. A ffon sydd iddo o haiam, a diau nad oes deu-wr
J^ y byd na chaffent eu baich yn y ffon hono. Ac nid gwr hawddgar ydyw,
eithr tra anhawddgar ; ac wtwart (woodward) yw ar y coed hwnw. A thi a welí
fil o anifeiliaid gwylltion yn pori o'i gylch. Gofyn dithau y ffordd iddo i fyned

1 O gorn yr ych gMryllt yr yfid fynj cliaf y medd a*r cwrw yn yr hen wleddoedd Cymreig.
Y mae awdl Owaiu Cyfeiliog, tywyaog Powŷs, i'r Corn Hirlas, yn un o gyuyrchion hynotaf yr
awen Gymreîg. Yn un rhan o'r awdl, dychymyga'r barJd-dywysogei fod yn rhoi cwledd i'w ben-
aethiaia a'i filwjnr ; ac yn nghanol y wledd, gorchymyna i'r Com Jlirlas gael ei lanw à*r ddiod
oreu, a'i ddwyn at Tudur a Moreiddig, y rhai a nodir ganddo fel dewrìon pybyr a diwrthgil
teilwns; o bob clod. Ond yn nghaool ei araith, try atynt megis i'w hanerch yn bersonol, pan y
gwel fod eu lle yn wag ; a daw rw gof ar unwaith eu bod 111 dau wedi cwympo yn un o'r brwydí-
au gwaedlyd diweddâ. Yna rhuthra cefnllif o alar ac wylofain tros ei wefusau am danynt nad
oes odid yn yr iaith Gymraeg eu grymusach oa'n chwerwach.

58 Y MABINOGTON.

o*r llanerch, ac efe a rydd ateb iti, ac a ddengys fiFordd fel y cei yr hyn a geis'/

A hir oedd genyf y nos hono. A bore dranoeth, cyfodi a wnaethum a
gwisgo am danaf, ac esgyn ar fy march, a cherdded rhagof ar hyd y dyffryn i'r
ooed ; ac mi a ddaethum i'r wahanffordd y dywedodd y dyn wrthyf am dani, a
chyrhaeddais y llanerch. A phan ddaethum yno, yr oedd yn dair gA;\^aith ihy-
feddach genyf am yr anifeih'aid gwylltion oeddyno nag y dywedodd y gwr wrthyf.
A'r gwr du oedd yno jm eistedd yn mhen yr orsedd. Dywedodd y gwr wrthyf
ei fod yn fawr, rawy o lawer oedd ef na hyny. A*r ffon haiam y dy wedodd y
gwr wrthyf ei bod yn llwyth deuwr, hysbys oedd genyf fi, Cai, fod llwyth
pedwar railwr ynddi. A hono oedd yn llaw y gwr du. Ac ni ddywedai efe
air wrthyf namyn a ofynwn iddo. Ac mi a ofynais iddo pa awdurdod oedd
ganddo ar yr anifeiliaid hyny. *Mi a ddangosaf i ti, ddyn bychan,' eb efe ; a
chymeryd ei ffon yn ei law a tharo carw â hi ddymod mawr, oni roddodd efe
frefiad dolefus, ac wrth ei frefiad ef y daeth yno o anifeiliaid gyn amled â'r ser
yn yr awyr, ac hyd nes oedd yn anhawdd i mi gael lle i sefyll yn y llanerch
gyda hwynt — yn seirph a gwiberod ac amryfal anifeiliaid. Ac efe a edrychodd
arnynt hwy, ac archodd iddynt fyned i bori ; a gostwng eu penau a wnaethant
hwythau iddo, a thalu gwarogaeth iddo, fel y gwna gwas i'w arglwydd.

Yna y dywed y gwr du wrthyf, * A weli di, ddyu bychan, yr awdurdod
sydd imi ar yr anifeiliaid hyn ? ' A gofyn y ffordd iddo a wnaethum ; a garw a
fu yntau, a gofyii imi pa le y mynwn fyned. Minau a ddywedais pa ryw wr
oeddwn, a pha beth a geisiwn. A mynegi a wnaeth yntau i mi, * Cymer,' eb
efe, * y ffordd tua phen uwchaf y llanerch, a chcrdda yn erbyn yr allt o goed
uchod oni ddelych i*w phen ; ac oddiyno ti a weli ystrad megys dyffryn mawr,
ac yn nghanol yr ystrad ti a weli bren mawr, a glasach y w ei frig na'r fîynid-
wydd glasaf. Ac o dan y pren hwnw y mae ffynon, ac yn ymyl y ffynon y mae
Ilech farmor, ac ar y llech y mae cawg arian wrth gadwyn arian, íel nad ellir eu
gwahanu. A chymer dithau y cawg, a bwrw gawgaid o'r dwfr am ben y llech ;
yna ti a glywi dwrf mawr, nes y tebygi fod y nef a'r ddaear 301 ergrynu gan y
twrf. Ar ol y twrf y daw cawod mor ffymig fel y bydd yn anhawdd i ti ei
goddef a byw. Cenllysg fydd y gawod, ac wedi yr el heibio, hindda a fydd,
eithr ni edy hi yr un ddeilen ar y pren heb ei dwyn. Yna y daw cawod o adar, a
disgyn ar y pren a wnant ; ac ni chly waist ti erioed yn dy wlad dy hun gerdd
cystal ag a ganant. A phan fo digrifaf genyt gerdd yr adar, ti a glywi duchan
a chwynfan yn dyfod ar hyd y dyffryn tuag atat. Ar hyny ti a weli farchog ar
förch du pur, a gwisg o sidan du pur am dano, ac ystondard (pennon) o liaiu du
ar ei waewffon ; ac efe a ymosoda amat cyn gynted ag y gallo. ffoi di rhag-
ddo, efe a'th orddiwes ; ac os arhosi di yno, a thi ar farch, efe a'th edy ar draed ;

lARLLES Y FFYNON. 5»

ac onî chei dî ofid yno, ni raîd îtî ymofyn gofid tra fyddi byw/

* Ac mî a gymerais y ffordd hyd oni ddaethum i ben yr allt, ac oddiyno
gwelwn fel y mynegasai y gwr du wrthyf, ac i ymyl y pren y daethum, a ffynon
a welwn dan y pren, a'r Uech farmor yn ei hymyl, a'r cawg arían wrth y gadwyn.
A chymeryd y cawg a ^vnaethum, a bwrw cawgaid o*r dwfr am ben y Uech ; ac
ar hyny, dyma'r twrf yn dyfod 301 Uawer mwy nag y dywedasai y gwr du imi ;
ac ar ol y twrf, y gawod; a diau oedd genyf fi, Cai, na ddiangai na dyn na
llwdn yn fyw ar a oddiweddai y gawod allan; canys ni safai yr un genllysgen
ohoni yn y croen nac yn y cig, hyd oni chyrhaeddai yr asgwm. Ac mi a droais
bedrain (flanh) fy march tuag ati ; a dodi swch fy nharian ar ben fy march a'i
fwng, a dodi y rhan uwchaf ohoni uwch fy mhen fy hun. Ac felly y sefais y
gawüd. A phan edrychais ar y pren, nid oedd un ddeilen amo. Yna y daeth
hindda ; ac ar hyny, wele yr adar yn disgyn ar y pren ac yn canu ; a hysbys
yw genyf fi, Cai, na chlywais i gerdd cystal a hono na chynt na chwedi. A
phan oedd ddigrifaf genyf wrando yr adar, dyma duchan yn dyfod ar hyd y
dyffryn tuag ataf, ac yn dy wcdyd, ' Ha I farchog,* eb efe, * beth ddaeth a ti
yma ? pa ddrwg a wnaethum i ti pan wnelit y fath niwaid i mi ? üni wyddost
ti na adawodd y gawod heddyw na dyn na llwdn yn fyw trwy fy holl gyfoeth ar
a gafodd allan ? ' Ar hyny, wele farchog ar farch du pur, a gwisg o sidan du pur
am dano, ac amwisg (tabard) o liain du pur o'i gylch. Ac ymladd a wnaethom,
ac mor ffyrnig yr ymladdem, fel mai buan y bwriwyd fi i'r llawr. Yna'r marchog
a ddodes ei waywffon o fewn ffrwyn fy march, ac ymdaith ymaith a'r ddau farch
ganddo, a'm gadacl inau yno. Ni wnaeth ef gymaint o fawredd i mi a*m car-
cham, ac nid ysbeiliodd fi o'm haifau. Felly mi a ddychwelais ar hyd y ffordd
y daethum. A phan ddaethura i'r llanerch yr oedd y gwr du ynddi, fy nghyffes
a roddaf i tî, Caî, mae*n rhyfedd na thoddaswn yn llymaid rhag cywilydd gaii y
gwatwar a gefais gan y gwr du. Ac i'r Gaer y buaswn y nos gynt y daethum y
nos hono. A llawenach fuwyd wrthyf y nos hon na'r nos gynt, a gwell i'm
porthed ; a'r chwedlau a ddymunwn gan ^vyr a chan wragedd a gawn, ac ni
chrybwyllai neb ddim wrthyf am fy ymgyrch i'r Ffynon, ac ni chrybwyllwn inau
wrth neb. Ac yno y bu'm y nos hono. A phan godais bore dranoeth, gwelwn
farch (palfrey) gwineu-ddu, a ffroenau gan goched a'r ysgarlad, yn barod wedî ei
haraeisio. Ac wedi gwisgo ohonwyf fy arfau, a gadael yno fy mendith, mi a
ddychwelaîs i'm Uys fy hun. A'r march hwnw, y mae genyf eto yn yr ystabl
acw, ac ni newdi^vn ef am y march goreu yn Ynys Prydain.

A Duw a wyr, Cai, ni chyffesodd dyn erioed ymgyrch mor fethedig iddo ei
hun a hon. A rhyfedd na chlywais i byth, na chynt na chwedi am un gwr ond
I2

60 r MABTNOGION.

fy himan a wyr dclira am yr ymgyrch, ac i hyn gymerj^d Ue o fewn cyfoeth yr
Ymherawdwr Arthur heb i neb arall ei wybod.

*Ha ! unben/ ebe Owain, * onid da íyddai cael hyd i'r Ue hwnw?'

* Myn llaw íy nghyfaill/ ebe Cai, * mynych y dywedi di ar dy dafod yr
yr hyn nis gwneh ar dy weîthred/

' Diau, Cai,' ebe Gwenhwyfar, * gwell fyddai dy grogi di na dy wedyd
ohonot ymadrodd mor warthedig wrth wr fel Owain/

*Myn llaw fy nghjŵill, wreigdda,* ebe Cai, *nid mwy dy barch di i Owam
na minau/

Ar hyny, defifro a wnacth Arthur, a gofyn a gj-sgodd efe yn hir.

* Do, dalm o amser,' ebe Owain.

* Ai amser i ni fyned at y byrddau ? '
'Amser, arglwydd,' ebe Owain.

Yna canu com ymolchi a wnaethpwyd, a myned a wnaeth yr ymherawd-
wr Arthur a'i deulu oll i fwyta. Ac wedi darfod bwyta, Owain a giUodd
ymaith ; a dj-fod i'w letty a pharatoi ei farch a'i arfau.

A phan welodd ef y dydd dranoeth, gwisgo ei arfau a wnaeth, ac esgyn
ar ei farch, a cherdded rhagddo hyd eithafoedd byd a diffaeth fynyddoedd. Yn
y diwedd, efe a adwaenodd y glyn y mynegasai Cynon am dano ; ac a gerddodd
hyd y glyn ar ystlys yr afon, hyd oni ddaeth i'r dyfiìyn, a'r dyíTrjn a gerddodd
oni welai y Gaer. A thua'r Gaer yr aeth efe, a gwelai y gweision yn saethu eu
cyllill fcl y gwelsai Cynon hwynt, a'r gwr melyn a biau y Gaer yn sefyll gerllaw.
Ac mor fuan ag y cyfarchodd Owain well i'r gwr melyn, y cyfarchodd y gwr
melyn weil iddo yntau.

Ac yn mlaen yr aeth efo at y Gaer ; ac efo a welai ystafell, a phan
ddaeth i'r ystafell, efe a welai y morwynion yn gwnio sidau mewn cadeiriau
euraidd. A iiofíach o lawer oedd gan Owain eu teced a'u hardded nag y
dywedodd Cynon iddo. A chyfodi a wnaethant i w^asanaethu Owain fel y
gwasanaethasant Cynon. A hoffach fu gan Owain ei borthiant na chan Gynon.
Ac ar haner y bwyta, ymofynodd y gwr melyn gan Owain pa gerdded oedd
aruo. Ac Owain a ddywedodd iddo y cwbl — *Cciflio y marchog sydd yn
gwarchod y fl'ynon yr ydwyf.' A gwenu a wnaeth y gwr melyn, a dweyd fod
yn anhawdd ganddo fynegi i Owahi yr hanes hwTiw, fel y bu anhawdd ganddo
ei fynegi i CjTion. Er hyny, efe a íynegodd y cwbL Ac i gysgu yr aethant.

A bore dranoetìi yr oedd y morwynion wedi gwneuthur march Owain yn
barod, ac efe a gerddodd rhagddo oni ddaeth Tr llanerch yr oedd y gwr du
ynddi. A rhyfeddach fu gan Owain faint y gwr du na chan Gynon. A golyn
y flbrdd a wnaeth Owain i*r gwr du. Yntau a'i mynegis. Ac Owain a gerdd-

TARLLES Y FFYNON. 61

odd y ffordd fel Cynon onî ddaeth i ymyl y pren glas. Ac efe a welai y Fíynon
a*r llech yn ymyl y Ffynon, a'r cawg arni, ac efe a gymerodd y cawg, ac a
fwriodd gawgîad o'r dwfr ar y llech. Ar hyny, dyina'r twrf ; ac ar ol y twrf y
gawod. Mwy o lawer nag y dywedasai Cynon oeddynt. Ac wedi y gawod yr
awyr a olenodd, a phan edrychodd Owain ar y pren, nid oedd yr nn ddeilen
arno. Ac ar hyny wele*r adar yn disgyn ar y pren, ac yn canii. A phan oedd
ddigrifaf gan Owain gerdd yr adar, ef a welai farchog yn dyfod ar hyd y dyffryn,
ac a baratodd i'w erbyn. Ac ymladd yn ffyrnig a wnaethant. Ac wedi tori
dwy waewffbn, diweinio cleddyfau, ac ymladd gledd jn ngledd. Yna Owain a
darawodd y marchog trwy ei helm, a'i benwisg, a*r penguwch pwrcwin (msor), a
a thrwy y croen, a'r cig, a'r asgwm, oni chlwyfodd efe ei tymenydd. Yna
adnabu y marchog du iddo gael dymod angeuol ; a throi pen ei farch a wnaeth,
a ffbi. Ac Owain a'i hymlidiodd er nad yn ddigon agos i'w gyrhaedd â'r cleddyf.
Ar hyny, Owain a welai Gaer fawr ddisglaer; ac i borth y Gaer y daethant, a
gollyngwyd y marchog du i mewn, a goUyngwyd y ddôr-ddyrchafael (portcullis)
ar Owain ; yr hwn a darawodd ei farch tu cefn i*r cyfrwy, ac a'i torodd yn ddau
haner trwyddo. A'r ddôr a ddaeth hyd y llawr, a throellau yr yspardynau a
dam o'r march oedd oddiallan, ac Owain a'r rhan arall o'r march oedd rhwng y
ddau ddôr. A'r ddôr arall oedd gauedig hefyd, fel nad allai Owain fyned oddi-
yno, ac mewn cyfyng-gyngor yr ydoedd. Ac fel yr oedd Owain felly, efe a
welai trwy gyswUt y ddôr heol gyferbyn âg ef, ac ystryd o dai o bob tu i'r heol,
ac efe a welai forwyn bengrych-melyn, a rhagtal (froiUlet) aur am ei phen, a
gwisg o sidan melyn am dani, a dwy wintas [esgid] o gordwal brith am ei thraed,
a dyfod i'r porth yr ydoedd. A hi archodd agoryd y porth. * Duw a wyr,
nnbenes,' ebe Owain, * nid elhr agor i ti oddiyma, mwy nag y gelH dithau agor i
minau oddiyna.' * Duw a wyr,' ebe'r forwyn, * gresyn nad elHd dy wared di ;
a phob gwraig a ddylai dy wared; os gwr, goreu gwr a fyddit ; os cariad, goreu
cariad. Gan hyny,' ebe hi, * yr hyn a allaf fi a wnaf i'th rj'ddhau. Hwde di y
fodrwy hon, a dod ar dy fys, a dod y maen hwn o fewn dy law, a chau dy ddwm
am y maen, a cyhyd ag y cuddi di ef. ef a'th guddia dithau. Wedi iddynt
ymgynghori, hwy a ddeuant i'th gymeryd a'th ddienyddio; a phan na'th
welant, drwg íydd ganddynt. A niinau a fyddaf ar yr esgynfaen acw i'th aros
di ; a thydi a'm gweH i, er na welaf i dydi ; tyred dithau a dod dy law ar ben
fy ysg^yydd, ac yna gwybyddaf dy ddyfod ataf A'r ffbrdd y delwyf fi oddiyno,
tyred dithau gyda myfi^'

Yna y forwyn a adawodd Owain, ac yntau a wnaeth yr hyn oll a ercliia

yn

1 Maeii cndd, — Y niae crybwylliad aro faen yn meíîdu cyneddf a rhinwedd cyffelyb i hwii
Mabinogi rercdur ab Efrog, Gweler td. 42.

62 Y MABINOGION.

hi îddo. Ar hyny y daeth y gwyr o'r Uys iV geisio i'w ddienyddio ; a phan
ddaethant ni welent ddim ond haner y march. A drwg oedd ganddynt hyny.
A diflanu a wnaeth Owain o'u plith, a dyfod at y forwyn, a dodi ei law ar eî
hysgwydd, a chychwyn a wnaeth liithau rhagddi, ac Owain gyda hi, oni ddaeth-
ant i ddrws lloflft fawr odidog. A'r forwyn a agorodd y Uoflt, a myned i mewn,
a chau drws y Uoflft a wnaethant ; ac Owain a edrychodd ar hyd y lloflft, ac nid
oedd yn y lloflR; un hoel heb ei Uiwio â Uiw gwerthfawr. Ac nid oedd un
ystyllen heb ddelw euraidd amryfal arni.

A'r forwyn a gyueuodd dân glo ; ac a gymerodd gawg arian a dwfr
ynddo, a thywel o lian gwyn ar ei hysgwydd, a rhoddi dwfr i ymolchi a wnaeth
hi i Owain. A dodi bwrdd arian goreuraidd ger ei fron, a Uiain melyn yn llen
amo ; a dyfod a'i giniaw iddo ; a diau oedd gan Owain na welsai erioed fwyd
na welai yiio ddigon ohono. eithr ei fod yn well yno nag y gwelsai yn un man
arall erioed. Ac ni welsai erioed yn un man gymaint o fwyd a diod ag oedd
yno. Ac nid oedd un llestr yn gwasanaethu amo namyn llestri arian neu aur.
Ac Owain a fwytaodd ac a yfodd onid oedd yn hwyr brydnawn. Ac ar hyny,
hwy a gly went ddolefain mawr yn y Gaer. Ac efe a ofynes i'r forwyn, * Pa
waeddi yw hwn?' *Dodi olew ar y gwr da biau y Gaer y maent,' ebe'r
forwyn. Ac i gysgu yr aeth Owain.

Ac yr oedd y gwely a ddarparesid iddo gan y forwyn yn deilwng i
Arthur — o ysgsu'lad a gra (fur), a sidan, a syndal, a Uian. Ac am haner nos hwy
a glywent ddiaspedain chwerw, * Pa sŵn y w hwn, weithion t " ebe Uwain. * Y
gwT da biau y Gaer y sydd farw yr awrhon,' ebaiV forwyn. A chyda thoriad
y dydd, clywent ddiaspad a gweiddi anfeidrol eu maint, ac Owain a ofynodd i'r
forwyn, * Pa ystyr sydd i'r gweiddi h^vn ? * Myned a chorph y gwr da biau y
Gaer i'r Llan y maent.' Ac Owain a gyfododd i fynu, a gwisgo am dano, ac agor
flFenestr ei loflft, ac edrych tua'r Gaer ; ac ni welai nac ymyl nac eithaf i'r
lluoedd oeddynt yn llenwi yr heolydd, a hyny yn Uawn arfog, a gwragedd lawer
gyda hwyiît ar feirch ac ar draed, a chrefyddwyr y ddinas oll yn canu^. A
thebygai Owain fod yr awyr yn diaspedain gan y gweiddi a'r udgyrn a'r
crefyddwyr yn canu. Ac yn nghanol a Uu hwnw gwelai yr elor, a llen o liain
gwyn arni, a chanwyllau cwy^ yn llosgi yn aml o'i chylch, ac nid oedd undyn
tan yr elor yn llai na barwn cyfoethog. Diau oedd gan Owain na welsai erioed
gynulleidfa gyn hardded a hono wedi ei gwisgo mewn pali, a seric {silk) a
•yndal.

1 Crefyddwyr y ddinas oll yn caííi/.— Gwelir oddiwrth hyn fod yr arferiad awynol o gann
mewn angladdau Cymreig yn hen iawn, a gobeithio fod oes faith o'i blaen eto, canyi anhawdd
fyddai hebrwng y marw iV fedd mewn dull mwy parchus a gweddus nag yn nghanol acenîon
pruddglwyfus ei gymydogion a'i anwyliaid.

lARLLES Y FFYNOy.

6ä

Ac ar ol y llu hwnw, y gwelai efe wraîg felen, ei gwallt droa ei dwy
yBgwydd, ac wedî ei liwio â gwaed, a gwisg o BÌdau melyn am daui wedi ei
rhwyyo, a divy eagid o gordwal brith am ei thraed. A rhyfedd oedd na bDasai
ysig beuaii ei bysedd gau fel y maeddai ei dwylaw yn nghyd. A hyebys oedd
gaii Owain na welsaî ef erioed wraig gan deced, ped fuasai hi ar ei ffurf iawo,
Ac uwoh oedd ei diaepad iia Laia un dyn na chom yn y Ilu. A phan weleB efe
y wraig, enynu a wnaeth o'i c)iariad.

Yna y gofyuodd Owaiu i'r forwyn pwy oedd y wrsîg. ' Duw a wyr,'
ebe'r forwyn, ' gwraig y gellir dywedyd ei bod y decaf o'r gwragedd, a'r ddini-
weidiaf, a'r haelaf, a'r ddoethaf, a'r foneddigeiddiaf ; fy arglwyddea i yw hon aow,
a Iarlles Y FfyN'on y gelwir hi ; gwraig yw î'r gwr a leddaiat ti dJoe,' ' Duw
a wyr,' ebe Owain, ' mai y wraig a garaf i fwyaf o bawb ydyw.' ' Duw a yrjT,'
ebe'r forwyu, ' ni châr hi dydi uac ychydig na dim.'

Ar hyny, codi a wnaeth y forwyn, a chyneu tâu gto, a llanw croclian â
dwfr a'i ddodi i dí^j-nino, a chymeryd twel o liain gwyn a'i ddodi am wddf
Owaiu, a cbymeryd gorflwch o asjwm eliphant a ehawg arian, a'i lanw o'r dwft
twymn, a golchi peu Owaiu'. Yna hi a agorodd bronfol (wooden caskel), ao
a gymerth elIjTi (rator) a'i charn o asgwrn elîphaiit, a dau gauawl, {riveti) o aur
ar yr ellyn ; a hi a eilliodd ei farf ef, a aychu ei ben a'Ì wddf â'r twel, Yna
codi a wnaeth oddi gerbron Owain, a dyfod a'i giniaw iddo ; a diau oedd gan
Owain na chafodd efe erioed giuiaw cyBtal a hwnw, na'i wasanaethu cyetaL
Ac wedi darfod ohono ei giniaw, y forwyn a gyweiriodd ei wely. ' Doa yina,'
ebe hi, ' i gysgn, a miiian a âf i garu troBot." Ac Owain a aeth î gyegu ; a chau
drws y Ilofft a wuaeth y forwyn, a myned tua'r Gaer. A phan y daeth, nid
oadd yno namj-n triatyd a gotal; a'r larllea ei hun yu yr ystafell, heb oddef,
oherwydd tiiatwch, gweled dyn. A' Luued a ddaeth ati gau gyfarch gwell iddi.
Eithr nid atebodd yr larlles iddi. A'r forwyn a blygodd gcr ei brou ; ac a ddy-
wedodd, ' Paham nad atebych Ì mi heddyw î ' ' Luued,' ebo'r larlleB, ' pa wyneb
y aydd amat ti, gan na ymwelaist Ä mi yu fy ngofid ?* a minau a'th wnaethnm
äi yu gyfoethog ; yr oedd yn gam amat na buaaet yn dyfod ; byuy fu yn gam

I Gohhi pen. — Er mor chwìth yr ymddengys byny i ni yn yr oes hon, peth cyBredin yn
y dyddiau cynt ydotMlU gwi'Ied merched uchelradd yii gweiní ar, ac yn ymgeleudu, Marchogiou.

' Lìitud. — Cyfeiria beirdJ y Oaiiol OeBiin, megÌB Gtuflydd nb Meredydd, Dafydd ab
GiiCÌIyai, ac eraill, yn fyuych at degwch Luued. Gelwir hi yn yr hun Itamantau Ffrengi^ yn
LunrUc. 7n ol y Metrk<ü RomajiCM Seianì);, yr oedd hen gyiînRbyddiueth rhyngddi ftg Owain,
yr hyn sydd yn cyfrit am yr ymdreoh a wna i'w waredu, ao am ei chydnabyddiaeth à'i hanea. Yn
ol un darlleniad o ' Dri Tlilwa ar Ddeg Ynys Prydain,' yr oedd Maen Modrwy Eluned yn un
olionynt, yr hwn a ' dynnodd Owain ab Urien rhwng yr og a'r mui ; pwy bynag a guddiai y maen,
íe aì cuddìai y maen yntea.'

64 Y MADINOGION.

ynot.' * Dîau,' ebe Luned, * ni thebygaîs i na buasai well dy synwyr di nag y
mae ; ai da i ti alaru am y gwr da hwnw, neu unpeth arall, oas gellych byth ei
eî gael ? ' * Rhyngof fi â Duw,* ebe'r larlles, * ni allwn i byth eniD fy arglwydd
î o ddyn arall yn y byd/ * Gallet,' ebe Luned, * gael gwr hagr a fai cystal
nen well nag ef/ * Rhyngof i â Duw,' ebe'r larlles, * pe na b'ai wrthim genyf
beri dienyddio un a fegais, mi a barwn dy ddîenŷddio di am gyfiFelybu wrthyf
beth mor annghywir a hyny ; eithr dy ddeol di a wnaf/ * Da yw genyf,* ebe
Lunedy * nad oes genyt well rheswm tros wneud hyny nag am fynegi ohonof
îtí dy lee Ue nîs medrit dy hun ; a mefl îddi ohonom ein dwy a ymgais gyntaf
am beddwch, neu a wahoddo gyntaf y Uall ati/

Ar hyny, Luned a aeth ymaith ; a chyfodi a wnaeth yr iarlles a'i dilyn
at ddrws yr ystafell, a phesychu yn uchel. A Luned a edrychodd drach ei
chefn, a'r larlles a amneidiodd ar Luned, a daeth Luued diachefn at yr larlles.
* Rhyngof fi a Duw,' ebe'r larlles wrth Luned, * drwg yw dy anîan ; a chan
mai fy Iles i oeddit ti yn ei fynegi, dywcd pa ffordd Pai hyny.' *Mi a'i
mynegaf,* ebe hi, * ti a wyddost nad ellir cyiial dy gyfoeth di namyn o filwriaeth
ac arfau, ac am hjmy cais yn ebrwydd a'u cynhalio.' * Pa ffordd y gallaf fi
hynyt' ebe'r larlles. 'Mynegaf,' ebe Luned, ' oni elli di gynal y Ffynon, ni
elli gynal dy gyfoeth ; ni all neb gynal y Ffynon namyn un o deulu Arthur ; a
minau a âf hyd i Lys Arthur, a mcfl imi,' ebe hi, ' o deuaf oddiyno heb filwr a
gadwo y Ffynon yn gystal neu yn well na'r gwr a'i cedwis gj^nt.' ^ Anbawdd
yw hyny,' ebe'r larlles, * eîthr dos i brofi yr hyn a ddywedi.'

Cychwyn a wnaeth Luned tan yr esgiis o fyned i Lys Artliur, a daeth i'r
Ilofflb at Owain. Ac yno y bu hi gydag Owain onid oedd yn amser iddi dd^fod
o Lys Arthur. Yna gwisgo am dani a wnaeth, a dyfod i ymweled â'r larlles.
A Ilawen fu y larlles o'i gweled. *ChwedIau o Lys Arthur genyt?' ebe'r
larlles. * Goreu chwedl genyf, arglwyddee,' ebe hi, * caffael ohonof fy neges.
A pha bryd y myni di weled yr unben a ddaeth gyda mi? ' * Tyred di âg ef
am haner dydd yforu i ymweled â mi, a minau a baraf gynull y dref yn nghyd
y pryd hwnw\'

Luned a ddychwelodd adref. Ara haner dydd dranoeth, Owain a wisges
am dano bais a swrcot (surcoat) a mantell o sidan melyn, ac orffreis (band) Iydan
o eurlliw oedd ar ei fantell, a dwy esgîd o gordwal brith am ei draed, a Ilun Ilew
o aur ar eu claspiau. A dyfod a wnaethant hyd yn ystafell yr larlles.

A Ilawen fu yr larlles wrthynt ; a hi a edrychodd yn graff ar Owain.

^ Cynal cyfotih, — Cynelicl cyfoeth yn benaf trwy gadernid braich ac arfan ; ac os mynai
gweddw gyfoethog gadw ei heiddo, y flfordd oreu, os nad yr unig tfordd, iddi ydoedd pnodi
marchog dewr. A pha le yr oedd dewrach marchogion nag yn Llys Artbnr t

lÂRLLES Y FFYNOl\. 65

* Luned/ ebe hî, * nid oes golwg teithiwr ar y gwr hwn/ * Pa ddrwg yyi hyny,
arglwyddes ? ' ebe Luned. * Rhyngof fì â Duw/ ebe'r larlles, * ni ddwg un
gwr enaid fy arglwydd i o'i gorff namyn y gwr hwn/ * Goreu oll i ti, argl-
wyddes, canys pe na buasai ef drech na*th arglwydd, ni ddygasai ef ei enaid.
Nid ellir dim wrth hyny a aeth heibio, poed a fo.' * Ewch chwi drachefn adref,*
ebe*r larlles, * a mînau a gymeraf gynghor.*

A thranoeth, hi a barodd gynull ei deiliaid oU i'r un lle. Yna hi a
fynegodd iddynt fod yr iarllaeth yn weddw, ac nad ellid ei chynal onid o rym
march, ac arfau, a milwriaeth. 'Minau a roddaf i chwi eich dewis ai un
ohonoch chwi a*m cymero i, ai caniatau a wnewch i mi gymeryd gwr a gynhalio
fy nghyfoeth o le arall.* A hwynthwy a gawsant yn eu cynghor gaiiiatau iddi
gymeryd gwr o le arall. Yna y dug hithau Esgobion ac Archesgobion i
wneud ei phriodas âg Owain. A gwyr yr iarllaeth a roddasant warogaeth iddo.

Ac Owain a gedwis y Ffynon trwy nerth cledd a gwaewffon. Ac fel hyn
y cedwis efe hi : deuai yno farchog, Owain a'i dymchwelai, ac a'i gwerthai er
ei lawn werth. A'r da hwnw a ranai efe i'w farwniaid a'i farchogion, hyd nad
oedd wr yn y byd gymaint ei gariad o fewn ei gyfoeth. A thair blynedd y bu
efe felly.

Ac fel yr oedd üwalchmai^ un diwmod yn gorymdaith gyda'r ymher-
awdwr Arthur, edrych a wnaeth efe ar Arthur a'i weled yn drist gystuddedig,
yr hyn a ddoluriai Gwalchraai yn fawr — gweled Arthur yn y drych hwnw ; ac
efe a ddywedodd wrtho, * Arglwydd, pa beth a'th dristaodd di ? * Ebe Arthur,

* Hiraeth y sydd arnaf am Owain, yr hwn a golles er's tair blynedd ; . ac o
byddaf y bedwaredd flwyddyn heb ei weled, ni bydd fy enaid j-n fy nghorff.
Ac mi a wn mai trwy chwedl Cynon fab Clydno y collwyd Owain genym.' * Ni
raid i tî,' ebe Gwalchmai, *gasglu dy luoedd yn nghyd er hyny, canys tydi a
gwyr dy dŷ a ellwch ddial Owain, os Uaddwyd ef ; neu ei ryddhau od ydyw
yn ngharchar ; ac os byw ydy w, ei ddwyn gyda thi.' A chymeryd c^oighor
Gwalchmai a wnaed.

Yiia Arthur, a gwyr ei dŷ gydag ef, a barotoisant i fyned i ymofyn Owain.
A*u rhif oedd tair mil, heblaw gwasanaethyddion. A Chynon ab Clydno oedd
gyfarwyddwr iddynt. Ac Aiihur a ddaeth hyd y Gaer y buasai Cynon ynddi.
A phan ddaethant yno, yr oedd y gweision yu saethu yn yr uu lle, a'r gwr
melyn gerllaw. A phan weles y gwr melyn Arthur, cyfarch gwell a'i wahodd
a wnaeth, yntau a gymerth ei wahodd, ac i'r Gaer yr aethant ; ac er cynifer
oeddynt, ni wyddid dim oddiwithynt 301 y Gaer gan mor fawr ydoedd. A'r

^ öwoicÄmai— Gwel t.d. 21.

€6 y MABTNOGION.

morwynîon a godasant i'w gwaeanaethu; a bai a welsant ar bob gwasanaeth
erioed oddieithr gwasanaeth y gwragedd hyn. Ac nîd oedd waeth gwasanaeth
gweifiion y meirch y nos hono nag a fyddai ar Arthur yn ei lys ei hun.

Bore dranoeth, Arthur a gychwynes oddiyno, a Chynon yn gyfarwyddwr
iddo ; a hwy a ddaethant i'r lle yr oedd y gwr du. A rhyfeddach oedd maint
y gwr du gcm Arthur nag y tybiasai ei fod, ac nag y dywedasid wrtho ef. Hyd
î ben yr allt y daethant, ac i'r dyffryn hyd y pren glas ; ac yno y gwelsant y
Ffynon, a'r cawg, a'r llech. Yna y daeth Cai at Arthur ac a ddywedodd wrtho,

* Arglwydd, mi a wn achos y cerdded hwn oU ; ac erfyniaf amat adael i mi
fwrw y dwfr ar y llech a derbyn y gofid cyntaf a ddel.' Ac Arthur a gan-
iataodd iddo.

Yna Cai a fwriodd gawgaîd o ddwfr ar y Uech, a daeth twrf ; ac ar ol y
twrf, gawod ; ac ni chlywsant erioed dwrf a chawod o fath y rhai hyny. Ac
wedi peidio o*r gawod, yr awyr a oleuodd ; a phan edrychasant ar y pren nîd
oedd yr un ddeilen arno. Yna adar a ddisgynasant ar y pren ; a diau oedd
ganddynt na chlywsant erioed gerdd cystal a chan yr adar hyny. Ar hyny,
gwelent farchog ar farch purddu, a gwisg o sidan purddu am dano ; a Chai a
gerddodd i V gyfarfod, ac a barotodd i*w dderbyii. Yna gomestu ; ac ni bu
hir yr ornest na fwriwyd Cai. A'r marchog a babellodd, ac Arthur a*i lu a
babellasant, y nos hono.

A bore dranoeth, pan gyfodasant, gwelent arwydd i oraestu ar waewffon
y marchog, a daeth Cai at Arthur, ac a ddywedodd wrtho, 'Arglwydd,' eb efe,

* trwy gam y'm bwriwyd i ddoe ; ac a fydd da yn dy olwg adael i mi fyned
heddyw eto a gornestu â*r marchog?' * Gadawaf,* ebe Arthur. A Chai a
gyfarfyddodd y marchog. Ac yn y Ue, Cai a fwriwyd, a'r marchog a*i tarawodd
ef gyda phen ei waewffon yn ei dalcen, nes y torodd efe ei helm, a'i benffestin
(headpiece), a'r croen, a'r cig hyd yr asgwm — cyfled a phen y paladr. A Chai a
ddychwelodd drachefn at ei gymdeithion.

Wedi hyn, holl lu Arthur a aethant allan y naill ar ol y llall i omestu â'r
marchog hyd nad oedd neb ohonynt heb eu taflu ganddo oddieithr Arthur a
Gwalchmai. Ac Arthur a ymbarotodd i'r omest. *Ochl arglwydd,* ebe
Gwalchmai, *gad i mi fyned i ymladd â'r marchog yn nghyntaf.' Arthur a
ganiataodd iddo, ac i ymladd â*r marchog yr aeth. A chwnsallt o sidan oedd
trosto ef a'i farch, yr hwn a ddanfonasid îddo gan ferch larll Rhangy w^ ; ac
wrth hyny, nid adwaenid ef gan neb o'r Uu. Ac ymgyrchu a wnaethant ; a

1 Bhang}iw. — Adjoii, yn Ffrainc. Yn ol y BniüaUf perthynai yr iarllaeth honi Arthur ;
ac yntan a*i rhoddes i Cai.

lARLLES Y FFYNON. «7

gornestu y dydd hwnw hyd yr hwyr ; ac nî bu agos î*r un ohonynt fwrw y llall
i*r llawr.

A thranoeth yr ymladdasant â gwaewffyn cryfion ganddynt. Ac ni orfii
yr un ohonynt ar y UalL

A'r trydydd dydd, gomestu a wnaethant, a gwaewffon gadamfras, gref,
gan bob un ; ac enynu o lid a wnaethant, ac ymladd yn galed hyd haner dydd.
Yna hwrdd a roddes pob un ohonynt i*w gilydd oni thores hoU genglau'r meirch,
ac oni syrthiodd y ddau tros grwper ei farch i'r llawr. A chodi i fynu a wnaeth-
ant yn gyflym, a thynu cleddyfau, ac ail ddechreu ymffust. A diau oedd gan y
nifer a'u gwelent felly na welsant erioed ddau wr cyn wyched a'r rhai hyny, na
chyn gryfed. Pe buasai yn nos dywell, hi a fyddai yn oleu ddydd gan y tân o'u
harfau. Ar hyny, dymod a roes y marchog i Walchmai, hyd oni throes yr helm
oddiar ei wyneb, fel yr adnabu y marchog mai Gwalchmai oedd efe. Yna y
dywedodd Owain, * Arglwydd Gwalchmai, nid adwaenwn i dydi, oherwydd dy
gwnsallt: a'm cefnder wyt — hwde i ti fy nghleddyf a'm harfau.' ' Tydi, Owain,
y sydd arglwydd, a thydi a orfu ; cymer di fy nghleddyf i,' ebe Gwalchmai.
Ar hjrny, Arthur a'u canfu, ac a nesaodd atynt. * Arglwydd Arthur,* ebe
Gwalchmai, * dyma Owain : gorfu arnaf, ac ni chymer fy arfau.' *Arglwydd,'
ebe Owain, ' efe a orfu arnaf i, ac ni chymer efe fy nghleddyf.' * Moeswch i mi
eich cleddyfau,' ebe Arthur, * ni orfu yr un ohonoch ar eich gilydd.' Ac Owain
a ddododd ei ddwylaw am wddf Arthur, ac ymgofleidio a wnaethant. A'r holl
lu a ddaethant i weled Owain, ac i'w gofleidio. Ac fe fu agos a bod celanedd
yn yr ymsang hwnw.

Ar nos hono yr aethant oll i'w pabellau ; a thranoeth Arthur a barotodd
i ddychwelyd. ' Arglwydd,' ebe Owain, * nid felly y mae'n iawu i ti. Tair
blynedd i'r amser hwn y daethum i oddiwrthyt ti, arglwydd ; a'r lle hwn niyfi
a'i piau ; ac er hyny hyd heddyw yr ydwyf yn darpar gwledd i ti, gau y
gwyddwn y deuet i'm ceisio. A thi a ddeui gyda rai i fwrw dy ludded, tydi a'th
wyr ; a chwi a gewch enaint.*

A hwy oll a ddaethant hyd i Gaer Iarlles Y Ffynon; a'r wledd y

buwyà dair blynedd yn ei darpara a dreuliwyd mewn tri mis. Ac ni bu

esmwythach iddynt wledd erioed, na gwell, hono. Ac Arthur a ddarparodd i

ymadael, ac a ddanfonodd genadau at yr larlles yn erfyn arni ollwng Owain i

dd'od gydag ef am dri mis, fel y dangosai ef i bendefigesau Ynys Prydain. A*r

larlles a ganiataodd, er mai anhawdd fu hyny ganddi. A daeth Owain gydag

Arthur i Ynys Prydain. Ac wedi ei ddyfod i blith ei genedl a'i gyfeillion, efe a

arosodd am dair blynedd yn Ile tri mis.

Ac fel yr oedd Owain, un diwraod yn bwyta ar y bwrdd yn Nghaorlleon
e2

68 Y MABINOGION.

ar Wysg, wele forwyn yn dyfod ar farch gwineu, mwng-grych, wedi ei orchuddîo
â ffroth ; a'i gwisg oedd o BÌdan melyn. A'r ffrwyn, a'r hyn a welid o'r cyfrwy,
aur oedd oll. A hi a ddaeth hyd at Owain, ac a gymerth y fodrwy oddiam ei
law. * Fel hyn,* ebe hi, * y gwneir i'r twyllwr, y bradwr annghy wir ; a mefl ar
dy farf.* Yna hi a drodd ben ei march ac a aeth ymaith.

A daeth i gof Owain ei ymgyrch, a thriethau a wnaeth. Ac wedi darfod
b\vyta, efe a ddaeth i*w letty, ac mewu pryder y bu efe y nos hono. Tranoeth,
efe a gyfodee ; ac nid i'r llys y cyrchodd efe, namyn i eithafoedd byd a
diffaeth íynyddoedd. Ac íelly y bu liyd oni ddarfu ei ddilJad oll, a hyd onì
ddarfu ei gnawd o'r braidd, ac hyd oni thyfodd blew hirion trwyddo. Cyd-
gerdded a wnai â bwystfilod, a chyd-ymbortlii â hwynt, onid oeddynt gynefin âg
ef; nes o'r diwedd y gwanychodd fcl nad allai gydymdaith â hwynt. Yna
daeth o'r mynydd i ddyffryn, ac at y parc tecaf yn y byd, ac iarlles weddw
oedd piau y parc

Ac un diwrnod, aeth yr larlles a'i llawforwynion allan i orymdaith ger
ystlys Uyn oedd yn nghanol y parc, a gwelent yno eilun ày\\ a'i ddelw, a'i ofni
a wnaethant. Er hyny, aethant ato, a*i deimlo, a'i edrych. Gwelent fod by wyd
ynddo, er ei fod yn gwywo gan wres yr haul. A dychwelodd yr larlles i'r
Castell, a chymerodd lonaid gorflwch o iraid gwerthfawr, ac a*i rhoddes i un o'i
Uawforwynion. *Dos,' ebe hi, *a hwn genyt, a dwg y march acw a'r dillad
genyt, a dod hwynt gerllaw y gwr a welsom gyneu. Ac ir ef a'r iraid hwn ar
gyfer ei galon ; ac o bydd enaid ynddo, efe a gyfyd gan yr iraid hwn ; a gwyHa
beth a wnel efe.'

A'r forwyn a ddaeth rhagddi, ac a roddes y cwbl o'r iraid amo, a gadaw-
odd y march a'r dillad wrth ei yrayl, ac a ymguddies er ei wyho. Ac yn mhen
ysbaid,^hi a'i gwelai yn cosi ei freichiau, ac yn codi i fynu, ac yn edr^ch ar ei
gnawd, a chywilyddio a wnaeth gan mor hagr oedd y ddelw oedd arno. Yna
efe a ganfyddodd y march a'r dillad, ac ymlusgo tuag atynt a wnaeth, oni allodd
dynu y dillad ato o'r cyfrwy a'u gA^âsgo. A thrwy boen efe a esgynodd ar ei
farch. Yna y forwyn a ddatguddiodd ei hun iddo, ac a gyfarchodd well iddo,
ac yntau fu lawen o'i gweled. Ac efe a ofynodd iddi pa dir a pha le oedd
hwnw. Hithau a ddywedodd, * larlles weddw a biau y Castell acw, a phan fu
farw ei gwr, efe adewis iddi ddwy iarllaeth, a heddyw nid oes ar ei helw namyn
yr un tŷ hwn ar nas dycodd iarll ieuanc ag sydd yn gymydog iddi am nad elai
yn wraig iddo.* ' Gresjn) yw hyny,' ebe Owain ; a'r forwyn ac Owain a ddaeth-
ant i'r Castell. A disgyn a wnaeth Owain yn y Castell, a'r íorwyn a'i dyg ef
i ystafell esmwyth, ac a gyneuodd dân iddo, ac a'i gadawodd yno.

A'r forwyn a ddaeth at yr larlles, ac a roddodd iddi y gorflwch. * Ha 1

\

lARLLES Y FFYNOISr. 6»

forwyn,' ebe*r larllee, * pa le y mae'r enaint oll ? ' * Mî a'i defnyddîais oU,' ebe*r
fcrwyn. ' Ha ! forwyn,' ebe'r larlles, * nid hawdd genyf faddeu hyn i ti : diriaid
oedd i mi dreulio gwerth saith ugain punt o iraid gwerthfawr ar ddyn heb
wybod pwy ydyw. Eithr gwasanaetha di amo oni adfero efe yn gwbl olL'

A*r forwyn a wnaeth hyny, gyda bwyd a diod, a Ihân, a gwely, ac enaint,
oiiid oedd efe yn iach. Bu hyny yn mhen tri mis, a'r blew a aethant oddiar
Owain, a gwynach oedd ei gnawd nag y buasai gynt.

Un diwrnod clywai Owain gynhwrf yn y Castell, a swn dwyn arfau i mewn,
a gofynodd i'r forwyn pa gynhwrf oedd hyny. * Yr iarll,' * ebe hi, y dywedais i ti,
sydd yn dyfod wrth y Castell i geisio dîfa y wraig hon, a llu mawr ganddo.' A
gofyn a wnaeth Owain os oedd march ac arfau yn y Castell. * Oes,' ebe'r
forwyn, * y rhai goreu yn y byd.* * A ai di,* ebe Owain,* * i erchi benthyg
march ac arfau, fel y gallwyf fi fyned ac edrych ar y llu ?' * Af,' ebe'r forwyn.

A hi a ddaeth at yr larlles ac a'i hysbysodd o'r hyn a ddywedasai Owain.
A'r larlles a chwarddodd, * Rhyngof i a Duw,* ebe hi, ' dyro iddo y march a*r
arfou ani byth ; ni bu ar fy helw erioed farch ac arfau cystal a hwynt ; a da
genyf iddo eu cymeryd rhag i'm gelynion eu cael yforu o'm hanfodd. Eithr ni
wn i both a fyn efe â hwynt.'

A daethp\vyd a march du godidog, a chyfrwy o ffawydd amo, a digon o
arfau gwr a march, i Owain. Yntau a wisgodd am dano, ac a esgynodd ar ei
farch. Yna efe a aeth ymaith a dau was gydag ef, ac iddynt gefí*ylau ac arfau.
A phan ddaethant i olwg Uu yr larll, ni welent nac ol nac eithaf iddo. Ac
Owain a ofynodd i'r gweision pa fyddin yr oedd yr larll ynddi. * Y fyddin y
mae y pedwar ystondard melynion acw ynddi,' ebe'r gweision, *dwy y sydd o'i
flaen, a dwy o'i ol.' * le,' ebe Owain, * ewch chwi yn ol, ac arhoswch fi wrth
borth y Castell.' A hwy a ddychwelasant ; yntau a gerddodd rhagddo ar ei
gyfer at yr larll. Ac Owain a'i tynodd ef oddiar y cyfrwy, fel pe buasai gorsen
yRÌg, ac a drodd ben ei geffyl tua'r Castell ; a thrwy ychydig o drafferth,
dygodd ef at y porth lle yr oedd y ddau was. Ac i mewn yr aethant, ac Owain
a wnaoth anrheg ohono i'r larlles, ac a ddywpdodd, * Wele Aîú i ti am yr iraid
bendigaid.'

A'r llu a babcllasant o amgylch y castell, a'r larll a ddychwelodd i'r
larlles ei d\vy iarllaeth drachefn, fel yr arbedid ei fywyd. Ac am ei iyddliad,
efe a dalodd iddi haner ei gyfoeth ei hun, a'r cwbl o'i aur, a'i arian, a'i dlysau,
a gorfu roddi gwystlon heblaw hyny.

Ac ymaith y daeth Owain, er i'r larlles a'i holl ddeihaid ei wahodd i aros ;
er hyny, efe a chwenychai yn hytrach gerdded rhagddo eithafoedd byd a
diffaethwch.

70 Y MÂBINOGION.

Ao fel yr oedd yn cerdded, efe a glywai ysgrech fawr mewn coed. Ao
a'i clywai ddwy waith a thair gwaith. Ao efe a ddaeth tua'r fan ; a phan
ddaeth, efe a welai glogwyn mawr yn nghanol y coed, a chraig Iwyd oedd yn
ystlyB y clogwyn, a hollt oedd yn y graig, a sarph oedd yn yr hollt. A llew du
pur oedd yn ymyl y graig. A phan geisiai y Uew fyned oddiyno, y earph a
neidiai ato i'w frathu. Ac Owain a ddadweinîodd ei gleddyf, ac a nesbaodd at
y graig ; ac fel yr oedd y sarph yn dyfod o'r graig, Owain a'i tarawodd â'r
cleddyf onid oedd yn ddau haner. Ac efe a sychodd ei gleddyf, ac a ddaeth
i'w ffordd fel o'r blaen. Ac efe a welai y llew yn ei ganlyn, ac yn chwai eu o'i
gylch fel milgi a fagasai ef ei hun. A cherdded a wnaethant yn nghyd hyd
hwyr y dydd. A phan fu amser i Owain orphwys, efe a ddisgynodd oddîar ei
farch, ac a'i goUyngodd i ddol goediog wastad ; ac a gyneuodd dâu. Ac erbyn
iddo orphen cyneu y tan, yr oedd y Uew wedi casglu digon o dan\vydd iddo am
deimos. A diflanu a ^NTiaeth y Uew oddiwrtho. Yn mhen ysbaid, dyma fe yn
dychwelyd ac iwrch mawr godidog ganddo, ac a'i bwriodd gerbron Ow^aiu, ac a
aeth am y tân ag ef.

Ac Owain a flingodd yr iwrch, ac a ddododd olwythion ohouo ar ferau
o gylch y tân. Y gweddiU a roddodd efe i*r Uew. Ac fel yr oedd Owain feUy,
efe a gly wai och fawr eUwaith a thrydedd waith yn gyfagos iddo, ac efe a
ofynodd os och dyn o'r byd oedd yr och a gly wai. * le,' ebe'r Uais. * Pwy w^yt
ti ? ' ebe Owain. ' Diau,' ebe hi, * Luned wyf fi, Uawforwyn Iarlles y FprNON.'
* Beth a waiei di yna î ' ebe Owain. ' Fy ngharcharu,' ebe hi, ' yr ydys o achos
marchog a ddaeth o Lys Arthur i fynnu yr larUes yn briod ; ac eíe a fu ysbaid
gyda hi. ac a ddaeth ar ymweUad â Llys Arthur, ac ni ddychwelodd byth
drachefn. A chyfaiU imi mwyaf a garwn yn y byd oedd efe. A'i oganu a

\ wnaeth dau o weision ystafeU yr larUes a*i alw yn dwyUwr ; minau a'u hatebais
nad aUai eu deugorff hwy ymryson â*i uncorff ef. Ac am hyny carcharwyd
fi yn y Uestr raaen hwn ; a dy wedwyd wrthyf na byddai fy enaid yn fy nghorff
oni ddeuai ef i*m gwared cyn pen dydd peuodol, ac nid peUach y dydd hwnw
na threnydd. Ac nid oes imi neb a*i cais ef. Ei enw y w Owain ab Urien.' * Ai
eicr o'eny t pe gwypai y marchog hwnw, y deuai i'th amddiffyn ? ' * Deuai,
ihyngof i a Duw,' ebe hi.

A phan oedd y golwythion yn barod, Owain a'i rhanodd rhyngddo ef a'r
forwyn. A bwyta a wnaethant ; ac wedi hyny ymddyddan onid oedd hi yn
ddydd dranoeth. Tranoeth, Owain a ofynes i'r forwyn os oedd Ue y gaUai gael
bwyd a Uawenydd y nos hono. * Oes, arglwydd,' ebe hi, ' Jos yna drwodd, a
cherdda y ffordd ger ystlys yr afon, ac yn mhen ysbaid ti a weU Gaer fawr, a

\ thyrau aml arni, a'r iarU a biau y gaer hono goreu gwr am fwj^d ydyw yn y byd.
Ac yno y geUi di fod heno.

lARLLES Y FFYNON. 71

Ao nî wylîes gwyliwr ei arglwydd erioed yu gystal ag y gwyliaî y llew
ar Owaîn y nos hono.

Yna Owain a gyweiriodd ei farch, ac a gorddodd rhagddo trwy y rhyd,.
oni welefl y Gaer. Ac efe a aeth î mewn, a derbyniad anrhydeddus a gafodd..
Gofalwyd am ei farch, a dodwyd dogn dda o fwyd ger ei fron. A myned a
wnaeth y llew i breseb y march i orwedd, hyd na lyfasai neb o*r Gaer fyned ar
gyful y march. A diau oedd gan Owain nas gwelsai erioed wasanaeth cystal ag
a gawsai yno, er fod pawb cyn dristed a phe buasai angau yn mhob un ohonynt.
A myned i fwyta a wnaethant ; a'r iarll a eisteddai ar y naill law i Owain, a'i
unig ferch ar y llaw arall iddo. A diau oedd gan Owain na welsai erioed forwyn
harddach na hono. A'r llew a ddaeth ac a orweddodd rhwng deudroed Owain
tan y ford ; ac Owain a'i porthes â phob bwyd ag oedd ganddo yntau. Ac ni
welodd Owain fai yno oddieithr tristwch y dynion.

Ac ar haner bwyta, yr iarll a ddechreuodd gyfarch gwell i Owain. * Y
mae yn amser i ti fod yn Uawen/ ebe yntau. * Duw a wyr,* ebe'r iarll, * nad
wrthyt ti yr ydym yn drist ; namyn dyfod defnydd tristwch i*n gofaL* * Beth
y w hyny ? ' ebe Owain. * Dau fab oedd im', a myned a wnaethant ddoe i'r
mynydd i hela. Ac y mae anghenfil yno, a Uadd dynion a wna, a'u hysu ; ac
efe a ddaliodd fy meibion. Ac yforu y mae'r amser iddo ddyfod yma, ac oni
roddaf fi y forwyn hon iddo, efe a ladd fy meibion yn fy ngwydd. Llun dyn
sydd iddo, er nad ydyw lai na chawr.'

* Diau.' ebe Owain, * gresyn y w hyny ; a pha un a wnei di î * * Duw a
wyr,' ebc'r iarll. * fod yn well genyf iddo ddyfetha fy meibion, a gafodd efe o*m
hanfodd, na rhoddi fy raerch iddo, o'm bodd, i'w llygru a'i dyfetha.' Ac ym«
ddyddan a wnaethant am bethau eraill.

Ac yno y bu Owain y nos hono. A bore dranoetli, hwy a glywent dwrf
anfeidrol ei faint; sef twrf y gwr mawr yn dyfod, a'r ddau fab ganddo. A*r
iarll a fynai gadw y Gaer rhagddo, a rhyddhau ei ddau fab. Yna Owain a
ymarfogodd ac a aeth allan i ymladd â'r cawr ; a'r llew a'i canlynodd. A phan
weles y cawr Owain yn arfog, efo a gyrchodd amo, ac ymladdodd âg ef ; a
gwell o lawer yr ymladdai y llew â'r gwr mawr nag Owain. Ac ebe y gwr wrth
Owain, ' Ni byddai gyfyng arnaf ymladd â thi pe na byddai yr anifail yna gyda
thi.' Yna Owain a fwriodd y llew i'r Gaer, ac a gauodd y porth amo ; ac a
dtîychwelodd i ymladd â'r gwr mawr, fel o'r blaen. A'r Uew, yn clywed fod
Owain yn cael y gwaethaf, a roes ysgrech uchel, ac a ddringodd i fynu ar neuadd
yr iarll, ac oddiar y neuadd ar y Gaer, ac oddiar y gaer efe neidiodd onid oedd
efe gydag Owain. A*r Uew a roddodd ddyrnod â'i balf i'r gwr mawr onid oedd
ei balf trwy bleth y ddwy glun, fel y gweUd ei ymysgaroedd yn Uithro allan.

72 Y MABINOGION.

A'r cawr a syrthiodd ya farw, ac yna Owaîn a roddais ei ddau fab i'r iarll.

A'r iarll a wahoddodd Owain i aros yno. Eîthr nis mynai efe, namyn
dyfod rhagddo i'r ddol yr oedd Luned ynddî. Ac efe a welai yno dân mawr yn
cyneu ; a dau was hardd, pengrych, gwineu, yn myned â'r forwyn i'w bwrw i'r
tân. Yntau a ofynodd iddynt pa beth a fynent â'r forwyn. A datgan yr amod
a wnaethant iddo fel y datganasai y for\vyn y nos cynt. ' Owain ni's gwaredodd
hî; ninau a'i Uosgwn hi.' * Diau,' ebe üwain, * marchog da oedd hwnw ; a phe
gwypai am gyfyngder y forwyn, rhyfedd yw na ddeuai i'w hamddiíTyn. Ond os
cymerwch chwi fi yn ei le, mi a ymladdaf â chwi/ 'Gwnawn,* ebynt hwythau,
* myu y Gwr a*n gwnaeth.'

Ac ymornestu âg Owain a wnaethant, a gofid a gafodd ofe gan y ddeuwas.
Ar hyny, y llew a gynorthwyodd Owain, a hwy a orfuant ar y gweision. Yna y
dywedasant hwythau, ' Ha ! unben, nid oedd amod i ni ymladd namyn â thydi
dy hun; ac anhawddach i ni ymladd â'r anifail acw nag â thydi.' Ac Owain a
ddodes y llew yn y lle y buasai y forwyn yn ngharchar, ac a wnaeth fur o feini
ar y drws, a myned i ymladd â'r gwyr fel cynt, eithr ni ddaethai nerth ato. Yr
oedd y ddeuwas yn gorfod amo, a'r llew fyth yn ysgrechu am fod gofid ar
Owain ; nes o'r diwedd y rhwygodd efe y mur, ac y cafodd ei ffordd allan. Ac
yn gyflym eíe a laddodd y naiU a'r llall o'r gweision ; ac felly yr arbedwyd
Luned rhag ei Uosgi.

Yna y daeth Owain, a Luned gydag ef, i lys lariles y Ffynon. A phan y
daeth yno, efe a gymerth yr larlles gydag ef i Lys Arthur. A hi a fu ei wraig
tra fu hi byw.

A hwy a gymerasant y fibrdd oedd yn arwain i lys y gwr du traws. Ac
Owain a ymladdodd âg ef, ac nid ymadawodd y Uew âg Owain hyd oni orfu ar
y du traws. A phan gyrhaeddodd efe lys y gwr du traws, efe a aeth i mewn
i*r neuadd, ac yno efe a welai bedair gwraig ar hugain tlysaf a welodd neb
erioed. Ac nid oedd y dillad oedd am danynt werth pedair ar hugain o arian ;
a chyn dristet oeddynt ag angau. Ac Owain a ofynodd iddyntystyr eu tristwch.
Hwythau a ddywedasant mai merched ieirll oeddynt, * a daethom yma bob un
gyda*r gwr a garem fwyaf o*r byd. A phan ddaethom ni yma, ni a gawsom
lawenydd a pharch ; a'n gwneuthur yn feddw. Ac wedi ein gwneuthur yn
feddw, daeth y cythraul a biau y llys hwn, ac a laddodd ein g^vyr oll, a dwyn
ein meirch ninau, a'n diliad, a'n haur, a'n harian. A chyrph ein gwyr ni sydd
eto yn y tŷ h^vn, a llawer o gelaneddau gyda hwynt. A dyna i ti, unben, ystyr
ein tristwch; a drwg yw genym dy ddyfod di yma, rhag digwydd drwg i tithau.'

A thrist fu Owain am hyny, ac efe a aeth i ymdaith allan. Ac ef a welai
f archog yn dyfod ato, ac yn ci gyfarch trwy lawenydd a chariad fel pe buasai ya

lARLLES Y FFYNON. 7»

frawd îddo, a hwnw oedd y gwr du traws. * Duw a wyr,' ebe Owain, * nad i
gyrchu dy lawenydd y daethum i yma/ * Duw a wyr,' ebe yntau, ' na chei
dithau ef/ Ac yn y lle ymladd a wnaethant ac ymdaraw yn ffyrnig. Ao Owain
a ddifarchodd y cawr, ac a rwymodd ei ddwylaw tu ol i'w gefn ; ac efe a erfyn-
iodd nawdd gan Owain, ac fel hyn y dywedodd efe, * Fy arglwydd Owain, yr
oedd darogan y deuet ti yma i'm darostwng i ; a thi a ddaethost, ac a orfuost
arnaf Ysbeiliwr a íum i yma, ac ysbeildy fu fy nhŷ ; eithr os rhoddi di fy hoedl
i mi, mi a af yn ysbytty wr^, ac a gyahaliaf y tŷ hwn yn ysbytty (Iiospice) i wan
ac i gadarn tra byddwyf byw, er lles dy enaid di/ Ac Owain a gymerth hjmy
ganddo, ac yno y bu efe y nos hono.

A thranoeth, efe a cymerth y pedair gwraig ar hugain, a'u meirch, a'u
dillad, a'r da a'r tlysau ag oedd ganddynt, ac a ddaeth gyda hwynt hyd yn Uys
Arthur. A Uawen a fuasai Arthur o'i gael pan y coUasai efe ef gynt, eithr
llawer llawenach yn awr. Ac o'r gwragedd hyny, yr hon a fynai drigo yn Llys
Arthur, hi a drigai ; a'r hon a fynai fyued ymaith, elai.

Ac o hyuy allan, Owain a drigodd yn Llys Arthur, fel penteulu, ac yn
fawr ei barch ; hyd onid aeth efe ar ei gyfoeth ei hun, sef oedd hyny tri chant o
frain^ a adawsai Cynferchyn iddo. Ac i*r lle y delai Owain gyda y rhai hyn,
gorfod a wnai. A'r chwedl hon a elwir, Chwedl Iarlles y Ffynon.

1 Yshyttywr. — Cadw ysbytty, Ue y rhoddid lletty a llocbea i bererinion a theithwyr.
Matb o grefydd-dai elusenol oeddynt. Y mae eu benwau yn aros eto ar aml i bentref gwledig
yn Nghymru, megis Ysbytty Ifan, Yabytty Ystwyth, &c.

a Brain OufaítL — Sonir hefyd am frain Owain ab ürieu yn Mabinogi Breuddtffyd
Bhonabioy ; gweler yn mhellach yn mlaen yn y gwaith hwn. Mae yn debyg mai tri chant o wyr
oeddynt, a gafodd efe yn anrheg gan rbyw benaeth o'r enw Cynferchyn ; a bod y rhai hyny yn
byw ' heb hau na medi, na chywain i ysgub iriau,' yn unol âg ysbryd penrhydd yr oes hono ; fel
mai eithaf priodol ydoedd eu Uysenwi'n frain. Keu hwyrach^mai du oedd en gwisg ac nid eu
cymeriad.

GERAINT AB ERBim

'IOddieithr cyfìeithiad yBblenydd yr Arglwyddes Obarlotte Guest, nìd ydym yn gwybod fod y
Fabinogi ganlynol wedi ymddangoB yn Saesneg o gwbl. Oiid ymddangosodd yn
Ffranoaeg o tan law fedrus oyfieithydd Iabllrs y Ffynon, sef Ohrestien de Troyes.
A'r nn un ag a gyfíeithodd yr larlles o'r Ffrancaeg ì'r Germanaeg a wnaeth gyffelyb
inrmwynas â hon hefyd, sef Hartmaun von der Aue. Oyhoeddwyd hono yn 1839 yn
Leipsic ; tan olygiad Herr Moritz Hampt. Hefyd y mae yn Llyfrgell Freninol
Stockholm, ffyfieithiad o Geraint, mewn llaw ysgrifen, yn yr Icelandic. Fel y gellid
tybied, ni ddilynir y gwreiddiol yn llythrenol ; cymer y cyfieithwyr eu dull eu hunain
i gyfaddasu y golygfeydd a rhai o'r gweithrediadau at safon, chwaetji ac arferion eu
pobl eu hunain.]

Defod Arthur ydoedd cynal ei Lys yn Nghaerlleon ar Wyeg ; ac efe a'i cynal-
iodd yno ar saith Pasg, a phum' Nadoh'g, a'r Sulgwyn hefyd unwaith. Canys
y lle hawddaf yn ei gyfoeth i ddyfod iddo, ar for ac ar dir, oedd Caerlleon. A
daeth ato naw brenin coronog, y rhai oeddynt ddeiliaid iddo, a chyda hwy ieirll
Ä barwniaid ; canys ei wahoddedigion i bob gwyl arbenig oeddynt y rhai hyny,
oni fyddai mawr anghenion yn eu lluddias. A phan gynaliai ef ei lys yn Nghaer-
lleon, neillduid tair-ar-ddeg o Eglwysi at ei wasanaeth yn yr offerenau (masses).
Un eglwys a neiUduid i Arthur a'i freninoedd a'i wahoddedigion ; yr ail i Wen-
bwyfar a'i Uawforwynion ; y drydedd i'r distaîn a'r gwahoddwjrr; y bedwaredd
i'r rhydd-ddeiliaid a swyddogion eraill ; a'r naw eglwys eraiU a fyddent i'r naw
penteulu, ac i Walchmai yn benaf, canys efe, o ardderchogrwydd clod milwriaeth
ac urddas bonedd, oedd y penaf o*r naw penteulu. Ac fel y dywedwyd uchod
yn unîg y trefnid y gwasanaethau yn yr eglwysi hyny.

Glewlwyd Gafaelfawr oedd y pen porthor; eithr ni chyflawnai ef y

1 Geraint ah Erbin : — Mab ydoedd i Erbin ab Oystenyn Gomeu, ac felly yr oedd yn
gefnder i Arthur. Rhoddir canmoliaeth uchel iddo gan Aneuryn yn y Gododin. Yn ol y Trioedd,
yr oedd yn un o dri prif-lyngesydd Ynys Prydain : sef oeddynt, 'Geraint mab Erbin,
Gwenwynwyn mab Naf, a March ab Meirchion ; a chweugain llong gan bob un o'r Llynghesogioii,
a chweugain llongwyr ymhob un.' Geraint a gwympodd yn mrwydyr Llongborth, yn mlwydüyu
Oed Ored 530 ; a cbanwyd ei farwnad gan ei gyfaiU a'i gydfilwr enwog Llywarch Hen. Rhestrir
Ctowy un o'i feibion yn Tri 119, £?yda Gwalchmai a Ohadeir, tan y penawd, * Tri Marchog
Serohogion Llys Arthur : ac nis gallai neb nacau a geissiynt rhag en serchoced, a chymaint eu
serch hwy at bob dyn, fel na cheissynt amgen nog a geisiai cár y gan a garai yn gywir.'
Rhestrir Ôeraint hefyd gyda'r Saint Oymieiç, a dywedir fod unwaiui eglwys yn Nghaer Ffawydd
(Hereford) wedi ei chyflwyno iddo. Yr oedd amryw o'i feibion yn saint, ac yn aelodau o goleg
■Garmon Sant

GERAISr Atí ERBIN. 75

Bwydd ond ar un o'r tair gwyl arbenig ; saith o wyr a wasanaetlient tano ac a
ranent y flwyddyn ihyngddynt. Y gwyr hyny oeddynt: Gryn\ a Phen
Pigion, a Llaes Gymun, a Gogyfwlch, a Gwrdnei Lygad Cath yr hwn a welai
yn y nos cystal ag yn y dydd, a Drenì ab Dremhidydd, a Chlust ab Clustfeinydd.
Y rhai hyn oeddynt wjlwyr Arthur.

A dydd Mawrth y Sulgwyn, fel yr oedd yr Ymherawdwr yu eistedd yn y
wled 1, wcle was tal, gwineu, yn dyfod i mewn ; a phais a swrcot o sidan caerog
am dano, a chleddyf eurddwrn am ei wddf, a dwy esgid isel o gordwal am ei
draed ; ac efe a safodd gerbron Arthur. * Henffych well, arglwydd/ eb efe.
' Duw a roddo dda iti,* ebe yntau, * a chroesaw iti ; a oesgenyt rhyw newydd ?'
* ües, arglwydd,' ebe yntau. * Nid adwaen i dydi,* ebe Arthur. * Rhyfedd yw
genyf na'm hadwaenost ; fforestwr iti, arglwydd, wyf i, yn Fforest y Dena^
(Forest of Dean,) a Madog ab Twrcadarn yw fy enw.' ' Dywed di dy chwedl,'
ebe Arthur. ' Dy wedaf, arglwydd,* eb cfe, * carw a welais yn y fforest, ac ni
welais erioed ei gyffelyb.' * Pa beth sydd arno?* ebe Arthur,* *gan na welaist
erioed ei gyffelyb ? * * Gwyn pur ydyw, arglwydd ; ac ni cherdda gydag un
anifail arall gan mor ryfygus o falchder ydyw, ac mor frenhiuol ei osgedd. Ac
i ofyn dy gynghor am dano y daethum. Arglwydd, beth y w dy gynghor ì '
* Goreu,' ebe Arthur, *fyddai i mi fyned i'w hela yforu yn ieuenctyd y dydd; a
pheri rhoddi rhybudd o hyny heno i bawb yn y Ilys.' Ac Arryfuerys oedd pen-
cynydd (chief huntsman) Arthur ; ac AreUfri eî brif was. Ac felly y rhagdrefn-
wyd. A gollwng Madog i fyued o'u blaen a wnaethant. Yna y dywed
Gwenhwyfar wrth Arthur, * A ganiatei di i mi, arglwydd, ddyfod yforu i edrych
ac i wmndo ar hela y carw y soniodd y llauc ain dano ?' * Caniataf yn Ilawen,'
ebe Arthur. ' Minau a ddeuaf,* ebe hi. Ac yna y dywed Gwalchmai wrth
Arthur, * Onid iawn i ti, arglwydd, ganiatau i'r hwn y daw y carw i'w helfa, pa
un bynag ai marchog ai pedestr (pedestrian) a fyddo, iddo gael tori pen y carw,
a'i roddi i'r neb y rayno — i'w gariadferch ei hun, neu i gariadferch eigydymaith ?'
* Caniataf hyny yn Ilawen,' ebe Arthur, * a cherydder y Distain oni fydd pawb
yn barod yforu i fyned i hela.*

^ Nid yw yr enwau liyn ond Llyseuwau yn nau ystyr y gair. Diau fodllawer o swyddog*
ion Llya Arthur yu cael eu haduabod wrtb eu Ilysenwau ac nid wrth ei heuwau beiydd.

2 Fforest y Dena. — Gair yn turddu o dêrij — swyn, hud. Yr oedd yr Hen Oeltiaid yn
poblügi coedwigoedd hefo bodau aunaearol, ac yn lleoli pob gweitlired gyfrio ynddynt ; ac ani
liyny galweiit eu íforestydd yn fynych ar yr enw hwnw, luügis Ardeuues, yn Ffrainc ; Ardeu yn
swydd WarwicU ; Dean, yn Fforest Rockingham ; Dean, yn y -^611? Foredf kc. Saif Ffurest y
Dena, ar derfynau siroedd Mynwy a Chaorloy w. Baruai Caruhuanawc raai dyina Fferyllwg yr
hen derfynau Cymreig. Y mae*r Gweithiau Haiarn uiawrion sydd yu y Ue bellach wedi symud y
derw cedyrn ac enwog a safent yno gynt, y rhai y cafodd y Spanish Armada orciiymyn caeth i*w
dyfetha.

l2

76 Y MABINOGION.

A threuliasant y nos mewn cerddau a dyddanwch, ac ymddyddan a
difyrion ; a phan ddaeth araser i bawb fyned i gysgu, hwy a aethant. A phan
ddaeth y dydd dranoetli, hwy a ddeffroisant. A galwodd Aiihur ar y gweision
a gadwent ei wely ; nid anjgen y pedw^ar gwas, sef, Cadymerth^ fab Porthawr
Ganddwy, ac Ambren ab Bedwor, ac Amhar ab Arthur, a Goreu^ ab Cystenyn ;
a*r gwyr hyny a ddaethant at Arthur, ac a gyfarchasant well îddo, ac a wisgas-
ant am dano. Ac Arthur a ryfeddai am na ddeffroes Gwenliwyfar, ac nad
ymdroes yn ei gwely ; a'r gwyr a fyneut ei deffroi. 'Na ddeffrowch hi/ eb efe,
* canys gwell ganddi gj'sgu na mjnicd i edrych ar yr hela.'

Yna aeth Arthur rhagddo ; ac efe a gly wai ddau gorn yn canu, un yn
ymyl lletty y pencynydd (chiet huìdsman) a'r llall yu ymyl lletty y pen gwas ;
a'r holl luaws a ddaethant at Arthur, a cherddasant yu nghyd tua'r Fforest.

Ac wedi myned Arthur oddiwrth y Llys, Gwenhwyfar a ddeffroes, ac a
alwodd ei momynion ati i wisgo am dani. * Ha I forw^mion,' ebe hi, * mi a
gymerais genad neithiwr i fyned i edrych ar yr hela; ac aed un ohonoch i*r
ystabl, a phared ddyfod a march y gallo gwraig ei farchogaeth. Ac un ohonynt
a aeth, ac ni chafodd yn yr ystabl ond dau farch. Gwenhwyfar ac un o'r mor-
wynion a esgjmasant ar y ddau farch, a hwy a ddaethant trwy yr Wysg, ac ol
traed y gwyr a'r meirch a ddilynasant. Ac fel yr oeddynt yn cerdded íelly,
hwy a glywent dwrf mawr angherddol; a phan edrychasant yn ol, hwy a
welent farchog ar ebol helfarch ciyf, a llanc ieuanc gwineu, coesnoeth, tywysog-
aidd yn eistedd arno, a chleddyf eurddwni ar ei glun, a phais a swrcot o sidan
am dano, a dwy esgid isel o gordwal am ei draed, a Uen o borphor glas trosto ac
afal aur wiih bob cwr iddi. A cherdded yn uchelfalch, sionc, ysgafndroed,
gysonfyr, a wnai y march. A'r marchog a oddiweddodd Wenhwyfar, ac a
gyfarchüdd well iddi. * Duw a roddo dda i tî, Geraint,* ebe liithau, * mi a*th
adnabum pan i'th welais gyntaf gyneu. Paham nad aethost gyda'th arglwydd
i hela? ' *Am na wypum pan aeth,' eb efe. * Minau a ryfeddais,* ebe hi, * iddo
allu myned yn ddiwybod i mi.' * le, arglwyddes,' eb efe. * Cysgu a wnaethum
inau, fel nas gwypum pan aeth/ ebe hi, *a goreu cydjonaith genyf i fod yn ei
gymdeithas yn yr holl gyfoeth ydwyt^ti, 0! was ieuânc; ac efallai y caf i

1 Cadyrnetih, — *Tri üuben Llys Artbnr: Goronwy mab Ecbel Vor(lwytwll, a Cbadrieitb
mab Portbfawr gadw, a ffleidwr fflam mab Godo. Sef oeddynt yn Dywysogion ynBerchennogioa
Gwlad a Chyfoetb, a gwell oedd genddynt no bynny aros yn Farchogion yn Llys Artbnr, gan y
beruid bynny yn bennaf ar bob anrbydedd a boueddigeiddrwydd, a ellid wrth a gair y Tri
CbyfiawD Farcbawg.'— Tri 114.

2 Gureu ab Cysteuyn. — Dywed un o'r Trioedd ei fod wedi gwaredu ei gefnder Artbur o
dri charcbar. * ^rthur a fu deirnos yng Caer Oetb ac annoeth. A tbeirnos y gen Wen Bendragon
a tbeirnos yg carcbar Rudd dan y )lech a cbymmreint ag uu gwas ae dillyngwys or tri charchar
hynny. Sef oedd y gwas Goreu fab Custennin y gefuderw.' — TH 1.

GERAINT AB ERBIN. 77

gymaint pleser yu yr hela ag a gant hwythau, canys ni a glywn y cyrn pan eu
caner, a*r cwn pan eu gollynger, a phan y dechreuont alw/ Felly hwy a
ddaethant i ystlys y Fforest, a sefyll yno a wnaethant. Ac ar hyny, twrf a
glywent; a phan edrycliasant tua'r fan y deuai y twrf, h^yy a welent gorr
(dwarf) yn marchogaeth march ucheldew, fFroenfoll, ewynog, cadarndrud. Ac yn
llaw y corr yr oedd ffrewyll. Ac yn agos i'r corr, hwy a welent wraig ar farch
gwyn, prydferth, a cherddedîad gwastadfalch iddo, ac eurwisg o sidan oedd ani
dani, Ac yn agos iddi hithau, gwelent farchog ar gadfarch mawr tomlyd, ao
arfau trymion gloywou am dano ac am ei farch, a diau oedd ganddynt na
welsent erioed wr a march ac arfau mwy na*r rhai hyn. Ac yr oeddynt oU
yn agos i'w gilydd.

*Geraint,' ebe Gwenhwyfar, *a adwaenost ti y marchog mawr acw?'
*Nac adwaen,' ebe yntau, 'y mae yr arfau mawr estronol acw yn lluddias i neb
weled na'i bryd na'i wedd.' ' Dos, forwyn,' ebe Gwenhwyfar, * a gofyn i'r corr
pwy y w y marchog ; ' a lii a aeth. Pan welodd y corr hi yn dyfod, efe a
ddaeth i'w chyfarfod. * Pwy y w y marchog hwn ? ' ebe hi. * Ni ddy wedaf i
ti,' eb efe. ' Gan dy fod mor difoes ar nus dywedi i mi,' ebe hi, * mi a ofynaf
iddo ef ei hun.' *Na wnei, myn fy nghred,' eb efe. 'Paham?' ebe hi. *Am
nad wyt yn ddigon anrhydeddus i ymddyddan â'm harglwydd i,' eb efe. A'r
forwyn a droes ben ei march tuag at y marchog : yna'r corr a'i tarawodd â'r
ffrewyll oedd yn ei law ar draws ei gwyneb a'i llygaid nes oedd ei gwaed yn
llifo. A chan faint y ddyrnod, y forwyn a ddychwelodd at Wenhwyfar tan
gwyno ei dolur. *IIagr iawn/ cbe Geraint, *y gwnaeth y corr â thi. Mi a âf i
ymofyn pwy yw y marchog.' * Dos,' ebe Gwenhwyfar. Geraint yntau a ddaeth
at y corr, ac a ofynodd, * Pwy yw y marchog acw V Ni ddywedaf iti,' ebe'r corr.
* îli a ofynaf i'r marchog ei hun,' ebe yntau. * Na ofyni, myn fy nghred,' ebe'r
corr, * nid wyt ti ddigon anrliydeddus i ymddyddan â'm harglwydd i.' * Mi a
ymddyddenais,' ebe Geraint, * â gwr sydd cystal a'th arglwydd di.' Ac efe a
droes ben ei farch tuag at y marchog ; ond y corr a'i goddiweddodd ac a'i
tarawodd fel y tarawsai y forwyn, nes oedd y gwaed yn lliwio y llen oedd am
dano. A Geraint a ddododd ei law ar ddwm ei gleddyf, ond a ystyriodd ynddo
ei hnn na buasai yn ddial teilwng iddo ef ladd y corr, a'r marchog Uawn arfog
yn ei gael yn anarfog i ymladd âg ef. Ac efe a ddaeth drachefn hyd y Jle yr
oedd Gwenhwyfar.

* Doeth a ph^vyllog y gwnaethost,' ebe hi. * Arglwyddes,' eb efe, * gan
dy genad, mi a af eto ar ol y marchog, ac efe a ddaw yn y diwedd i le cyfanedd
lle y gallwyf i gael arfau yn fenthyg neu ar wystl, ac yna ymladdaf âg ef. * Dos
dithau,' ebe hi, * ac nac ymladd âg ef nes y caffot arfau da ; a mawr fydd fy

78 Y MABIXOGION.

mhryder i am daiiat hyd nes clywed oddîwrthyt.' * Os by w a fyddaf i prydnawn
yforu,' eb efe, * ti a glywi oddiwrthyf.' Ac efe a gerddodd ymaith.

A'r ffordd a gerddasant oedd islaw i'r Llye yn Nghaerlleon, a thros y
Rhyd ar yr afon Wysg, j-na gwastatir teg ar drum uchel, hyd oni ddaethant i
ddinasdref. Ac yn mhen y dreí, gwelent Gaer a Chastell. Ac i ben y dref y
daethant, Ac fel y cerddai y marchog drwy y dref, cyfodai tylwyth pob ty i
gyfarch gwell iddo a'i roesawu. A phan ddaeth Geraint i'r dref, edrych a wnai

bob tu i geisio adnabod y rhai a welai, fel y gallai gael y gymwynas o arfau
yn fenthyg neu ar wystl, ac nid adwaenai ef neb, na neb yntau. A phob ty a
welai yn llawn o wyr, ac arfau, a meîrch ; ac yr oeddynt yn gloewi eu tarianau,
ac yn hogi eu cleddyfau, yn golchi arfau, ac yn pedoli eu meîrch. A'r marchog,
a*r farchoges, a'r corr, a aethant i'r Castell oedd yn y dref, a llawen oedd pawb
wrthynt yno; yn mylchau'r Gaer a'r pyrth yr oeddynt ar dori eu gyddfau i
gyfarch gwell iddynt, ac i fod yn llawen wrthynt.

A Geraint a safodd i weled a fyddai i'r marchog aros yn y Castell ; a phan
fu BÌcr o hyny, efe a edrychodd o'i amgylch, ac a welai encyd o*r dref hen lys
adfeiliedig; a neuadd dyllog ynddo. A chan nad adwaenai neb yn y dref, efe a
aeth i'r hen lys ; ac ni welai yno namyn llofft, a phont o faen marmor yn dyfod
o'r Uofft. Ac ar y bont, efe a welai wr gwynllwyd yn eistedd, a hen ddillad
adfeiliedig am dano. A Geraint a edrychodd arno yn graff ac yn hir; ac ebe'r
gwr gwynllwyd wrtho, ' Ha ! was ieuanc, am ba beth yr wyt ti'n synu ?' * Synu
yr oeddwn,' ebe yntau, * am na wn pa le i fyned heno.' * A ddeui di rhagot
yma, unben?' eb efe, 'a thi a gai'r goreu sydd yma.' Ac aeth Geraint rhagddo
ar ol y gwr gwynllwyd, ac i'r neuadd o'i flaen ; a disgyn a wnaeth yn y neuadd,
a gadael yno ei farch, a myned hefo'r gwr Uwyd i'r Uofft. Ac yn y llofflt, efe a
welai hen wraig \n eistedd ar obenydd, a hen ddiUad adfeiliedig o eidan am dani;
a phan oedd hi yn ieuanc, tebyg oedd ganddo na welsai neb wraig cyn deced a
hi. A cherllaw iddi yr oedd murwyn, a llen o hain go hen, yn dechreu adfeilio,
am dani ; a diau oedd ganddo na welsai erioed un forwyn gyflawnach o amlder
prydferthion pryd a g^vedd na hi A'r gwr gwynllwyd a ddywedodd wrth y
forwyn, ' Nid oes was i farch y Ilanc dyeithr hwn heno ond tydi.' * Y gwasan-
aeth goreu a allaf i,' ebe hi, * mi a'i gwnaf iddo ef ac i'w farch,' A diarfogi y
Uanc a wnaeth y forwyn, a diwallu ei farch hefo gwellt ac yd ; ac yna dyíod yii

01 drachefn i*r llofft. A'r gwr gwynllwyd a ddywedodd wrthi, *Dos i'r dref,'
eb efe, * a phar ddyfod yma y bwyd a'r ddiod oreu elU gael.' * Mi a wnaf yu
llawen, arglwydd,' ebe hi. Ac i'r dref y daeth y forwyn, ac ymddyddan a
wnaethant hwythau tra fu y forwjTi yn y dref. Ac wele I y forwyn a ddaeth
yn ol, a gwas gyda hi, a chostrel ar ei gefn yn llawn o fedd gwerthfawr, a

GERAINT AB ERIiIN. 7Í^

chwarter o eidion ieuanc ; a rhwng dwylaw y forwyn yr oedil talm o fara gwyn,
ac uu cosyn yn y llen lliain ; ac i'r llofít y daetb. ' Ni ellais i,' ebe H, ' gael
gwell lluiiiaeth na hwn, ac nî chawn fy nghoelio am eî weU,' ' Da ddigon
ydyw,' ebe Geraiut. A berwi y cig a wuaethant; a phan oedd y bwyd ya
barod, i eiatedd yr aethant. A üeraint a eisteddai rhwng y gwr gw^-nllwyd a*i
wraig, a'r forwyn a wasauaethai arnynt ; a bwyta ac yfed a wnaethaut. Wedi
darfod bwyta, cynal ymddyddan â'r gwr gwynllwyd a wnaeth Geraint ; a gofyn
iddo ai ef e oedd piau y Ilys yr oeddynt ynddo. ' Myfi yn wir a'i hadeiladodd,' eb-
efe, 'a niyfi oedd biau y ddiuaH a'r castell a welaÌBt ti.' ' Och!' ebe Geraint,
'pa fodd y coUaist ti hwyntî' ' Mi a gollaie,' ebe yntau, ' iarllaeth fawr
gyda hyny; a dynia fel y colIaÌB hwynt. Nai fab brawd oedd iuii. a mi a
gymeraìs ei gyfoeth ; a phati ddaeth efe yw nerth, hawliodd ei gyfoetli, a minaii
a'i cynheHais rhagddo. Yntau a barodd ddwyn rhyfel arnaf, ac a ddygodd oddi-
arnaf yr hya oU oedd genyf.' ' Ha I wrda,' ebe Geraint, ■ a fynegi di i mi ystyr
dyfodiad y marchog a ddaeth i'r dref gyneu, a'r farchogee, a'r oorr ! A pha
beth ydy w yr holl gyweirio arfau a welaÌB "ì ' ' Mynegaf,' eb efe, ' darpar y
maent af y chwareu sydd gau yr iarll Ìeuanc yfom ; sef dodi dwy fforch mewn
gweirglodd eydd jiia, ac ar y ddwy fforch wialen arian. a dodi Llyrahysten^
(Sparrnte IIawk) ar y wialeu; ac fe fydd twniament aiu y Llymhysten. A'r
hoU nifer a welaist ti yn y dref o wyr a nieirch ac arfau a ddaw i'r twmameut,.
a'r wraig a gâr fwyaf gyda phob un. A'r marchog a welaiet ti a gafodd y
Llymhyeten ddwy flyuedd ; ac ob 0310" hi y drydedd flwyddyn, ei haufon a
wneir iddo bob blwyddyu wedí hyny; ac »i ddaw ef ei huu i'w cheÌBÌo. Ac o
hyn allan gelwir ef yn Farchog yn Llynihysten.' 'Hal wrda,' ebe Geraiut,,
' beth yw dy gyughor di imi ani y marchog hwnw parth y earhad a gefais i gan
y corr, ac a gdfodd inorwj'u î Wenhwj-far, gwraig Arthur, hefyd î ' A Geraint a
roddes holl hauea y sarhad î'r gwr gwyullwyd. Ebe yntau, 'Nid hawdd dy
gyughori di, gan nad oes iti ua gwraig na raorwyn i yraarddelwi iddi; ond y
niae geiiyf yiua arfau, ti a gei y rhai hyny ; a fy march, os gwell geuyt ef na'r
eiddot dy üun.' ■ Ha I wrda,' ehe Goraîiit, ' ini a gymeraf fy march fy hun, gau
fy niod yu gynefin âg ef, a'th arfau dithau. Ao oui adewi di, wrda, iini arddelwi
y forwyn acw sydd yu ferch Ì ti, ar yr amser peuodedig j-foru t Os diangaf i o'r
twrnament, ymrwymaf i garu y forwyu tra byddaf bywj ac oni ddiangaf, cjii
ddiweiriod a fydd hi a ohynt.' ' Myfi,' ebe'r gwr gwynllwyd, 'a wnaf hyny'n
llawen. A ohau dy fod wedi peaderfynu ar hyti, rhaid iti pan ddelo dydd yfom
fod â'th farch a'tb arfau yn barod. Cauys y pryd hyny y rhydd Marehog y

3 Llymhystta. — Yr oedd ymr/son ara y LlamhfHten, neu fel ; gelt
lol, j Gudill Cuch, yli gylfreJiu ;u nydüiau Mtirchogwrìaeth.

r yr tuierya hwnw'a.

SO Y MABINOGION.

Llymhysten osteg, ac a bâr i'r wraig a gâr fwyaf gymeryd y Llymhysten —

* Canye goreu y gwedda i ti/ medd ef, * a thi a*i cefaist y ddwy flynedd ddiwedd-
af ; ac os oes rhywun heddyw yn ei gwarafun i ti, mi a'i haraddiflynaf it' â'ni
<5adernid.' Ac am hyny y mae'n rhaid i ti fod yno pan ddelo'n ddydd ; a ninau
ein tri a fyddwn gyda thi.' Ac felly y penderfynwyd.

Y nos hwy a aethant i gysgu ; a chyn y dydd codi a wnaethant a gwisgo
am danynt ; a phan ddaeth y dydd, yr oeddynt eill pedwar yn setyll yn y
weirglodd. Yna Marchog y Llymhysten a roes osteg, ac a archodd i'w gariad-
ferch gyrchu y Llymhýsten. * Na chyrch hi,' ebe Geraint, * y mae yma forwyn
«ydd yn decach na hi, ac yn brydferthach, ac yn deilyngach, ac yn ei haeddu
yn well na thi.' * Os wy t ti yn hawlio'r Llynhysten iddi hi,* ebe'r Marchog,

* tyred rhagot i ymladd â mi.' A Geraint a aeth rhagddo i ben y weirglodd yn
gwbl arfog o farch ; ac arfau trymion, rhydlyd, dielw ac estronol am dano. Yna
ymgyrchu a wnaethant, a thori tô (aet) o waewflyn, a thori yr ail, a*r drydedd,
a hyny bob rhuthr. Eu tori yr oeddynt fel eu dygid atynt. A phan welai'r
larll a'i gyfeilUon Farchog y Llymhysten yn curo, bloeddient o lawenydd a
balchder ; a thristau a wnai y gwr gwynllwyd a'i wraig a*i ferch. A'r gwr
gwynllwyd a ddiwallai Geraint hefo gwaewflyn fel y torid hwynt, a'r corr a
ddiwallai Farchog y Llymhysten. Yna y daeth y gwr gwynllwyd at Geraint, ac
a ddywed, * Gan na thycia yi un waewflbn genyt, wele yma y waewflbn oedd
yn fy llaw y dydd y'm hurddwyd yn farchog urddawl ; ac hyd heddyw ni
thorais hî, ac y niae iddi ben iawn.' Geraint a'i cymei-th, gan ddiolch i'r gwr
ara dani. Ar hyny, wele y corr yn dyfod â gwaewffon i'w arglwydd yntau.

* Dyma i tithau,' ebe'r corr, • waewffbn nid gwaeth na'r eiddo yntau ; a chofia
na safodd marchog erioed o'th flaeii cyhyd ag y safodd y marchog hwn.'

* Rhyngof i a Duw,* ebe Geraint, *oni ddyg angau fi yn ebrwydd, ni bydd efe
neraawr gwell o'th gymhorth di.' A Geraint a yspardynodd ei farch, ac o bell
a rybuddiodd y raarchog, ac a ruthrodd amo, ac a roes iddo ddyrnod tostlyra,
creulawn, a flyrnig yn nghanol ei darian nes yr holltodd y darian, ac y torodd yr
arfau ar gyfer yr ergyd, ac oni thorodd y cenglau, ac y syrthiodd yntau a'i
gyfrwy tros bedrain ei farch i'r Uawr. A Geraint a ddisgynodd yn g^flym, a
Uidio, a thynu ei gleddyf, ac ymosod arno yn IHdioglym. A'r Marchog yntau a
gyfododd ac a dynodd ei gleddyf yn erbyn Geraint. Ac ar eu traed, ymladd yr
oeddynt â chleddyfau nes oedd arfau pob un gwreichioni wrth daro yn erbyn eu
gilydd, ac hyd onid oedd y chwys a*r gwaed yn dwyn y goleuni o'u Ilygaid. A
phan gurai Geraînt, y llawenhai y gwr gwynllwyd, a'i wraig, a'i ferch ; a phan
gurai y Marchog, y Uawenhai yr larll a'i blaid. A phan weles y gŵr gwynllwyd
fod Geraint wedi cael dymod mawrdost, efe a biysurodd tuag ato ac a ddy wed-

GERAINT Aü ERBIN. 81

odd wrtho, * Ha 1 unben cofio'r sarhad a gefaîst gan y corr. Ac onid i ddial djr
sarhad y daethoet ti yraa, a Barhad Gwenhwyfar, gwraig Arthur î' A'r geiriau
hyn a lidiasant Geraint, ac efe a alwodd ato ei holl nerth, ac a ddyrchafodd ei
gleddyf ac a darawodd y Marchog ar ei ben, nes tori hoU arfau ei ben, a thori
y cig oll, a'r croen, a*r iad, a chlwyfo yr asgwm.

A'r Marchog a syrthiodd ar ei liniau, ac a fwriodd ei gleddyf o'i law, ac a
ddeisyfodd dmgaredd Geraint. *Rhyhwyr yw i mi,* eb efe, 'adael fy rhyfyg
a'm balchder, a deisyf dy nawdd. Ac oni chaf ysbaid i ymheddychu â Duw am
fy mhechod, ac i ymddyddan âg offeiriad, ni byddaf well o'th nawdd.' * Mi a.
roddaf nawdd iti, gan hyny,* ebe Geraint, * ond rhaid i ti fyned at Wenhwyfar,.
gwraîg Arthur, i wneuthur iawn am i'th gorr sarhau ei raorwyn. Digon o ddial
a wneuthum i arnat am y sarhad a gefais i gan y corr ; ond na ddisgjoi pan
elych oddiyma nes dyfod gerbron Gwenhwyfar, a rhoddi iawn iddi fel y barnont
oreu yn Llys Arthur.' * Mi a wnaf hyny yn llawen,* eb ef e, * a phwy wyt ti î *^
'Geraint ab Erbin,' ebe yntau, 'a phwy wyt tithauî' *Myfi yw Edeyrn fab
Nudd.'^ Ac efe a godwyd ar ei farch, ac a ddaeth rhagddo hyd i Lys Arthur,.
y wraig a garai fwyaf a'r corr yn wylofain o'i flaen. A dyna'r chwedl hyd yma.

Yna daeth yr larll bychan a'i lu at Geraint, gan gyfarch gwell iddo, a'î
wahodd gydag ef i'r Castell. * Na ddeuaf,* ebe Geraint, * i'r lle y bum neithiwr
yr âf heno.' * Gan na fyni di dy wahodd,' ebe'r larll, • rhaid i ti gymeryd dy
ddiwallu genyf yn y Ue y buost neithiwr. A mi a ddanfonaf enaint iti, er bwrw
dy fliuder a'th ludded oddiarnat' * Duw a dalo iti,' ebe Geraint, 'minau ar âf
i'ra Uetty.* Ac felly y daetìi Geraint, ac Ynywl larll, a*i wraig, a'i ferch. A
phan ddaethant i'r lloffìb, yr oedd gweision ystafell yr larll ieuanc a'i weinidogion
wedi cyrhaedd i'r hen lys o*u blaen, ac yn adgyweirio ystafelloedd, ac yn eu
diwalbi o wellt a thân. Ac mewn byr araser yr oedd yr enaint yn barod, a
üeraint a aeth iddo, a golchi ei ben a wnaed. Ac ar hyny, daeth yr larll
îeuanc yno, a chydag ef ddeugain o farchogion urddawl rhwng ei wyr ei hun a
gwahoddigon i'r twrnament. A phan ddaeth Geraint o'r enaint, yr larll a
barodd iddo fyned i'r neuadd i fwyta. * Pa le y mae Ynywl larll,' ebe yntau»
* a'i wraig a'i ferch ? ' * Y maent yn y Uofft acw,* ebe gwas ystafell yr larll, * yn
gwisgo am danynt y gwisgoedd a barodd yr larll eu dwyn iddynt.* * Na wisged
y íorwyn,' ebe yntau, 'am dani ond ei chrys a*i llen-lliain, nes y daw i Ly^

1 Eileyrn ab Nudd.—Dywed y Bnit fod Edeym wedi ei ddanfon gan Arthur, yn ben ar
bum' mil o wyr, i amddiflfyn Geraint a llysgenliadon eraill, y rhai a gamdrinid yn fnidwruB yn y
gwersyll Rhuföinig. Yr oedd hefyd yn fardd ; ac heblaw hyny, rhestrir ef yn mhlith y Saint
Cymreig, ac iddo ef y cyflwynwyd Capel Bodedeyrn, yn Mon.

«2 y MABINOGION.

Arthur, ac i Wenhwyfar wiego y wisg a fyno am dani.' Ac nî wisgodd y forwyn
ond felly.

Yna y daeth pawb ohonynt i'r neuadd, ac ymolchi a wnaethant, a myned
i eistedd ac i fwyta. Ac fel hyn yr eîsteddasant : — ^Ar un ochr i Geraînt, yr
eisteddai yr larll ieuanc, ac yn nesaf ato ef Ynywl larll ; a*r tu arall i Geraint yr
oedd y forwyn «a'i mam ; ac wedi hyny, pob un yn ol ei anrhydedd. A hwy a
fwytasant ; a bwyd didlawd, ac amlder o amryfal anrhegion, a gawsant. Ac
ymddyddan a wnaethant ; a'r larll ièuanc a wahoddes Geraint i wledd dranoeth.
• Na ddeuaf, rhyngof i a Duw,' ebe yntau, * eîthr i Lys Arthur, hefo'r for\vyn hon,
yr âf i yforu ; digon yw genyf fod Yny wl larll mewn gofid a thlodi, ac i geisio
chwanegu ei gyfoeth yr âf i yn benaf.' * Ha 1 unben,' ebe'r larll ieuauc, * nid
o'm camdriniaeth i y mae Ynywl heb gyfoeth.' ' Myn fy nghred, * ebe Geraint,
'ni bydd ef heb ei gyfoeth oni ddug angau fi yn ebi-wydd.' * Ila I unben,' ebe'r
larll, * am yr ymrafael sydd rhyngof âg Ynywl, bydd di yn farnwr rhyngom, ac
mi a saíaf wrth dy cynghor.' * Nid archaf i,' ebe Geraint, * roddi iddo ond ei
eiddo ei hun, a*r hyn a gollodd trwy golli ei gyfoetli o'r pryd hwnw hyd
heddyw.' * Älinau, erot ti,' eb efe, * a wnaf hyny yn Uawen.' * le,' ebe Geraint,
' pob gwr sydd yma yn perthyn i Yny wl, taled warogaeth iddo yn awr.' A'r
gwyr oll a wnaethant hyny ; ac wrth y trefniad hwnw y safwyd. A'i gastell,
a'i dref, a'i gyfoeth, a ddychwelwyd i Ynywl, a'r cwbl a goUasai, hyd yu nod
y tlws Ileiaf a gafodd.

Yna y dywed Ynywl wrtli Geraint, 'Ha! unben, wele y forwyn a
arddelaist yn y twmament ; parod y w i wneuthur dy ewyllys, a dyma hi i'th
feddiant.' * Ni fynaf/ ebe yntau, * ond bod y forwyn fel y mae nes y delom i
Lys Arthur ; ac Arthur a Gwenhwyfar a gant roddi y forwyn.* A thranoeth,
hwy a gychwynasant rhagddynt i Lys Arthur. Hyd yma am Geraint.

A dyma fel yr heliodd Arthur y carw. Rhanwyd y gwyr a'r cwn yn
helfaau ; a gollyngwyd y cwn amo, a'r ci diweddaf a ollyngwyd amo ydoedd
anwylgi Arthur, Cafall oedd ei enw. A gadael yr hoU gwn eraill a wnaeth, a
rhoddi tro i'r carw, ac ar yr ail dro, y daeth â'r carw i helfa Arthur. Ac Arthur
a ymosodes arno ; a chyn gallu o neb arall ymosod, Arthur a dores ei ben
ymaith. Yna canu Cora Lladd a wnaethpwyd ; a daeth pawb y n nghyd.

A Chadyriaith a ddaeth at Arthur, ac a ddy wedodd wrtho, ' Arglwydd,
dacw Wenhwyfar heb neb gyda hi ond un forwyn.' * Arch dithau,' ebe Arthur,
' i Gildas fab Caw^ a holl ysgolheigion y Llys, gerdded gyda Gwenhwyfar tua'r
LIjs.' A hyny a wnaethant hwythau.

1 Gildas ab Caio. — ydoedd fab Caw, ai^lwydd Cwm Cawlyd, yn Ngoiçledd Prydaiu.
Oesai yn gynar yn y Oed ganrif. Yn yr oe^ bono yr oedd gan y Cymry íän deymasoedd ar

GERAINT AB ERBIN. 83

Yna aeth pawb ohonynt, tan ymddyddan am ben y carw, a dadlu i bwy
y rhoddid ef. Un a fynai ei roddi i'r wraig a garai ef fwyaf, arall i'r wraig a
garai yntau fwyaf ; a phawb o'r tenlu a'r marchogion yn ymryson yn chwerw
am y pen. Ac ar hyny, daethant i'r Llys. A phan glybu Arthur a Gwenhwyfar
fod ymiyson am y pen, Gwenhwyfar a ddywed wrth Arthur, 'Dyma fy
nghynghor i am ben y carsv ; na rodder ef nes y delo Geraint ab Erbin yn ol
o'r neges yr aeth iddi;' a hi a ddywedodd ystyr y neges hono. ' Gwneler
hyny yn llawen,* ebe Arthur. Ac felly y penderfynwyd. Tranoeth, Gwen-
hwyfar a barodd fod disg\vyliad ar y Gaer am ddyfodiad Geraiut. Ac wedi
haner dydd, gwelent gelach o ddyn bychan ar farch ; ao ar ei ol yntau, wraig
neu forwyn, debygent hwy, ar farch ; ac ar ei hol hithau, farchog mawr, penisel,
ac athristj ac arfau briwedig, tlodion, am dano.

A chyn eu dyfod i ymyl y porth, un o'r disgwylwyr a aeth at Wenhwyfar,
ac a ddywedodd wrthi am y dynion a welent, a'r ansawdd oedd arnynt. * Ni
wn i pwy ydynt hwy,' eb efe. * Mi a'i gwn,' obe Gwenhwyfar, * dyma y marchog
yr aeth Geraint ai ei ol ; a thebyg y w genyf nad o'i fodd y mae yn dyfod, ond
fod Geraint wedi ei orddiwes, a dial sarhad y forwyn o leiaf' Ar hyny, wele y
porthor yn dyfod at Wenhwyfar, ac yn dy wedyd, * Argiwyddes, y mae marchog
yn y porth na welais i erioed â golwg mor druenus amo. Arfau briwedig,
tlodion, sydd am dano, a lliw gwaed arnynt yn drech na'u IHw eu hunain.' * A
wyddost ti pwy yw ef?* ebe hi. *Gwn,' ebe yntau, * Edeym ab Nudd yw,
medd et.' * Nid adwaen i ef,' ebe Gwenhwyfar ; a hi a ddaeth i'r porth i'w
dderbyn.

Ac efe a ddaeth i mewn. A bu yn ofidus gan Wenhwyfar weled yr olwg
a welai arno, er fod y corr gydag eí, yr hwn a fuasai cynddrwg ei ymddygiad.
Yna Edeyra a gyfarchodd Wenhwyfar. * Duw a roddo dda iti,' ebe hithau.

<lneddau yr Alban, y rhai a elwid * Teyrnedd y Gogledd.' Yno yr oedd Deifr a Bryneich, Rheged,
Argoed Llwyfain, Derwenydd, Banau Gododin, Cwm Cawlyd, &c. Brodorion oV parthau liyny
oedd amryw o'r Cynfeirdd, megys Aneuryn Gwawdrydd a LÍywarch Hon. Dygwyd tiriogacth
Caw oddiurno gan y Gwyddyl Ffichti, a tì'odd yntau i Gymru. Fôl tywysog, yr oedd ei barch gau
yr ucholradd Cymreig, a noddid ef gan Arthur yn y Dehau, a chan Faelgwyu Gwynedd yn y
Gogledd, a bu yn trigianu am ysbaid yn y Twr Celyn, yn Mon. Mae Ilawer o'i blant yn mhlitli
y saint Cymreig. Baruai Dr. Owen Pughe ac lolo Morganwg mai yr un oedd (rüdas, y sant a'r
ysgolhaig dysgedig, ac Aneuryn, y prif fardd gorchestol. Mae yn sicrmai meibion Caw oedd y
ddau ; ac y mae rhyw bethau yn awgrymu eu bod yn nes at eu giiydd na dau frawd ; canys miie
vr hen gofrestrau o feibion Caw, os enwant un, yn esgeuluso y îlall. Nid yw Aneuryn a Gildaa
byth yn yr uu gofrestr. Hefyd, mae'r ddau enw yn gyfystyr. Mae Aur yu y ddau ' Gild.i,
Gildas y Coed Aur, Aur y Coed Aur, ac Aneuryn y Coed Aur,* ydynt enwau cyfystyr. Gelwir
Cenydd yn fab Gildas ab Caw, a gelwir üfelwyn yn fab Cenydd ab Aneuryu y Coed Auf. Heblaw
hyny, y mae bywgraöwyr monachaidd Gildas yn ei alw yn fab Caw, brenin o'r Gogledd. ünd y
mae aníanawd a chymeriad y ddau ddyn yn eu harddangos yn fodau gwahauol i*w gilydd. Yr
oedd Aneuryn yn Uawu o wladgarwch cenedlaetliol ; ond Giidas o'r tu arall yn beio ar y geiiedl,
ac yn ei diraddio. Heblaw hyny, bu farw Gildas yn Ynys Afallon, a lladdwyd Aneuryn yii
Llangarfan.

M 2

84 Y MABINOGION,

* Arglwyddee,' eb efe, *dy anerch y niae Geraûit ab Erbin, y gwas goreu a
dewraf.' * A ymwelodd ef â thî?* ebe hi. *Do/ eb efe, *ac nid er lles î m\\
DÌd arno ef yr oedd y baî am hyny, ond amaf i, arglwyddes. Dy auercli y mae
Geraint ; a chan dy anerch, gorfododd fi i ddyfod yma i wneuthur dy ewyllys
am y sarhad a gafodd y forwyn gan y corr. Efe a faddeuodd y sarhad arno ei
hun, gan y tybiai iddo fy rhoddi i mewn enbydrwydd am fy einioes. Ac efe a
roes oifodaeth gadarn, wrol, a milwraidd, arnaf i ddyfod yma a gwneuthur iawn
i ti, arglwyddes.' * ! ie,* ebe hi, * pa le y goddiweddodd ef dydi ? * * Yn y lle
yr oeddwn yn chwareu ac yn ymrj^son am y Llymhysten, yn y dref a elwir
Caerdyf,^ ac nid oedd gydag ef ond tri dyn tlawd ac adfeiliedig eu hansawdd ;
sef, gwr gAvynllwyd a hen, a gwraig oedranus. a morw^yn ieuanc brydferth, a
hen ddillad adfeiliedig am danynt. A chan aiddelwi caru y forwyn yr ymyrodd
ef yn y twrnament am y Llymhysten, a dyw^edyd mai gwell yr haeddaî y forwya
hono y Llymhysten na'r forwyn yma oedd gyda rcî. Ac am hyny ymladd a
wnaethom ; ac fel y gweH di, arglwyddes, y gadawodd efe fi.' * Ha ! wr,' ebe hi,
*pa bryd, debygi di, y daw Geraint yma?' • Yforu, arglwyddes. debygaf i, y
daw ef a'r forwyn.'

Yna y daeth Arthur ato, ac efe a gyfarchodd well i Arthur, ac Ai-thur a
edrychodd yn hir amo, ac yr oedd yn aruthr ganddo ei weled felly. A chan
dybied ei fod yn ei adnabod, efe a ofynodd iddo, * Ai Edeyrn fab Nudd wj-t
ti ? * * le, arglwydd,' eb efe, * wedi cyfarfod â dîiíawr ofid ac archolhon an-
nyoddefol ; * ac efe a fynegodd i Arthur y cwbl o'i hanes. *Ie,' ebe Arthur,

* iawn yw i Wenhwyfar fod yn dmgarog wrthyt, wrth a gly waf i.' * Y dmgaredd
a fynech di, arglwydd,' ebe hi, * mi a'i gwnaf âg ef; gan fod pob sarbad a
rodder i mi yn sarhad a rodder i ti.' * Dyma y sydd iawnaf ei wncuthur,' ebe
Arthur, * rhodder pob meddyginiaeth i*r gwr hyd oni wyddom a fydd efe by w ; ac
08 byw fydd, gwnaed iawn fel y bamo gwyr y Llys yn oreu ; a chymer di
feichiau ganddo am hyny. Os marw a fydd, gormod fyddai angau gwas cystal
ag Edeyrn yn iawn am sarhad y forwyn.' * Da yyv genyf i hyny,' ebe Gwen-
hwylar. Yna yr aeth Arthur, a Charadog ab Llyr^, a Gwallawg ab Llenawg^,

1 Caerdtjí/".— Caerdydd neu Cardiff. Bu Castell Caerdydd yn faes aml i frwydr waedlyd,
ac y mae gan banes a tbraddodiad lawer iV ddweyd am dano. Syrtbiodd boll Forganwg i
ddwylaw*r Normaniaid mor gynar a'r lleg ganrif; a*r Castell bwn oedd eu prif gadlys yn y
wlad liono. Llosgwyd ac anrheitbiwyd ef gau Uwen Glyndwr yn 1404.

a Caraäawg ab Llyr. — Gelwir ef befyd Caradawg Freicbfraa. Mab ydoedd i Lyr Merini,
tywysog Cernyw. Crybwyllir am dano yn fyuycb yn y Trioedd, a diwedda yr unig englyn a
briodolir i Artbur, *Colofn Cymru — Caradawg.' Ei fam oedd Gwen, o bil Brycban Brycheiniog ;
a'i wraig Tegau Eurfron, un o 'Dair Gweurian Llys Arthur,* ac un o *Dair Diweirfercb Ynys
Prydain.' Mawr ganmolir ef yn y Oododin am ei bybyrwcb ar faes trycbinebus Cattraetb.

3 Owallawg ah Lleiiawg. — Fel rbyfelwr medrus, cysylltîr ef yn y Trioedd gyda Dunawd
a Cbynfelyn, tan y penawd * Tri Phost Cad Ynys Prydain. Sef y medrynt Dosbartb ar Gad a

GERAINT AB ERBW. 85

ac Owain ab Nndd, a Gwalchmai, a Digawn, yn feichiafon drosto, Ac Arthur
a barodd alw ato Morgan Tud, y prif feddyg, ac a ddy wed, * Cymer atat Edeyru
fab Nudd, a phâr ddarpar ystafell iddo, a meddyginîaeth cystal ag y perit i mi pe
bawn archolledig ; ac na âd i neb fyned i'r ystafell i aflonyddu arno, oddieithr
ti â'th ddysgybhon i'w feddyginiaethu/ * Mi a wnaf hyny yn Uawen, arglwydd,'
ebe Morgan Tud. Yna y dywed y distain, * Pa le y mae'n iawn, arglwydd,
gorchymyn y forwyn ? ' 'I Wenhwyfar a'i llawforwynion,' ebe yntau. Ac felly
y gorchymynodd y distain. A dyna eu chwedl hwynt hyd yma.

Tranoeth, y daeth Geraint i'r Llys; ac yr oedd gan Wenhwyfar
ddisgwyhaid ar y gaer, rhag ei ddyfod yn ddirybudd. A'r disgwyliwr a ddaeth
at Wenhwyfar, ac a ddywed, * Arglwyddes, mi a debygaf fy mod yn gweled
Geraint, a'r forwyn gydag ef. Ac ar farch y mae, a gwisg cerddedwr sydd am
dano ; a gwisg wen sydd am y forwyn tebyg i wisg o liain.* * Ymgy weiried yr
hoU wragedd,' ebe hi, * a deuwch i dderbyn Geraint a'i groesawu, ac i fod yn
Uawen wrtho.' A Gwenhwyfar a ddaeth i dderbyn Geraint a'r forwyn. A
Geraint a gyfarchodd well iddi. ' Duw a roddo dda iti,' ebe hi, ' a chroesaw
i ti ; a hynt íFrwythlawn, ddoniol, hyrwydd, a chlodfawr a gefaist ; a Duw a
dalo iti am beri i mi gael iawn cyn gystal ag y peraîst.' * Arglwyddes," eb efe,

* mi a geisiais gael iawn i ti yn ol dy ewyllys, a dyma y forwyn trwy yr hon y
cefais i dy iawn.' * íe,' ebe Gwenhwyfar, * croesaw Duw iddi, ac nid cam bod
yn Uawen wrthi.' A hwy a ddaethant i mewn, a Geraint a ddisgynodd, ac a
aeth hyd i'r lle yr oedd Arthur, ac a gyfarchodd well iddo. * Duw a roddo dda
iti,* ebe Arthur, * a chroesaw Duw wrthyt ; a chan fod Edeyrn ab Nudd wedi
derbyn ei ofid a'i glwyfau genyt, rhaid dy fod wedi cael hynt Iwyddianus.'

* Nid arnaf i y bu y bai am hyny,' ebe Geraint, * eithr ar ryfyg Edeyrn ab Nudd
ei hun nad ymheddychai. Nis gadawn i ef nes gwybod pwy ydoedd, ac nes
goríyddai un ohonora ar y llall.' * Yn awr,' ebe Arthur, * pa le y mae'r forwyn
y clywais i ti ei harddelwi ? ' * Y mae gwedi myned gyda Gwenhwyfar i'w
hystafell' Yna y daeth Arthur i weled y forwyn, a llawen a fu ef a'i gyfeinion
a phawb o'r Llys wrthi ; a sicr oedd gan bawb ohonynt pe cawsai y forwyn

Chatteyrnedd yn oreuon ar bawb oll a fuant eriüed.' Mewn Tri arall, rbeatrir ef gyda Selyf ao
Afaon ab Taliesin, fel * Tri Aerfeddawg Ynys Prydain. Sef achaws y gelwyd hwynt yn Aerfedd-
ogion, ara ddarfod dial eu cam oc en beddau.' Dywed Dr. Pughe mai tywysog ar Ddyffryn yr
fiafren, yn ardal Amwythig, ydoedd. Crybwylla Llywarch Hen am dano yn ei Farwnad i Uriea
Rheged ; a chyflwynir amrai o gynyrchion awenyddol y Cynfeirdd iddo. Dywed tírut Gruífydd
ab Arthur ei fod yn bresenol yn Nghoroniad Arthur ; ac wrth ymladd tan yr arwr hwnw yn
«rbyn Gwyr Rhufain y Uaddwyd ef. Yn ol * Englynion y Beddau,' claddwyd ef yn Carawc.

86 1' MABINOUION.

wisg gj^artal iVi phryd na welseut erioed forwyn dlysach na hi. Ac Arthur a
roddes y forwyn i Geraint ; a'r rhwymyn a wneir rhwng deuddyn a wnaethpwyd
rhwng Geraint a'r forwyn. A'i dewis o holl wisgoedd Gwenhwyfar a roddwyd
iddi ; a'r neb a'i gwelai yn y wisg hono, a welai olwg wcddaidd, Iwys, a phryd-
ferth arni. A'r dydd hwnw a'r nos hono a dreuliisant mewn digon o gerddoriaeth
ac amlder anrhegion o wirodau, a Ihiosogrwydd o chwareuon. A phan ddaeth
yn amser ganddynt fyned i gj'sgu, i gysgu yr aethant. Ac yn yr im ystafell ag
yr oedd gwely Arthur a Gwenhwyfar, y gwnaed gwely i Geraint ac Enid. A'r
nos hono y cysgasant gyntaf yn nghyd. A thranoeth, Artliur tros Geraint a
dderbyniodd gan yr eirchiaid^ lawer o ddidlawd roddion. A'r forwyn a gynefin-
odd â'r Uys, ac a eniUodJ gyfeiiUon yn wragedd ac yn wyr, hyd nad oedd un
forw>n yn Ynj^ Piydain mor glodfawr a hi.

Yna y dywed Gwenhwyfar, * lawn y bernais i am ben y carw, na ddylesid
ei roddi i neb nes y delai Geraint; a dyma le iawn yn awr i'w roddi î Enid íerch
Ynywl,2 y forwyn glodfawrusaf. . Ac ni thebygaí i fod neb a'i gwarafun iddi,
nid oes rhyngddi â neb yma ond cariad a chyfeiUgarwch.* A chanmoladwy a fu
hyn gan bawb, a chan Arthur hefyd ; a phen y carw a roddwyd i Enid, a lluoô-
ogodd ei chlod a'i chyfeiUion o'r herwydd yn fwy na chynt. A Geraint o hjiiy
allan a hofibdd y carw, a'r twruameint, a gornestau celyd, a buddugol y deuai o
bob un. A blwyddyn, a dwy, a thair, y bu ef felly, nes oedd ei glod yn ehedeg
tros wvneb v deyrnae.

Ac un tro, yr oedd Arthur yn cynal ei Lys yn Nghaerlleon ar Wysg ar y
Sulgwyn ; ac wele daeth ato genhadau doethbryd, dysgedig, a dawnus o ymadr-
odd, ac a gyfarchasant well iddo * Duw a roddo dda i chwi,' ebe Arthur, ' a
chroesaw i chwi ; ac o ba le y daethoch chwi?' * Gernyw y daethom ni, argl-
wydd,' ebynt hwy, * a chenhadau ydym oddiwrth Erbin ab Cystenyn, dy ewythr,
a'n cenadwri sydd atat ti. I)y anerch y mae efe fel y dylai ewythr anerch ei
nai, ac fel y dylai gwr anerch ei arglwydd ; a mynegi i ti y mae ei fod yn myned
yn drwm ac yn Uesg ac yn dynesu at henaint. A'i gymydogîon yu gwybod hyn,
sydd yn camderfynu arno, ac yn chwenych ei dir a'i gyfoeth. Ac atolygu y mae
efe, arglwydd, ar iti adael i'w fab Geraint ddyfod ato î gadw ei gyfoeth ac i
wybod ei derfynau. A mynegi y mae i Geraint fod ya well iddo dreuUo blodeu

* Eirchiaid. — Cyfeillion y priodfab a dderbynient y rhoddion priodas, neu'r Pwyddion.
Yr oedd gwr o urddau Artbur wrtn ymostwng i gyflawni y gwasanaetii hwn troa Geraint yn
dangoB ei fawr sercb tuag ato.

- EìẃL- -Yr oedd yn un o * Dair Gwenrian Llya Artbur.' Nid oes gan Ramant yn ei
boll greadigaeth yr un cymeriad mwy swynol ûa*r rhian ardderchog hon. Y mae ei Bymbrwydd,
ei lledneisrwydd, a'i flyddlondeb, yn addurniadau prydfertb Vw swynion personol. Cyfeirir yn
fynych at ei tbegwch gan feirdd y Canol Oesau ; ac nis gallai Dafydd ab Gwilym erddygan
ciodydd ei Forfydd yn uwch na thrwy ei galw yu * Ail Enid .'

OERÂIST AB EkBIN.

ei ieueuctj-d a'i ddewrder yii cyiial ei derfyuau ei huu nac meiru twrnameüit
diÉFrwytli, er ei fod yn oael olod o liyny.'

' le,' ebe Arthui, ' ewch chwî î ddiosg eich arfwÌBgoedd, a ehymerwoh
eich bwyd, a bwríwoh eich blinder oddianioch; a chyn eich myned ymaith,
chwi a gewch ateb,' Ac i fwyta yr aethant. A meddwl a wnaeth Arthur uad
hawdd fuasai ganddo ollwng Geraiut oddiwrthu uac o'i !ya; ac ni farnai
ychwaith yu deg rhwyetro ei gefiider i fyned i warchod oî gyfoeth a'i derfyuau,
gan nad allai ei dad ei cynal. Ac nid llai oedd gofal a gofid Gwenhwyfar a'r
holl wragedd a morwynion, rhag ofu niyned o'r forwyn oddiwrthynt. A'r dydd
hwuw a'r noB hono a dreuIÌaaant raewn digonedd o bob peth ; ac Arthur a
fyuegodd i Geraîiit ystyr y genadwri a ddygodd y cenhadou o Gernyw ato.
' le,' ebe Geraînt, ' Mi a wuaf dy gyughor di, arglwydd, parth y geiiad, pa un
byuag ai llea ai aflea a ddaw o hyny.' ' Üyma fy nghyngor i,' ebe Arthur, -er
fod yn ddrwg geuyf dy goUi, doe dî er hyny i gyfaneddn yn dy gyfoeth ac i
gadw dy derfynau, a chymer y uífer a fynot gyda tbi o'ra ffyddloniaid i a'th
gydfarchogion dithau, y rhai a'th garaut di ac a gerir genyt.' ' Duw a dalo iti,'
ebe Geraiut, 'mi a wnaf hyny.' Ebe Gwenhwyfar, 'Pa siarad a glywaf i
genycli chwi ? ai am hebrwng Geraint tua'í wlad î ' ' le,* ebe Arthur. ' Rhaid í
miuau feddwl,' ebe hi, ' ani rai i hebrwng, ac am roddion i'r unbeueB eydd gyda
minau,' ' lawn y gwnai,' ebe Arthur.

Y noB hono, i gyegu yr aethant ; a thianoeth, goUyngwyd y cenhadau í
ymdaith, gan ddywedyd wrthynt y deuai Geraiut ar eu hol, A'r tiydydd dydd
wedi hyny, y cychwyuodd Geraint ; s'r sawl aethant gydag eí oeddynt, Gwalch-
mai ab (jíwyar, a Rhiogoned fab brenin Iwerddon, ac Ondiaw mab Duo Bwrgwiu
(Bwguudy), GwHIyni mab breuìn Ffraiuc, Howel fab Emyr Llydaw, Elifri a naw
cerddor, Gwyn ab Tríugad, Goreu fab CyBtenyn, Gweir Gwrhyd Fawr, Garauaw
fab Golithmer, Peredur ab Efrawg, Gwynlbgell, Gwyr yuad jn Llys Arthnr,
Dyfyr fab Alun Dyfed, Gwrei Gwalatawd leithoedd', Bedwyr íab Bedrawd',
Hadwry fab Gwi-yon, Cai ab Cyuyr, Odyar o t fraiuc ystíwart Llys Arthur, ac
Edeyru ab Nudd. Ebe Geraiut, 'Bydd genyf ddigon o farchogion gyda mi.'

1 Giurri Gmaltlatcd JeithutM — Niil ynidJengyB fod Mellditli Babel wedí efTeitliio fawr ar
f bnwd hwD, caajs Did oedd iaitb ht dìu gvyddai, byd yn nod yt FÌddo aiiiruiliaid y maea,
ehediaid yr awyr, a physg y mór.

í Bedieÿr itb BeJraioií. — Kfe öudd prif ddiatiin Llya Arthur. Efe a Chai a ddewiawyd

B,D Arthur i fyaed gydftg ef i Fryn Mihin^el i ddinl gwitod Helen, DÌth Hywel ub Emyr Llydaw.
ywed y T'riüo.iii:— 'Tri ThiileitUiog Cttd VnyB PrydoÌD : TryaUn mih Tnllwcb ; Huail mab
Oaw o Brydyii, arglwydd Cwiu Cawlwyd, a Cbai mab Cynyr CeÌDfarfawc : ac on gwr yn
Daleithawc y uruynt tìill Tri, sef oedd hwnw Bodwyr niab Pedrawo." Yn ol eiiglynion BtddmCr
MUieyr, dywedir fod ei fedd yn Ngallt Tryfan ; ond ua un ni yn ardal Moel Trytan, yn AifoD,
yr oadd hwnw, ynte tna DÍDdryfan (Duaraoen Castle), yn MoigAawg, nii gwyddia.

88 - Y MABINOGION.

" le,' ebe Arthur, ' ni wedda i ti ddwyn Edeyru gyda thi, er ei fod yn iach, hyd
oni wneler taugnefedd rhyngddo â Gwenhwyfar/ * Fe all ü wcnhwyfar ganiatau
iddo ddjrfod gyda ni ar feichiafon/ ' Caniataed hyny heb feichiafon, canys digou
o boenau a gofidiau a gafodd efe am y sarhad ar y forwyn, gan y corr/ ' le,'
ebe Gwenhwyfar, * yr hyn a welwch chwi yn iawn, ti a Geraint, mi a'i gwnaf yn
llawen. arglwydd.' A hi a ganiataodd i Edeyrn fyned. A lluaws heblaw hyny
a aethant i hebrwng Geraint, a chychwyn a wnaethant ; a cherdded, yn harddaf
nifer a welodd neb erioed yn ymdaith, tua'r Hafren. A thu draw i Ilafren, yr
oedd goreugwyr Erbin fab Cystenin, a'i dadmaeth o'u blaen, yn croesawu
Oeraint yn llawen ; a llawer o wragedd y llys, a'i fam yntau, yn derbyn Enid
ferch Ynywl, ei wraig. A dirfawr orfoledd a llawenydd a gymerth pawb o'r
Uys ac o*r hoU gyfoeth wrth dderbyn Geraint, gan faiut y carent ef, a chan faint
y clod a enillasai yntau er pan aethai oddiwrthynt, ac am ei ddyfod i feddianu
ei gyfoeth ei hun, ac i gadw ei derfynau. Ac i'r llys y daethant, ac yr oedd yn
y Uys iddynt helaethrwydd diwall o amryfal anrhegion, ac amlder o wirodau, a
gwasanaeth didlawd, ac amrywiaeth o gerddau a chwareuon. Ac er anrhydedd
i Geraint, gwahoddwyd hoU brif wyr y wlad i ymweled âg ef y nos hono ; a
hwy a dreuliaoant yr amser mewn cymedroldeb mwyniant. Ac yn ieuenctyd y
dydd dranoeth, Erbin a gyfododd ac a alwodd Geraint, a'r goreugwyr a ddaeth-
ant i'w hebrwng, ato, ac a ddywedodd wrth Geraint, * Gwr oedranus a thrwm
wyf i, a thra geUais gynal y cyfoeth i ti ac i minau mi a'i cynheliais ; a thithau
gwr ieuanc ydwyt yn mlodeu dy ddewrder a'th ieuenctyd. BeUach, cynal di y
cyfoeth.' * le,' ebe Geraint, *o'm bodd i, ni roddit feddiant dy gyfoethyn fy Uaw
yr awrhon, ac ni'm dygit eto o Lys Arthur.' * Fth law di y rhoddaf hwynt,'
ebe Erbin, ' a chymer hefyd warogaeth dy wyr.*

Ac ebe Gwalchmai, *Iawnaf a fyddai i ti heddyw foddloni y rhai
aydd yn gofyn rhoddion, a derbyn gwarogaeth dy wyr yforu.' Yna galwyd
y gofynwyr i un Ue ; a Chadyrieith a ddaeth atynt i wybod eu haríerion ac i
otyn i bawb beth a fynynt. A theulu Arthur a ddechreuasant gyfranu rhoddion,
a daeth gwyr Cernyw i'r Ue, a chyfranasant hwythau ; ac nid hir y buant yn
rhoddi gan faint oedd brys pawb i hyny, ac ni ddaeth neb i ofyn yno na
ddychwelodd â'i rodd ganddo. A'r dydd hwnw a'r nos hono a dreuUasant mewn
oymedrolder ac esmwythdra.

A thranoeth yn ieuenctyd y dydd, Erbin a barodd i Geraint ddanfon
cenadau at y gwyr yn gofyn os oedd gwrthwynebiad ganddynt iddo ef ddyfod
a chymeryd eu gwarogaeth, ac a oedd ganddynt rhyw gwyn neu gam yn ei
erbyn. A gyrodd Geraint genadau at wyr Cernyw i ofyn iddynit hyny; a
dywedasant hwythau nad oedd ond cyflawnder o lawenydd a gogoniant gan

GERAINT AB ERBIN. 8&

bawb ohonynt hwy am ei ddyfod i dderbjoi eu gwarogaeth. Ac efe a gymerth
warogaeth pawb oedd yiio ; ac yno y buant yn nghyd y drydedd nos.
Dranoeth, gwyr Arthur a chwenychent fynod yraaith. * Rhy fuan yw i chwi
fyned ymaith eto,' eb efe, * aroBwch hyd oni chymeraf warogaeth fy ngoreu-
gwyr a fynant ddjŵd ataí i hyny.' A hwy a arosasant nes y gwnaeth efe
hyny. Yna hwy a gych\\yna8ant tua Llys Arthur ; a Geraint ac Enid a
aethant i'w hebrwng hyd yn Dighanwy^ lle y gwahanasant. Ac Ondyaw mab
duc Bwrgwin (Bnnjundy) a ddywedodd wrth Geraint, *Cerdda eithafoedd dy
gyfoeth yn nghyntaf, ac edrych yn llwyrgraff' ar ol terfynau dy gyfoeth ; ac oa
daw gofid a gorthrwm amat, danfon at dy gydymdeithion.' * Duw a dalo iti,'
eb efe, ' a minau a wnaf hyny.' A Geraint a gerddodd eithafoedd ei gyfueth, a
gwyr cyfarwydd o oreugwyr ei gyfoeth gydag ef ; a'r Uinell bellaf a ddangoswyd
iddo jmddynt a gadwodd efe.

Ac fol y gwnai yn Llys Arthur, efe eto a gyrchai y twmameint, a daeth,
i adnabod y gwyr dewraf a chadamaf, nes ydoedd mor glodfawr yno ac y
buasai mewn manau craiU cyn hyny ; ac hyd oni chyfoethogodd ef ei lys, a*i
gydymdeithion, a'i wyrda, hefo'r meirch goreu, a'r arfau goreu, a'r aurdlysau
arbenicaf a goieu ; ac ni orphwysodd hyd nes yr ehedodd ei glod dros wynob y
deyrnas. A phan wybu efe hyny, efe a ddechreuodd gara esmwythder ac
ysgafurwydd, gan nad oedd neb gwerth ganddo fyned yn ei erbyn. Ac aros jm
ei lys a wnai yn wastadol, yn caru ei wraig ac yn ymhyfrydu mewn cerddau a
dyddanwch. Ac felly y cartrefodd efe dalra o araser. Ymhoffai mewn llonydd-
wch, ymneiUduai i ystafell y wraig, ac nid oedd hoff ganddo ddim ond hyny ;
nes y collodd serch ei bendefigion, a phob pleser mewn hela a difyrion eraill ; ac
hyd nes oedd calonau lioU deulu y Uys wedi ymbellhau oddiwrtho, a hwj'thau yn
grwgnach ac yu ei oganu, ac yn edhw ei fod yn esgeuluso eu cymdeithas hwy
cyn Uwyred a hyny o gariad gwraig. A'r cwynion hyn a ddaethant hyd at
Erbin, ac efe a'u dywedodd i Enid, gan ofyn iddi os hyhi oedd yn peri hyny i
Geraint, ac yn ei anog i ymadael â'i Iwyth ac â'i bobl. * Nage, myn fy nghyffes
i Dduw/ ebe hi, * ac nid oes dim gasach genyf i na hyny.' Ac ni wyddai hi beth
a wnai, gan nad oedd yn hawdd ganddi addef hyny wrth Geraint ; nid oedd
hawdd ganddi ychwaith wrando yr hyn a glywai heb ei rybuddio. A gofidus
a thriflt iawn ydoedd.

Ac un bore o haf, yr oeddynt yn eu gwely, ac yntau wrtli yr erchwyn, ac
Enîd oedd heb gysgu. Gwydr oedd ar yr ystafell, a'r haul yn tywynu ar y
gwely ; a'r dillad wedi lUthro oddiar ei ddwyfron ef a'i ddwj-fraich, ac jnatau

^ Diganhwy. — Dichoii niai Trefyawy (Monrnouth) a feddylir.

t I I wm^mi^^^^^—^rr^

90 Y MABINOGION.

yn cyçgu. A hi a edrychodd ard egwch rhyfeddol yr olwg a welai arno, ac a
ddywedodd, ' Gwae fi I os o'm hachos i y mae y breichiau a'r ddwyfron hyn yn
coUi y clod a*r gogoniant a berthynai iddynt.' A hi a oUyngodd ei dagrau yu
liidl, y rhai a ddisgynasant ar ei ddwyfron. A'r dagrau a dy walltodd, a'r geiriau
lefarodd, a'i deflFroisant ef ; a meddwl arall a'i cyfiFrodd, sef y tybiai mai nid am
dano ef yr ydoedd yn son pan y dywedasai hyny, ond fod ei serch wedi ei ddodi
ar rhyw wr arall, a'i bod yn dymuno cymdeithas un arall yn hytrach na*r eiddo
ef. Ac yr oedd ei feddwl wedi ei gyffroi yn fawr ; ac efe a alwodd ei ysgwier
ato, ac a ddywedodd wrtho, * Pâr yn gyflym gyweirio fy march a'm haifau, ac eu
bod yn barod. A chyfod dithau,' eb efe wrth Enid, *a gwisg am danat, a phâr
gyweîrio dy farch, a gwisg y wisg waethaf sydd genyt ar dy helw wrth farchog-
aeth ; a mefl i mi os dychweli di yma nes gwybod agollais i fy nerth cyn llwyred
ag y dywedi di. Ac os coUais, hawdd fydd i ti geisio cymdeithas yr hwn y
meddyliet am dano.* A hi a gyfododd ac a wisgodd wisg esgeulusedig am dani.
*Ni wn i, arglwydd, 'ebe hi, * pa beth yw dy feddwl di.' *Ni chai di wybod yr
awrhon,' ebe yntau.

Yna Geraint a ddaeth i ymweled âg Erbin. * Ha ! wrda,' eb eíe, ' yr
wyf i yn myned ar neges, ac nis gwn pa bryd y deuaf drachefn, a gofala di am
dy gyfoeth hyd oni ddychwelwyf.' * Mi a wnaf/ eb efe, * rhyfedd genyf mor
ddisyfyd yr wyt yn myned. Pwy sydd yn myned gyda thi, gan nad iawn i wr fel
tydi deithio tir Lloegr yn unig ? ' * Ni ddaw gyda mi,' ebe yntau, * ond un dyn^
arall.' * Duw a'th gyfarwyddo, fy mab.' ebe Erbin. * a llawer dyn a ymuno â thi
yn Lloegr.' A Geraint ä ddaeth i'r lle yr oedd y march ; ac a'i cafodd yn
gyflawn o arfau trymion, estronol, gloywon. Ac efe a barodd i Enid esgyn ar
ei march, a oherdded o'r blaen, a chymeryd rliagor^ mawr. * A pha beth byuag
a weh neu a glywi am danaf i,' eb efe, *nac ymchwel di yn ol. Ac oni sîaradaf
i, na siarad dithau.' A hwy a gerddasant rhagddynt. Ac nid y ffordd difyraf,
lle yr oedd mwyaf o deithio arni, a barodd ef iddi ei cherdded, eithr y ffordd
ddiffeithiaf, a thebycaf fod lladron ynddi, a henvyr (footpads), a bwystfilod
gwenwynig. A hwy a ddaethant i'r brif-fíordd, ac a'i canlynasant, a choedwig
fawr a welent, a thua'r goedwig y daethant. Ac yn dy4*od allan o'r coed gwel-
ent bedwar marchog arfog, y rhai a edrychasant arnynt, ac un o honynt a
ddywedodd, * Dyma le da ini gymeryd y ddau farch acw, a'r arfau, a*r wraîg
hefyd ; a hyny a gawn yn ddidrafferth er yr un llibin marchog pendrwm ac

1 Dyn, — Ki ddarfyddodd yr arferiad yn mysg llenorion Cymreig o alw dyn ar y ddau
ryw ond prin gyda'r ganrif ddiweddaf. Yr oeJd Lewis Morris a Goronwy Owen yn ei arfer, ac
hyd yn nod Dafydd Ddu Eryri yn mhell yn y ganrif bresenol.

2 i?ẁagfor.— Arferir y gair hwn yn yr yatyr sydd iddo yma mewn Uawer parth o*r wlad eto.

GERAIlWT AB ERBIN. 91

athrist acw/ Ac Enid a glybu yr ymddyddan hwnw, ac ni wyddai beth a wnai
rhag ofn Gcraint — ai dywcdyd ai tewi. ' Dial Duw arnaf,' ebe hi, *onid
dewiaach genyf fy angau o'i law of nag o law neb arall ; a phe Iladdai efe fi, mi
a'i dywedaf yn hytrach nag edrych ar ei ddiofryd.' Ac aros ain Geraint a
wnaeth, hyd nos daeth yn agos iddi. *Arglwydd,* ebe hi, * a gly wi di eiriau y
gwyr hyn am danat.' Yntau a ddyrchafodd ei wyneb, ac a edrychodd yn llidiog
arnî. * Xid oodd raid i ti,' ebe efe, * ond cadw y gorchymyn a roddais i ti, sef
tewi. Cymwynas a fyddai genyf i ti dewi, ac nid fy rhybuddio ; a chan y myni
weled fy angau i a'm dyfetha gan y gwyr acw, nid oes imi neb a'm cysuro.' Ar
hyny, un ohonynt a ostyngodd ci waewfíbn ac a ymosododd ar Geraint, yntau
a'i herbyniodd cf — nid fel gwr Uosg. Ysgodd yr ergyd, a tharawodd y marchog
ar dewdor oi darian, oni holltodd y darian, y torodd yr arfwisg, ac onid oedd
llawer o'r paladr yn oi gnawd, ac yntau hyd gwaewíTon Geraint tros bedrain ei
farch i'r llawr. Ac yna yr ail farcliog a ymosododd arno yn llidiog, am ladd ei
gydymaitli ; ac hefo un orgyd ofe a fwriodd lnviiw, ac a'i lladdodd fel y Uall.
A'r trydydd a ymoẁdodd arno, ac felly y lladdwyd hwnw, ac felly y lladdwyd
y podwer^'dd. Trist a goíìdus oodd y forwyn wrth edrycli ar hyn. A Goraint a
ddisgynodd ac a ddiosgodd arfwisgoodd y gwyr Iladdedig, ac a'u dododd yn y
cyfrwyau, ac a gylymodd íTrwynau y mcirch. Yna esgynodd ar ei farch.

* Dyma yr hyn a wnei di,' eb efe, ' cymer y pedwar march hyn, a gyr o'th flaen
fel y perais iti gyncu, ac na ddywed yr un gair wrtliyf i oni ddywedwyf i yu
nghyntaf wrthyt ti. Fy nghyíFes i Dduw/ eb efe, * oni wnei di hyny, ni byddi
di ddiboen.' * ÌIi a wnaf dy gynghor di, arglwydd, yn ol fy ngallu,' ebe hi. A
hwy a gerddasant rliagddynt i good; ac wedi gadaol y coed, daothant i wastatir
mawr, ac yn nghanol y gwastatir yr oedd coodbyrion, pendew, dyrys. Ac wrth
y coed hyny, gwolent dri marchog yn dyfod atynt ; a'u meirch a hwythau wedi
eu haif^nsgo yn gyflawn hyd y Ilawr. A'r fonvyn a edrychodd yn grafFarnynt;
a phan ddaethant yn agos, hi a'i cly wai yn ymddyddan, * Dyma ddigwyddiad
da ini, yn ddilafnr — pedwar march a phedair o arf\vÌ8goedd ; ac er y nìarchog
llipa acw, ni a\i cawn yn rhad, a'r forwyn hofyd gyda hwynt.' * Gwir yw hyny/
ebc hi wrtlii oi hun, * canysblin yw fy ngwr wcdi bod yn ymladdhefo'r marchog-
ion gyneu ; ond dial Duw arnaf onis rhybuddiaf of.' A hi arosodd am Geraint
nes y daeth yn agos iddi. * Arglwydd,' obe hi, * oni chlywi di ymddyddan y
gwyr acw auj dauat ? ' ' Beth y w hyny ? ' ob efe. ' Dy wedyd rhyngddynt eu
hunain y maent y eant hyn' o yspail yn rhad.' * Rhyngof i a Duw,' eb efe,

* trymach genyf yw nad wyt ti j'u gwnoud yn ol fy nghynghor na'u .bygytliiou
hwynt.' * Arglwydd,' ebe lii, * ofn iddynt dy gaol yn ddiarwybod sydd arnaf i.*

* Taw bellach,' eb ofe, ' nid wyf yn gofyn ond hyny o gymwynas gonyt.' Yna

N 2

92 Y MABINOGION.

gostwng ei waewflfon a wnaeth un o*r marchogion a rhuthro ar Geraint, arhoddi
iddo ergyd effeithiol debygai ef ; ond Geraint a gymerth yr orgyd yn esgeulus,
ac a'i trodd heibio, ac a darawodd y mai-chog yn ei berfedd ; a chan hyrddiad y
gwr a'r march, ni thyciodd nifer ei arfau nes oedd pen a llawer o lafn y waewffon
allan trwyddo, ac yntau hyd braich a gwaewffon tros bedrain ei farch ar lawr.
Yna y ddau farchog arall a ddaethant bob yn ail, ac nid gwell fu eu tynged
hwythau na'r llall. A'r forwyn oedd yn sefyll yn ymyl ac yn edrych arnynt ; ac
ar y naill law, pryderus ydoedd rhag ofn yr archoUid Geraint; ac ar y Uaw
arall, llawen wrth eî weled yn goifod ariiynt. Yna Geraint a ddisgj-nodd ac a
rwymodd y tair arfwisg yn y tri chyfrwy, ac a ffrwynglymodd y meirch yn
nghyd, onid oedd ypo saith march i gyd ganddo. Ac efe a esgynodd ar ei farch
ei hun, ac a orchymynodd i'r forwyn yru y meirch o'i blaea. * Ac ni waeth i
mi dewi,' eb efe, *na dywedyd wrthyt, gan na wnai yn ol íy nghynghor/
'Gwnaf, arglwydd,' ebe hi, *hyd y gallwyf ; eithr ni allaf gelu rhagot y geiriau
bygythiol a chwerwou a glywyf am danat gan giwdodau estronol fel y rhai yna
eydd yn cerdded y difiaethwch.' * Rhyngof i a Duw,* eb efe, * yr unig gym-
wynas a ofynaf genyt ydy w bod yn ddystaw. A thaw bellach,' * Mi a wnaf,
arglwydd,' ebe hi, *hyd y gallwyf * A'rforwyn a gerddodd rhyngthi â'r meirch
oedd o'i blaeu ; a hi a gadwodd y rhagor ; ac o'r prysg-goed cryb\\'ylledig, tir
uchel, agored, gwastadlwys, hirfaith, a gerddasant. Ac yn mhell oddiwrthynt,
gwelent goed ; ac oddieithr yr ymyl nesaf atynt, ni welent nac ymj-l nac eithaf
i'r coed hyuy. A thua'r coed y daethant, ac yn dyfod o*r coed hwy a welent
bum' marchog chwenychgar, cadarnffurf, ar gadfeirch cadarndew, eegyrnbraff,
uchelwaed, ffroenfalch, a digonedd o arfau am y gwyr a'u meirch. A phan y
daethant yn agos, Enid a'u clybu yn ymddyddan, * Wele ! dyma rodd dda yn
rhad a dilafur ; yr hoU feirch hyn, a*r arfau, a*r wraîg a gawn hefyd, gan nas
gall y marchog Uibindrwm, athrist, acw ein Uuddias.'

A gofidio'n fawr a wnaeth y forwyn wrth glywed yr ymadroddion hyn,
gan nas gwyddai pa beth a wnai ; ac yn y diwedd, hi a benderfynodd rybuddio
Geraint. * Arglwydd,' ebe hi, * pe clywsit ti siarad y marcliogion acw fel y
cly wais i, mwy fyddai dy ofal nag ydy w.* Glas chwerthin yn ddigofus a chwerw
a wnaeth yntau, a dywedyd, * Mi a'th glywaf yn tori pob gorchymyn a roddaf itL
Ac efallai y bydd yn edifar genyt ti hj'uy eto.* Ac yn y Ue wele y gwyr yn
cyfarfod â hwynt ; a Geraint a orfu ar y pump yn Uwyddianus a hwylus. A'r
pum' arfau a roddes efe yn y pum' cyfiwy, a ffrw-ynglymu y deuddeg march yn
nghyd, a'u dodi yn iigofal Enid. * Ni wn i,' eb efe, * pa dda ydyw i mi dy
orchymyn di ; ond mi a'th orchymynaf unwaith eto, gan roddi iti fraint rhybudd.'
A cherdded rhagddi tua'r coed a wnaeth y forwyn, gan gadw y rhagor, fel yr

GERAINT AB ERBIN. 93

erchis Geraint ; ac yr oedd ef mor drallodus ag y caniatai ei lid îddo wrth weled
mor\vyn cystal a hi mewn cyraaînt traíferth hefo'r meirch. Ac i'r goedwig y
daethant, ac yr oedd yn fawr a dwfn, a'r nos a ddaeth amynt yn y coed. * Ha
forwyn,' eb efe, * nis gallaf i fyned yn mhellach.' * le,' arglwydd,' ebe hi, * a
fyuych di, ni a'i gwnawn.' * Goreu y w i ni/ eb efe, * fyddai troi i'r coed i
orphwys, ac aros y dydd i fyned yn mhellach/ * Hyny a wnawn yn Ilawen/ ebe
hi; a hyny a wnaethant. Yntau a ddaeth oddiar ei farch, ac a'i disgynodd
hithau i lawr. ' Ni allaf i er dim/ eb efe, ' beidio a chysgu ; a gwylia dithau y
meirch, ac na chwsg.' * Mi a wnaf, arglwydd,' ebe hi ; ac efe a gyegodd ar hyd
y nos, yr hon nid oedd yn hir yr amser h^vnw. A phan welodd hi wawrddydd
yn goleuo, hi a edrychodd a oedd efe yn deífro ; ac ar hyny, yntau a ddeffrodd.

* Arglwydd,' ebe hi, ' mi a fynaswn dy ddihuno er*s meityn.' Tewi a wnaeth
yntau, o flindcr ati, am na archasai iddi siarad. Ac wedi cjrfodi, efe a ddywed-
odd wrthi, * Cyraer y raeirch, a cherdda rhagot, a chadw o'r blaen fel y cedwaist
ddoe.' Ac yn gynar y dydd, hwy a adawsant y coed, ac a ddaethant i faestir
noeth, a gweirgloddiau oedd o bob tu iddynt, a phladurwyr yn lladd y gweir-
gloddiau. Ac yn mlaen y dacthant at afon, a phlygodd y meirch i yfed o'r afon.
O'r afon dringasant riw uchcl, lle y cyfarfu â hwynt lioglanc main. a thywel am
ei wddf, a rhyw swm yn y tywel na wyddent hwy beth ydoedd. A phiser glas
bychan yn ci law, a phiol ar wyneb y piser. A'r gwas a gyfarchodd well i
Geraint. *Duw a roddo dda iti,' ebe Geraint, *ac o ba le y deui di?' 'Mi a
ddeuaf,' cbe yntau, * o'r ddinas s^^dd yna o'th flaen.' * Arglwydd, ai drwg geny t
i minau ofyn o ba le y deui dithau?' ' Nid drwg,' ebe yntau, 'drwy y cocd
acw.' * Nid heddy w y daethost ti drwy y coed,' ebe'r Ilanc. * Nage,' ebe yntau,

* yn y coed y bu'm neithiwr.' * Mi a debygaf,' ebe'r llanc, ' na fu da dy gyflwr
yno neithiwr, ac na chefaist na bwyd na diod.' * Naddo, rhyngof i a Duw,' obe
yntau. * A wnei di fy nghynghor i,' ebe'r llanc, * cymeryd genjrf i dy giniaw ? '
*Pafath giniaw sjdd genyt?' ebe jntau. * Boreufwyd ydyw,' ebe'r llanc, 'i'r
pladurwyr acw ; nid aìngen na bara, a chig, a gwin. Ac os myni di, wrda, ni
chant hwy ddim.' ' Mynaf,' eb efe, * a Duw a dalo iti.'

A Geraint a ddisgynodd, a'r llanc ahelpodd y forwyn i lawr. Ac ymolchi
a wnacthant, a chymeryd eu cinîaw ; a'r gwas a dafellodd y bara, ac a roddes
ddiod iddynt, ac a'i gwasanaethai o gwbl. Ac wedi iddynt ddarfod hyny, y
gwas a gyfododd ac a ddy wedodd wrth Geraint. * Trwy dy genad, arglwydd, m\
a âf i gyrchu bwyd i'r pladurwyr.' *Dos i'r dref,' ebe Geraint, *yn gyntaf, a
chyraer lctty i nii yn y lle goreu a wyddost, a'r lle helaethaf i'r meirch ; a
chyraer dithau yr un a fynot o'r meirch, ac aifau gydag ef, yn dâl am dy
wasanaeth a'th anrheg.' ' Duw a dalo iti, arglwydd,' ebe'r llanc, * digon a

94 Y MABINOGION.

fyddai hyny yn dûl am wasanaeth Uawer mwy na'r un a wnaethum i ti.' Ac
aeth y Uanc i'r dref, ac a gymerth y Uetty goreu ac esmwythaf y gwyddai yn y
dref am dano. Wedi hyny, efe a aeth i'r Uys, a'i farch a'i arfau ganddo ; ac a
ddaeth i'r lle yr oedd j'r Tarll, ac a ddy wedodd iddo yr hoU hanes. * A myfi a
âf, arghvj^dd, i gyfarfod y gwr ieuanc, i ddywedyd wrtho am ei letty.' * Dos
dithau,* eb efe, * ac efe a gaiflF groesaw jina, os myn, yn llawen.* A'r gwas a
ddaeth i gyfarfod Geraint, ac a ddywedodd wrtho y cai groesaw a llaweuydd
gan yr larll yn ei lys ei hun. A Geraint nî fynai hyny, eithr a ddcwisai fyned
i'w letty ei hun. Ac efe a gafodd ystafell esmw}i;h, a digon o wellt a dillad
ynddi ; a lle eang esmwyth a gafodd ei feirch, a'r gwas a beris roddi digouedd o
fwyd iddynt. Ac wedi ymddiosg ohonynt, Geraint a ddywedodd wrth Enid,

* Dos di i'r tu aiall i'r ystafell, ac na thyred i'r ochr hon, a galw atat wraig y ty
os myni.' *Mia wnaf. arglwydd,' ebe hi, * fel y dywedi di.' Ar hyny daeth
gwr y ty at Geraint, ac a'i croesawodd. * Ha ! unbcn,' eb efe, * a f\vy teaist ú dy
giniaw ? ' * Do,' eb efe. Yna y dywed y gwas wrtho, * A íynni di ddiod neu
ddim arall cyn dy fyned i ymweled â'r larll?' ' Mynaf, yn wir,' ebe jmtau.
Yna yr aeth y gwas i'r dref, ac a ddaeth a diod iddynt, ac yfed a wnaethant.

* Nis gallaf i beidio cysgu,* ebe Geraint. * le,' ebe'r gwas, * tra byddi di yn cysgu
niinau a fif at yr íarlL* * Dos yn llawen,' ebe yntau, * a thjTed yma drachefn
pan archaf i ti.' A Geraint a gysgodd, a chysgu a wnaeth Enid.

A*r gwas a ddaeth i*r lle yr oedd yr larll ; a'r larll a ofynodd iddo pa le
yr oedd lletly y marchog ; yntau a ddywedodd, *Rhaid i mi fyned i wasanaethu
arno yn yr hwyr.' * Dos,* eb efe, * ac anerch fi ato, a dj^yed y deuaf i ymweled
âg ef yn yr hwyr/ * Mi a wnaf,' ebe'r gwas. A'r gwas a ddaeth pan oedd yu
amser iddyiit ddeffroi. A chyfodi a wnaethant, a chordded allan. A phan fu
amser iddynt gymeryd eu bwyd, hwj^ a'u cymerasant, a'r gwas yn gwasanaethu
arnynt. A Geraint a ofynodd i wr y ty os oedd ganddo gjrfeillion y dymunai
eu gwahodd atynt. * Oes,' ebe yntau. * Dwg hAvynt yma,' eb efe, * i gael
croesaw ar fy nghost i o'r hyn goreu a geir ar werth yn y dref '

A chyfeillion goreu gwr y ty a ddyg efe yno i gymcryd croesaw ar gost
Geraint. Ar hyny, wele jt larll yn dyfod i j'mweled â Geraint, a'i ddeuddeg
marchog urddawl gydag ef A Geraint a gj'fododd i*w groesawu. *Duw a
roddo dda iti,' ebe'r larll. Ac eîstedd a wnaeth pawb jm ol graddau eu han-
rhydedd ; ac j^mddyddan a wnaeth yx larll â Geraint, a gofyn iddo pa ryw
geidded oedd amo. *Nid oes genj^f i,' eb efe, * unrhyw amcan ond gweled y
bj'd, a gwneud rhyw negesau a fo da genyf ' Yna yr larll a edrj'chodd j'n sjrth
ac yn graff' ar Enid ; a diau oedd ganddo na welsai erioed f^rwyn decach na
phrydferthach, ac efe a roddes ei fiyd a'i feddwl arni. ac a ofvnodd i Geraint,

GERAIST AB ERBIN, 95

*A gaf î genyt ti genad i fyned at y fonvyu acw i ymddyddan â hi, gan y
gwelaf ei bod hi wedi ei didoli oddiwrthy t ? ' ' Cci yn llawen,' ebe Geraint.
Ac eíe a ddaetli i'r Ue jt oedd Enid, ac a ddy wedodd, * Ha I forwyn, nid difyr î
ti ydyw y cerdded hwn gj'da'r gwr acw/ * Nid annifyr genyf i gerdded y
ffordd a gerddo yntan,' ebe hi. * Nid oes genyt,' ebe yntau, * na gweÌBÌon na
morwynion i'th wasanaethu.' 'le,* ebe hithau, 'gwell yw genyf i ganlyn y gwr
acw na phe cawn weision a morwynion.* * Mi a roddaf gynghor da i ti,' ebe
yntau, * mi a roddaf fy iarllaeth yn feddiant i ti, a tlirig gyda mi.' * Na fynaf,
rhyngof i a Duw,' ebe hithau, ' â'r gwr acw yr ymgredais i gyntaf erioed, ac a
anwadalaf i oddiwrtho !' * Yr wyt ar fai,' ebe jntau, *os lladdaf i y gwr acw,
nii a'th gaf hyd y mynwyf, ac wedi hynj- mi a'th droaf ym*aith. Ond os o'th fodd
y gwnei dithau a ofynaf, cysondeb trîig}'wydd a fydd rliyngom tra y byddom by w.'
Hithau a íeddj'liodd am yr hyn a ddywedai ef, ac wedi meddwl, hi a benderfyn-
odd roddi cefnogaeth iddo yn ei rj^yg. * Dyma fyddai oreu i ti, unben,' ebe hí,

* fhag iddynt fy nghyhuddo i o anffyddlondeb : tyred yma yforu, a chymer fi
ymaith fel po na wyddwn i ddim am hjmy.' ' Minau a wnaf hyny,' eb efe ; ac
efe a gyfododd ac a aeth ymaith ef a'i wyr. Ac ni ddywedodd hi ddim wrth
Geraînt o ymddyddan y gwr a hi, rhag peri gofal iddo ac aflonyddwch.

Ac yn yr amser, hwy a aethant i gysgu. Ac yn nechreu y nos, cysgu
ychydig a wnacth hi ; ac am haner nos hi a ddeffrodd, ac a roddes aríau Geraint
yn nghyd fel y byddent yn barod i'w gwisgo. Ac yn ofnus a chrynedig, hi a
ddaeth i ymyl gwoly Geraint, ao a ddywedodd yn dawel ac yn araf wrtho,

* Arglwydd, deffro a gwisg am danat. Dyma ymddyddan yr larll â mi, arglwydd,
a'i feddwl ani danat,' a hi a ddywedodd wrth Geraint yr holl ymddyddan a
fuasai rhyngddi a'r larll. Ac er ìnor hdiog wi-thi ydoedd, efe a gymerth ei
rybuddio, ac a wisgodd am dano ; a hi a oleuasai ganwyll fel y gallasai weled i
ymwisgo. * Gad j-na y ganwyll, a pliar i wr y ty ddyfod yma.* Hithau a aeth,
a gwr y ty a ddaeth ato. A Geraint a ofynodd iddo, *A wyddost ti amcan beth
yw fy nyled i ti?' * Ychydig, debygaf i, wrda,' eb efe, *8ydd o ddyled amat i
mi.* * Beth bynag yw'r ddyled,* ebe Geraint, * cymer yr un-ar-ddeg march a'r
arfau hyn yn ei le.' * Duw a dalo iti, arglwydd,' eb efe, * ond ni threuliais i
amat ti werth un o'r arfau.' * Pa waeth,' ebe Geraint, * ti a fyddi gyfoethocach
o gymaint a hyny. Ha ! wr, a ddeui di i'm cyfarwyddo allan o*r drefî'

* Deuaf. yn Uawen,' ebe yntau, * a plia ffordd yr wyt ti yn bwriadu myned?'
'Ffordd wah«anol i'r un y daetlium i'r dref y dymunwn fyned.* A gwr y lletty
a*i hebryngodd ef gan belled ag y mynai. Yna Geraint a barodd i'r forwyn
gymerj'd y rhagor o'i flacn ; a hithau a'i cymerth, ac a aeth rhagddi.

A gwr y ty a ddychwclodd adref ; a chydag iddo gyrhaedd y ty, dyma y

96 y MABINOGION.

t

twrw mwyaf a glywsai erioed yn dyfod am ben y ty. A phan edrychodd allan,
efe a welai bedwar ugain marchog yn llawn aifog o amgylch y ty. a'r larll Dwrm
yn eu harwain. * Pa le y mae'r marchog sydd yma? ' ebe'r larll. * Myn dy law
di,' ebe'r gwr, *efe a aeth oddiyma er's meityn.' *Paham, filain,' eb efe, *y ga-
<iewaÌ8t iddo fyned hob fynegi i mi î * * Arglwydd,' ebe yntau, * ni orchymynaist
di hyny ; onîde, nis gadawswn iddo.* * Pa ffordd, debygi dî, yr aeth ef ? * * Nis
gwn,' ebe jmtau, * ond iddo gymeryd yr heol fawr.* Yna troi penau eu meirch a
wnaethaut hwythau i'r heol fawr, a gweled a chanlyn ol traed y meirch nes y
daethant i'r brif-ffordd. A phan welodd y forwyn oleuni dydd, hi a edrychodd
yn ol ac a welai darth a niwl mawi- yu nesu tuag atynt. A phiyderus ydoedd
am hyny, gan dybied fod yr larll a'i hi yn dyfod ar eu hol. A hi a welai farchog
yn ymddangos o'r niwl. * Myn fy nghred/ ebe hi, * pe lladdai ef fyfi, gwell y w
gerìjí fy angau o'i law ef, na gweled ei ladd ef heb ei rybuddio. * Arglwydd,'
ebe hî, *oni weli di y gwr acw yn dy ymlid, a llawer o wyr eraill gydag ef ? *
* Gwelaf,' ebe ef, *ac er amled y perais iti dewi, ni thewi di.' Yna efe a droes'ar
y marchog ; ac yn yr ymosodiad cyntaf, efe a'i bwriodd i'r llawr o tan draed ei
farch. A thra parhaodd yr un o'r pedwar ugaîn marchog, efe a fwriodd bob un
ohonynt i'r llawr ar yr ymosodiad cyntaf. Ac o oreu i oreu y deuent ato oddi-
eithr yr larll ; ac yn ddiweddaf oU y daeth yr larll ato. A thori gwaewffon a
wnaethant, a thori yr ail. Yna Geraint a droes amo, ac a'i tarawodd a'i waew-
ffon yn nhewder ei darian, nes yr hoUtodd y darian, ac y torodd yi' holl arfau ar
gjrfer yr ergyd, ac nes oedd yntau tros bedraiii ei farch i'r llawr, ac mewn perj^gl
am ei fywyd. A Geraint a neshaodd ato, a chan dwrf traed ei farch, yr larll a
ddadlewygodd. * Arglwydd,' eb efe, dyro dy nawdd.' A Geraiut a roes nawdd
iddo. A chan mor galed oedd y ddaear lle y syrthiasant, a thosted yr ergydion
a gawsant, ni ddiangodd yr un o'r gwyr heb g\vymp briwedig, chwerwdost, ac
angeuol gan Geraint.

A Geraint a gerddodd rhagddo ary brif-ffordd yr oedd arnî; a'r forwyn
yn cadw ei rhagor. Ac yn agos iddynt, hwy a welent y dyffryn tecaf a welsai
neb erioed, ac afon fawr yn y dyffryn, a phont a welent ar yr afon, a'r brif-ffordd
oedd yn myned dros y bont Ac uwchlaw y bout, a thu draw i*r afon, gwelent
dref gastellog decaf a welsai neb erioed. Ac wrth neshau at y bont, Geraint a
welai wr jn dyíod ato trwy fyrgoed bychain a thewion, ar farch mawr, uchel,
ymdaîAwastad a hywedfalch. * Ila! farchog,' ebe Geraint, *o ba le y deui di?'
» Mi a ddeuaf o'r dyffryn isod,' ebe yntau.' ' Ila ! wr,' ebe Geraint, * a ddywedi di
i mi pwy biau y dyffryn teg hwn a'r dref gastellog acw?* *Dywedaf yn Uawen,'
ebe yntau, * Gwiffert Petit y gelwir ef gan y Ffrancod, a'r Brenin Bychan gan y
Cymry.' * I'r bont acw yr af i,' ebe Geraint, * ac i'r brif-ffordd o dan y dref.'

GERAINT AB ERBIN. 9?

'Na ddos,' ebe'r marchog, * ar eî dir ef y tu draw i'r bont ; canys y mae'n rheol
ganddo na ddaw raarchog ar ei dir os na fyn ymladd âg ef/ • Rhyngof i a Duw/
ebe Geraint,*mi a gerddaf fy ffordd fy hun er hyny/ •Tebycaf yw genyf i,'
ebe'r marchog. *08 felly y gwnei, y coi gy wilydd a gwarth yn dâl am dy
ryfyg.' A Geraint a gerddodd y ffordd y bwriadai cyn hyny, ac nid y ffordd
oedd yn arwaîn i'r dref o'r bont a gerddodd, eithr y ffordd oedd yn arwain i dir
caled, garw, uchel ac amlwg. Ac fel y r oedd ef yn cerdded felly, gwelaî farchog
yn dytod ar ei ol ar gadfarch cadamdew, balch ei gerddediad, camlydan, bron-
eang, ac ni welsai erioed wr llai nag ef ar farch. A chyflawnder o arfau oedd ar
ei farch ac yntau. Ac wedî goddiweddyd Geraint, ef a ddywedodd wrtho, *Dywed
unben, ai mewn anwybudaeth yute o ryfyg y ceisi di ddwyn fy mraint oddiamaf
a thori fy rheol ? ' * Ni wyddwn i/ ebe Geraint, ' fod y fiordd hon yn gauedig i
neb.' * Gwyddet,' ebe yntau, * a thyred gyda mi i'r llys i wneuthur iawn i mi.'
•Naddeuaf, myn fy nghred,' ebe Geraint, * nid awn i lys dy arglwydd, os nad
Arthur yw dy arglwydd.' ' Myn llaw Arthur,' eb efe, • mi a fynaf iawn genyt^
neu fy ngorchfygu.'

Ac yn y fan a'r lle ymladd a wnaethant. Ac yswain îddo a ddaeth i'w
wasanaethu ef hefo'r gwaewffyn fel y torai hwynt. A dymodiau celyd, tost, a
roddai y naill i'r llall, nes y collodd y tarianau eu hoU liw.^ Ac annheg oedd i
Geraint ymladd âg ef gan mor fychan ydoedd, ac mor anhawdd cael craff amo,
a chaleted y dyrnodiau a roddai yntau. Ac ni ddiffygîasant hwy er hyny, nes y
dygwyd y meirch ar eu gliniau ; ac yu y diwedd, Geraint a'i bwriodd ef ar ei
ben i'r Ilawr. Yna ymflustio a wnaethant ar eu traed, a dymodiau oyflym, tost-
ddrad, cadarnchwerw, a roddai y naill i*r Ilall, nes tyllu eu helmau, a malurio eu
paeledau (shdlcaps) a chwilfriwio eu harfau, ac nes oedd eu Uygaid yn colli eu
goleuni gan chwys a g^vaed. Ac o'r diwedd, Geraint a Udiodd, ac a alwodd ei
hoU nerth ato, ac a ddyrchafodd ei gleddyf yn gyflym, chwym, a digotus, ac a*i
tarawodd ar ei ben ddyraod tost, angeuol, Ilym-wenwynîg. garw, chwerw, nes y
torodd hoU arfau y pen, a'r croeu, a'r cig, ac onid archoUwyd yr asgwm, ac hyd
nes oedd cleddyf y Brenin Bychan yn mhen eîthaf y maes oddiwrtho. Ac yna
efe a ddeisyfodd, er Duw, am nawdd Geraint a'i dragaredd. * Ti a gei nawdd,*
ebc Geraint, * er na buost na theg na moesgar i mi ; ond rhaid i ti fod yn
bleidiwr i mi, apheidio dyfodi'm herbyn eilwaith; a dyfod i'm cynorthwyo, o8
clywi íod taro arnaf.' *Mi a wnaf hyny'n Uawen,' eb efe; a rhoddes ei Iw ar
hyny. * Tithau, arglwydd, a ddeui di gyda rai i'r Uys acw. i fwrw dy ludded

^ Lliwio Tarianau. — Yr oeád yn arferiad gan Farchogion Urddol liwio ea tarianau, a
dodi arnynt liiniau gwahanol greaduriaid ac adar, a'u gorcuro yn gywraiu ac ysplenydd. Â dygai
ambeil un ddarlun o*i gariadferch ar wyneb ei darian.

98 Y MABINOGION.

a'th flinder oddiarnat. * Na ddeuaf, rhyngof i a Duw/ eb efe.

Yna G^vifiFert Petit a sylwodd ar Enid, a gofidus oedd ganddo weled un
cyn foneddigeiddied a hi yn y fath drallod. Ac efe a ddywedodd wrth Geraînt.,
* Arglwyd d yr wyt ar fai na chymerit ychydig orphwys ac esmwythder ; canys,
os cyfarfyddi lî chaledi yn y cyflwr yma, ni bydd yn hawdd i ti ei orfod.'
Eithr Geraint ni fynai ond cerdded rhagddo, ac a esgjnçdd ar ei farch yn
boenus a gwaedlyd, a'r forwyn yn cadw y rhagor o'i flaen.

A hyry a gerddasant tua choed a welent heb fod yn nepell oddiwrthynt ;
a*r gwres oedd yn fawr, ac aifwisg Geraîut, oherwydd y chwys a'r gwaed, oedd
yn gl}Tiu wrth ei gnawd. Ac wedi dyfod i'r coed, efe a safodd o dan bren er
gochel y gwres, a mwy poenus oedd ei ddoluriau yn awr na phan y cafudd
hwynt. A*r forwyn a safai o tau bron arall. Ac ar hyny, hwy a glywent
udgyrn a chynhwrf ; sef oedd hyny, Arthur a'i lu wedi dyfod i lawr i'r coed.
A phan oedd ef yn meddwl pa ffordd yr elai er cu gocliel hwynt, canfuwyd ef
gan bedestyr (jjedeatriaìi), a gwas y Distain (steward) j^doedd. Ac efe a ddaeth
at y Distain, ac a ddywedodd wrtho iddo weled y cyfryw ddyii ag a welsai yn y
coed. Yna'r Distain a barodd gyfrwyo ci farch, ac a gymerodd eî waewfíbn a'i
darian, ac a ddaethi'rfan yr oedd Gcraint. 'íla! farchog,' eb efe, 'beth a wnei
di yma?' ' Setyll o dan y pren oer,* ebe yntau, 'er gochel y brwdaniaeth a'r
gwres.' * Beth yw dyben dy daith, a phwy wyt ti ? ' * G weled y byd, a myned
y fíbrdd y mynwyf.' * le,' ebc Cai, * tyrcd gyda mi i ymweled ag Arthur, yr hwn
sydd yn agos yma.' *Na ddeuaf, rhyngof i a Duw,' ebe yntau Geraint. *Rhaid
iti ddyfod,' ebe Cai. A Geraint a adwaenai Cai, er na adwaenai Cai mo Geraint.
A Chai a ymosododd arno goreu y gallai ef. A Geraint a ddigiodd, ac a'i taraw-
odd â cliledr ei waewfFon, ond ni fynai wneuthur dini gwaeth iddo na hyny.

A Chai a gyfododd yn wyllt ac ofuus, ac a esgynodd ar ei farch, ac a
ddaeth i'w letty. Oddi^'no efe a aetli i babell Gwalchmai. ' Ha I wr,' eb efe
WTth Gwalchuìai, * mi a glywais gan un o'r gweision ei fod wedi gweled yn y
coed uchod farchog archolledig, ac arfau briwedig am dano. Ac os gwnai di yn
iawn, ti a âi i edrych a'i gwir hynj^' * Nis gwaetli genyf i pe'r awn,' ebe
Gwalchniai. * Cymer, gan hyny, dy farch,' ebe Cai,' a phetli o'th arfau, canys
mi a glywais nad yw ef addfwyn iawn wrth y neb a ddel ato.' Gwalchmai
a gymerth ei waewflbn a'i darian, ac a esgynodd ar ei farch, ac a ddaeth hyd i'r
lle yr oedd Geraint. *IIa! farchog,' cb efe, 'pa beth ydyw'r cerdded sydd
arnat ? ' * Cerdded wrth fy mhlcser, er mwyn gweled y byd.' * A ddywedi di
imi pwy ydwyt, neu a ddeui di i ymweled âg Arthur, yr hwn sydd yn agos
yma?' 'Ni chyfeillachaf â tlii, ac nid af i ymweled âg Arthur.' Ac efe a
adwaenai Gwalchmai, ond Gwalchmai nis adwaenai ef. * Ni bydd imi dy adael,'

GERAINT AB ERBIN. 99

ebe Gwalchraai, * nes gwybod pwy ydwyt ; * ac efe a ymosododd arao, ac a'î

tarawodd â'i waewffon yn ei darian nes oedd y Uafn yn chwilfriw, a*r ddau farch

ben yn mhen. Yna Gwalchmai a edrychodd yn graff arao, ac a'i hadnabu.

•Ochl Geraint,' eb efe, *aitydisydd yma?' * Nid Geraint wyf i,' ebe yntau.

' Geraint — rhyngof i a Duw,' ebe Gwalchmai, a thaith ynfyd a thraenus ydyw

hpn genyt.' Ac efe a edrychodd o'i gylch, ac a ganfn Enid ; ac a fu groesawgar

a llawen wrthi. *Geraint,' ebe Gwalchmai, *tyred i ymweled âg Arthur, dy

arglwydd a'th gefnder.* * Na ddeuaf,' ebe yntau, * nid wyf i'n gymhwys i

ymweled â neb.* Ar hyny, wele un o'r gweision yn dyfod ar ol Gwalchmai i

siarad âg ef. Ac yn ddiarwybod i Geraint, efe a sisialodd wrth y gwas ac a'i

gyrodd i fynegu i Arthur fod Geraint yno'n archolledig, a bod golwg draanaidd

arao, ac na ddeuai i ymweled âg Arthur. * Deisyf ar Arthur,' eb efe, ' neshau

ei babell i'r ffordd, gan na ddaw efe i ymweled âg ef o'i fodd ; ac nad hawdd

ydyw ei orfodi yn y sefyllfa y mae ynddi.' A'r gwas a ddaeth at Arthur, ac a

ddywedodd hyny wrtho. Yntau a symudodd ei babell i ymyl y ffordd. A'r

forwyn a lawonychodd yn ei chalon am hyn. A Gwalchmai a ddaeth at Geraint

ar hyd y ffordd lie yr oedd Arthur yn pabellu a'i weision yn codi eu pebyll yn

ystlys y ffordd. * Arglwydd,' ebe Geraint,' * henffych well.' * Duw a roddo dda

iti,' ebe Arthur, *a phwy vfyt ti?' * Geraint,' ebe Gwalchmai, *yw hwn ac o'i

fodd nid ymwelsai ef â thi.' * le,' ebe Arthur, * wedi dyrysu y mae.' Ar hyny,

Enid a ddaeth i'r Ue yr oedd Arthur, ac a gyfarchodd well iddo. * Duw roddo dda

iti,' ebe Arthur, * disgyned un o'r gweision hi i lawr ; ' ac un olionynt a wnaethant

hyny. * Och I Enid,' ebe Arthur, * pa gerdded y w hwn ? ' * Nis gwn i, argl-

wydd,' ebe hi,' * ond mai gweddus ydyw i mi gerdded y ffordd y cerddo yntau.'

* Arglwydd,' ebe Geraint, * trwy dy genad, ni a awn ymaith.' * I ba le yr ewch

chwi? ' ebe Arthur, ' ni elli di fyned yn awr, os nad âi i orphen dy angau.' * Ni

âd ef i mi ei wahodd,' ebe Gwalohmai. * Efe a âd i mi,' ebe Arthur, 'ac heblaw

hyny, nid â ef oddiyma nes y bo iach.' * Goreu fyddai genyf i,' ebe Geraiut,

*pe gadewit i ni fyned ymaith.' *Na adawaf, rhyngof i a Duw,' ebe Arthur.

Yna efe a barodd aiw morwyn i gymeryd Enid a'i dwyn i ystafell Gwenhwyfar.

A llawen a fu Gwenhwyfar wrthi, a'r gwragedd oll, a diosg ei marchogwisg, a

rhoddi gwisg arall am dani. Ac Arthur a alwodd ar Cadyrieith, ac a archodd

iddo godi pabell i Geraint a'r meddygon, a darpar digon o bobpeth fel y gofynid

ìddo. A Chadyrieîth a wnaeth yn ol yr archiad ; ac a ddygodd Morgan Tud a'i

ddysgybUon at Geraint

Ac yno y bu Arthur a'i lu agos i fisyn meddyginiaethu Geraint. Ae wedi

cryfhau a ^ella, Geraint a ddaeth at Arthur, ac a ofynodd genad i fyned

jmaith. * Nis gwn i a wyt ti'n iach eto,' ebe Arthur. * Ydwyf yn wir, arglwydd,'
2

100 Y MABINOGION.

ebe yntau. * Ni chredaf dydi am hyny nes gweled y meddygon a fu gyda thi/
Ac efe a ddanfunodd am y meddygon ato, ac a ofynodd a oedd hyny yn wir.

* Gwir, arí'lwydd,' ebe Morgan Tud. A thranoeth, Arthur a ganiataodd iddo
fyned ymaith ; ac yntau a aeth i orphen ei daith. A'r dydd hwnw, Arthur a
symudodd oddiyno. A Geraint a barodd i Enid gerdded o'r blaen, a cliadw ei
rhagor fel y gwnai cyn hyny ; a hithau a gerddodd, ac a ddilynodd y brif-ftbrdd.
Ac fel yr oeddynt yn ymdaith felly, clywent y waedd fwyaf croch yn agos
iddynt. * Saf di yma,' eb efe, * minau a âf i ediych ystyr y waedd hon.' * Mi a
wnaf,' ebe hi. A myned a wnaeth yntau, a dyfod i lanerch yn agos i'r ffbrdd,
ac ar y llanerch, efe a welai ddau farch, un â chyfrwy gwr, a'r Uall a chyfrwy
gwraig arno, a marchog a'i arfau am dano yn farw ar lawr; ac uwch ei ben, gwelai
forwynwraig ieuanc, a gwieg farchogol am dani, ac yn llefain. * Ha I unbenes,*
ebe Geraint, * beth a ddigwyddodd i ti ? * * Cerdded yma yr oeddym,' ebe hi,
*myfi a'r gwr a garwn fwyaf ; ac wele! daeth tri chawr o gewri atom, ao yn
gwbl ddiachos, ec heb un math o degwch, hwy a'i lladdasant ef.' * Pa ffordd yr
aethant hwy?' ebe Geraint. *Ar hyd y ffordd fawr j^na,' ebe hi. Yntau a
ddaeth at Enid. * Dos,' eb efe, * at yr unbenes sydd i lawr yna, ac aros fi yna
nes y dychwelaf.' * Trist oedd ganddi iddo beri hyny ; ond hi a aeth at y
forwyn, a chalonrwygol oedd gwrando ar ei gwylofain; ac yr oedd yn sîcr na
ddeuai Geraint byth yn ol." Ac ar ol y cewri yr aeth yntau, a'u goddiweddyd ;
a niwy oedd pob un ohonynt na thri o wyr ; a chlwppa (clnb) mawr oedd ar
ysgwydd pob un. Yntau a ruthrodd ar un ohonynt, ac a'i gwanodd á'i waew-
ffon trwy ei berfedd; ac efe a dyncdd ei waewffon o hwnw, ac a wanodd un
arall trwyddo hefyd. Ond y trydydd a droes arno, ac a'i tarawodd a'i glwppa
nes hollti ei darian, ac ysigo ei ysgwydd, ac ail agor ei hen friwiau nes oedd ei
waed yn colli oll. Beth a wnaeth yntau, ond tynu ei gleddjf a rhuthro arno a'i
daro â dyrnod tostlym, didrugaredd, angerddoldrud, yn ngwartliaf ei ben, nes yr
holltodd ei ben a'i wddf hyd y ddwy ysgwydd, ac y Iladdwyd yntau. A'u
gadael yn farw felly a wnaeth, a dyfod hyd i'r Ile yr oedd Ei.id. A phan
welodd efe Enid, syrthiodd yn farvv i'r Ilawr oddiar ei farch. Torcalonus, ucheJ,
ac arswydus, oedd y waedd a roddes Enid. A hi a safodd uwch ei ben yn y
man y cwympasai. Ac ar hyny, wele larll Lumwris, a'i lu, yr hwn a glybu y
waedd o'r ffordd fawr gerilaw, yn dyfod i'r Ile. A'r larll a ofynodd i Enid,
' Ha ! unbenes, pa beth a ddigwyddodd i ti ? ' * Och I wrda,' ebe hithau, * Iladd-
wyd yr unig ddyn a gerais erioed, neu a garaf byth.' *Pa bcth a ddaifu i

* tithau eb efe wrth y llall. ' Lladdwyd y gwr a garwn,' ebe hithau hefyd. * Pa
beth a'u Iladdodd hwynt?' eb efe. 'Cewri,' ebe hono, *aIaddodd y gwr a
gaiwn i fwyaf. A'r marchog arall a aeth ar eu hol, ac fel y gweli di y daeth efe

GERAINT AB ERBIISÍ. 101

oddiwi-thynt, a'i waed yn colli yn ddifesur ; a thebyg yw genyf/ ebe hi. * na
ddaeth yntau oddiwrthynt hwy heb ladd rhai neu'r cwbl ohonynt.' A'r iaríl a
beris gladdu y niarchog a adewsid yn farw. Eithr efe a dybiai fod peth bywyd
yn Geraint eto ; ac a barodd ei dwyn gydag ef yn nihlyg ei darian ac ar elor,
er gweled a fyddai ef byw. A'r ddwy forwyn a ddaethant i'r llys. Ac wedi eu
dyfod i'r Uys, dodwyd Geraint ar elor wely gerllaw bwrdd uchel oedd yn y
neuadd. A diosg gwisgoedd teithio a wnaeth pawb ond Enid ; a'r iarll a
ddeisyfodd arni hithau wneud hyny. * Na wnaf, rhyngof i a Duw,' ebe hi.

* Ha ! unbenes,' ebe yntau, * na fydd mor drist/ * Anhawdd yw fy nghynghori i
liy»^y/ ©be hi. ' Mi a ymddygaf tuag atat fel na bo achos i ti fod yii drist, pa un
bynag ai byw ai marw a fydd y marchog acw. Y mae yma iarllaeth dda, a thi
a gei hono i'th feddiant ; a minau gyda hi. A bydd di lawen a hyfiyd bellach.*
' Fy nghyfles i Dduw, na byddaf lawen tra byddwyf byw mwyach,' ebe hi.

* Tyred i fwyta,' eb efe. * Na ddeuaf rhyngof i a Duw,' ebe hi. * Deui, rhyngof
inau a Duw,' ebe yntau ; ac efe a'i tynodd o'i hanfodd gydag ef at y bwrdd, ac
a archodd lawer gwaith iddi fwyta. * Fy ngliyflFes i Dduw,' ebe hi, * na fwytaf
oni fwytao y gwr sydd ar yr elor acw.' * Ni elli di gyflawni hyny ysy waeth/
ebe'r larll, *y mae'r gwr acw yn farw eisioes.' 'Mi a brofaf ei alhi,' ebe hi.
Yna efe a gynygiodd gwpanaid o ddiod iddi, ac a ddywedodd, * Yf y gwpanaid
hon, ac fe fydd gwell dy synwyr.' * Mefl imi,' ebe hi, * os yfaf i ddiod nes yr yfo
yntau.' * le,' cbe'r larll, * waeth imi fod yn hagr wrthyt nag yn anhagr ; ac efc a
roddos fonclust iddi. Ilithau a gododd waedd fawr, aruchel, a thost, nes yr
oedd ei gwylofain yn uwch yn awr nag o'r blaen ; a meddwl yr ydoedd pe
buasai Geraint yn fy w na chawsai hi ei bonclustio felly. Ac wrth ei gwaedd,
dadebrodd Geraint o'i lewyg, ac a gyfododd yn ei eistedd, ac a gafodd o hyd
i'w gleddyf yn mlilyg y darian ; ac efe a ruthrodd i'r lle yr oedd yr larll, ac a
roes iddo ergyd eiddiglym, tostwenwynig, a chadarufiurf. ar warthaf ei ben nes
yr lioUtodd ei ben, a'r bwrdd a ataliodd ei gleddyf. A hwy oll, gan adael y
byrddau, a fíbisant allan. Ac nid ofn y gwr byw oedd fwyaf arnynt ; ond
gweled dyn marw yn cyfodi i'w lladd.

Yna Geraint a edrychodd ar Enid, a daeth dau ofid arno; un ydoedd eî
gweled wedi colli ei lliw a'i gwedd ; a'r Uall, gwybod ei bod hi ar yr iawn. * Ar-
glwyddes,' eb efe, * a wyddost ti pa le y mae ein meirch ni?' * Gwn, arglwydd,'
ebe hi *pa le yr aeth dy farch di, nis gwn pa le yr aeth y llall. I'r ty acw yr
aeth dy farch di.' Yntau a aeth i'r ty, ac a ddygodd ei farch allan. Yna efe a
esgynodd ar ei farch, ac a gododd Enid oddiar y llawr ato, ac a gerddodd ymaith
rliagddo. Ac ymdaith yr oeddynt rhwng dau wrych ; a'r nos oedd yn gorfod ar
y dydd. Ac wele ! rhyngddynt a'r awyr ar eu hol, gwelent beledyr gwaewfiyn,

■ j I ^mamm'mmmÊ^tmmmimmfmm^m^mmm^t^m'^^^ammmm^mf^mmmmmtmm^mm^^mmmmmt^^^

102 Y MABINOUION.

a chly went dwrf meîrch a Bwn llu yn dyfod. * Mi a gly waf rai yn dyfod ar ein
hol/ eb efe, * a mi a'th roddaf di dros y gwrych.' Ac felly y darfo. Ar hyny,
wele farchog yn cyrchu ato, ac yn gostwng ei waewffon. Pan welodd Enid hyny,
hi a lefodd, * ! unben, pwy bynag ydwyt, pa glod a gei di am ladd dyn marw t *

* Och I Dduw,' ebe yntau, * ai Geraint yw ef ? ' * le, rhyngof i a Duw,' ebe hi, * a
phwy wyt tithau?' *Myfi yw y Brenin Bychan,* ebe yntau, *yn dyfod i'th gyn-
orthwyo, canys mi a glywais dy fod mewn helbul. A phe gwnelsit fy nghynghor
i, ni fuasit wedi cyfarfod â'th ofîd.* *Ni ellir dim,' ebe Geraint, *WTth yr hyn a
fyno Duw ; er y daw llawer o dda o gynghor.' * le,' ebe'r Brenin Bychan, * mi a
roddaf gynghor da i ti eto. Tyred gyda mi i lys daw [mab-yn-ngliyfraith] fy
chwaer sydd yn agos yma, i gael dy feddyginiaethu â'r cyffyriau goreu yn y
deyrnas.' * Awn yn Uawen,' ebe Geraint. A march un o ysweiniaid y Brenin
Bychan a roddwyd i Enid. Dyfod rhagddynt a wnaethant i lys y Barwn, a
llawen a fuwyd wrthynt, ac ymgeledd a gawsant a chroesaw. Dranoeth y bore,
aed i ymotyn meddygon ; a hwy a ddaethant mewn byr amser. A Geraint a
feddyginiaethwyd, nes ydoedd yn holhach. A thra buwyd yn ei feddyginiaethu,
y Brenin Bychan a barodd gyweirio arfau Geraint, onid oeddynt cystal ag y
buont erioed. A phythefnos a mis y buont yao.

Yna y dywed y Brenin Bychan wrth Geraint, * Ni a awn tua'm llys inan
yn awr, i orphwys ac i gymeryd esmwythdra.' * Pe da genyt ti,' ebe Geraint,

* ni a deithiwn un diwrnod eto, ac a ddychwelwn drachefn.' * Yn llawen,' ebe*r
Brenin Bychan, * cerdda dithau.' Ac yn ieuenctyd y dydd, hwy a gychwynasant.
A hyfrytach a llawenach y teithiodd Enid gyda hwy y dydd hwnw nag erioed.
A hwy a ddaethant i'r ffordd fawr ; ac i le yr ydoedd yn gwahanu yn ddwy.
Ac ar hyd un ohonynt, gwelent wr ar draed yn dyfod tuag atynt, A Gwiffert
a ofynodd iddo o ba le y deuai.' * Dyfod, yr yd^^^f,' ebe jntau, * o negesau yn
y wlad.' * Dywed,' ebe Geraint, * pa ffordd yw yr oreu o'r ddwy hyn imi ei
chymerydt* 'Goreu i ti gymeryd hon,* ebe yiitau, * os cymeri y Uall, ni ddeuî
di byth yn ol. Isod y mae gwrych o niwl, ac yn hwnw y mae chwareuon Iledrith-
iol (enchanted games), a pha ddyn bynag a aeth yno, ni ddaeth byth yn ol
drachefn. A llys Owain larll sydd yno. Ac ni chaiff neb lettya yn y dref;
rhaid iddynt fyned ato ef i'r llys.' *Rhyngof i a Duw,' ebe Geraint, * ar hyd y
ffordd isod yr awn ni.' A hono a gerddasant, nes y daethant i'r dref. Ac yn y
lle hoffaf a thecaf ganddynt yn y dref y cymerasant letty. Ac íel yr oeddynt
felly, wele was ieuanc yn dyfod atynt ac yn cyfarch gwell iddynt. * Duw a
roddo dda iti,' ebynt hwythau.' * Ha ! wyrda,' eb efe, * pa ddarpar a wnewch
chwi yma ? ' * Darpar lletty,' ebynt hwythau, * i lettya heno.' * Nid yw yn
ddefod gan y gwr a biau y dref adael i foneddigion a ddelont yma lettya ond

GERÂINT ÄB ERBIN.

105

yn ei lys ef ei him, A dowch ohwithau i'r llys.' ' Awn yn Ilawea,* ebe Geraint
A hwy a aethant gyda'r gwas, a chroeeawgar a fuwyd wrthynt yn y llys. A'r
larll a ddaeth ì'r neuadd i'w derbyn, ac a barodd hulio y byrddau. Ao ymolchi
a wnaethant, a njyned i eistedd, Ac fel hyn yr eìsteddent : Geraint ar un ochr
i'r larll, ao Emd ar yr ochr arall ; ac yn nesaf i Enid y Brenin Byohan, a'r
larlIeB yn nesaf i Geraint ; a phawb wedi hyny yn ol ei anrhydedd. Yna
Geraint a feddyhodd am y chwareu, a thybiodd na chaì ef fyned i'r ohwaren ;
ac achoB hyny. efe a beídiodd a bwyta. Yna'r larll a eylwodd ar Geraint rc a
debygai mai rhag ofu myned i'r chwareu yr oedd Geraint yn peidio bwyta; ac
yr oedd yn ddrwg ganddo ei fod wedi gwneuthur y chwareuon hyny erioed, pe
na buaaai ond rhag ofn colli gwaa cystal a Geraint. A phe gofynoBai Gcraint ara
ddileu y chwareu am byth, efe a wnaethaî hyny yn llawen. Yna y dywedodd
yr larll wrth Geraiut. ' Paham yr wyt ti raor ddyataw. unben, ao yn peidio
bwyta? Oe petruso yr ydwyt yn nghylch myned i'rchwareu, ti a gai nad elych,
ac nad el dyn o'th anrhydedd di byth iddynt.' ' Duw a dalo iti,' ebe Geraint,
' ond ni fynaf î ond myned i'r chwareuon, a ohaol fy nghyfarwyddo pa ffordd ì
fyned iddynt.' ' Üs goreu genyt ti hyny, ti a'i ceí yn Ilawen,' ebe'r larli
' Goreu yn wir,' ehe yntau, A bwyta wnaethant ; a digonedd o wasanaeth, ac
amlder o anrhegion, a Iluosogrwydd o wîrodau, a gawsant. Ac wedi darfod
bwyta, cyfodi a wnaethant; a Geraint a alwodd ara ei farch a'i arfau, ac a
wiagodd ara dano ac ara ei farch a'r holl nifer a ddaethant gydag ef nes dyfod i
ymyl y gwrych. Ac nid oedd is y gwrych a welynt na'r fan uwchaf a welynt
yn yr awyr ; ac ar bob pawl oddieithr dan, a welynt yn y gwrych, yr oedd pen
gwr, Ac aml iawn oedd y polion yn y gwrych a thrwyddo. Yna y dywed y
y Brenin Bychan, ' A gaiff ueb fyned gyda'r unben, namyn ef ei hun î ' ' Na
chaiff,' ebe Owain, ' Pa gyfeirîad,' ebe Geraint, 'y deuir iddoî' 'Nis gwn i,'
ebe Owain, ' namyn y cyfeiriad a tyni, a hawsaf genyt fyned.

Ac yn eofn a dibetrUB, Geraint a aeth rbagddo i'r niwi Ao wedi gadael
y niwl, efe a ddaeth i berllan fawr, a Ilanerch a welai yn y berllan, A phabell o
BÌdan coch a welai yu y üanerch, a drwa y babell a welai yn agored, ac afallea
oedd ar gyfer drws y babell, Ac ar gẁr o'r afallen, yr oedd com canu mawr;
ac efe a ddiegynodd yno, ae a aeth i raewn î'r babcll. Ac nid oedd ya y babell
ond un forwyn, ac eistedd yr ydoedd mewn cadair euraidd; a chadaír arall
gyferbyn â hi yn wag. A Geraint a eisteddodd yn y gadair wag. ' Ha ! unben,'
ebe'r forwyu, ' ni chynghoraf i dydi i eistedd yn y gadair yna.' ' Pabam î ' eb
efe, ' NÌ oddefodd y gwr a biau y gadair yna i neb erioed eistedd ynddi,' ebe
hì. * Pa waeth genyf Ì,' ebe Geraint, ' ei fod yn anfoddlawn i neb eiatedd yn
ei gadair.' Ar hyny, hwy a glywent dwrf mawr o gylch y babell. A Geraint

104

Y MABINOGION.

a edrychodd beth oedd yn peri y twrf. Ac oddîallan efe a welai farchog ar
gadfarch fiFroenlydan, awyddfawr, esgyrnbraflf, a chwnsallt {rohe) dau haner
am dano ac ain ei farch, a digonedd o arfau o dan hyny. * Dywed, unben,* eb
efe wrth Geraint, * pwy a archodd i tî eistedd yna/ * Myfi fy hun,' ebe yntau.
* Cani oedd i ti fy nghywilyddio a'm gwarthruddo gymaint a hyn,' eb efe ; ' *a
chyfod di oddiyna i wneuthur iawn imi am dy annghymendod/ A Geraint a
gyfododd. Ac yu y fan a'r lle, ymladd a wnaethant; a thori to o waewflyn, a
thori yr ail do, a thori y drydedd do ; a dymodiau caledchwerw, cyflymdrud, a
Toddai y naill i'r llall. Ac yn y diwedd, Geraint a lidiodd; ac a yspardynodd ei
farch. ac a ruthrodd arno, ac a'i tarawodd yn nghaderuid ei darian, nes yr
holltodd hi, ac yr aeth pen ei waewflbn yntau i arfwisg ei wrthwynebydd ; ac
oni thorodd yr holl genglau, ac onid oedd yntau yn ngwysg ei ben tros bedrain
ei farch ar lawr, bellder o hyd gwaewfíbn Geraint a'i fraich. * Och I arglwydd,'
eb efe, ' dyro îmi dy nawdd, a thi a gei y peth a fyni.' * Ni fjiiaf i,* ebe
Geramt, * ond na bo yma by th y chwareu hwn eto, na'r gwrych niwl, na'r hud a
Uedrith.* * Ti a gei hyny yn llawen, arglwydd,' eb efe. ' Pâr dithau,' ebe
Geraint, * i'r niwl fyned ymaith o'r lle.' * Cân di y corn acw,' ebe j-ntau, * a'r
awr y ceni di ef, aifí' y niwl ymaith o'r lle. Ac oni chenir. ef gan y marchog a'm
bwriodd i, nid aifí' y niwl byth oddiyma.' A thrist a gofidus oedd Enid yn y lle
yr ydoedd gan oi gofal am Geraint. Yna Geraint a ddaeth, ac a ganodd y com.
A'r awr y rhoddes ef y sain gyntaf ynddo, y niwl a aeth ymaith. Yna y daeth
y cwmni yn nghyd, a thangnefeddwjd pob un ohonynt ti'u gilydd. A'r nos
hono, yr larll a wahoddodd Geraint a'r Brenin Ijychan i aros gydag ef ; a bore
dranoeth ymwahanasant. A Geraint a ddaeth i'w gyfoeth ei hun, ac a wlad-
ychodd yno ar ol hyny yn llwyddianus ; a'i filwriaeth a'i wychder yn dwyn
clod ac edmygedd i Enid ac yntau o hyny allan.

YSTORI CILHWCH AC OLWEN ;

NEÜ,

HANES Y TWRCH TRWYTH.

[Nid 068 un amheuaeth uad aralleg, neu alegori, ydyw y Fabinogi gynbyrfus a hynod hon* o'r
Bardd yn ymhwedd & Natur. Y blaenaf yn cael ei gynrychioli gan Cilb wcli, a'r olaf gau
Olwen. Y mae enwau y prif gymeriadau ynddi yn anhysbyB i hanesyddiaeth , ac yn
fwy gwedduB i ddynodi rhyw egwyddor neu ddrycbfeddwl neillduol nag yn enwau neu
syfenwau ar bersonan unigol. Sonia tua digoa am wyr enwog mewn banesyddiaeth
fel ag i roddi i'r rhamint synfawr y poaiblrwydd ei bod yn ddilys. Bemir fod Oilhwch
AC Olwen yn un o'r rhai hynaf, os nid yr hynaf oll, o'r Mabinooion, aoy mae mor
wreiddiol, fel nad oes mewn un iaitb arall hyd y gwyddis ddim cyffelyb iddi].

ClLYDD fab Celyddon Wledig^ a fynai wraig gymhwys; a'r wraig a fynodd
oedd Goleuddydd ferch i Anlawdd^ Wledig. Ac wedi i*r wlad gael ei gwledd,
hi a weddiodd ar iddynt gael etifedd ; a mab a gawsant trwy weddi y wlad.
Ac o'r awr y beichiogodd Goleuddydd, hi a aeth yn wyllt, ac nid aroeaî mewn
ty anedd. Eithr pan ddaeth awr ei thymp ati, daeth ati hefyd ei hiawn bwyll.
Yna hi a aeth i'r mynydd lle yr oedd meichîad (swineherä) yn cadw cenfaint o
foch. A chan ofn y moch y cafodd hi ei thymp. A*r meichiad a ddygodd y
mab i'r Llys, a galwyd ef ClLHWOH, am ei gael mewn gwâl hwch. Er hjmy,
boneddigaidd oedd y mab, a chefnder i Arthur ydoedd ; ac efe a roddwyd allan
i'w fagu.

Wedi hyny, clafychu a wnaeth mam y mab, sef Goleuddydd ferch
Anlawdd Wledig, a galw ei gwr ati, a dywedyd wrtho, * Marw a fyddaf i o*r
clefyd hwn, a gwraîg arall a fyni dithau. Ac yn awr, rhodd Duw ydyw gwraig ;
ond drwg fyddai i ti, er hyny, wneud cam â dy íab. Gan hyny, archaf i ti na
chymerot wraig nes gweli fieren a dau flodeuyn ami yn tyfu ar fy medd.' Ac

1 Owledig. — Brenin, tywysog, neu wr yn Uywodraethu gwlad.

2 Anlaicdd. — Dywedir yn y Brutiau mai merch i Ánlawdd oedd Eigr, mam Ârtbur.
Fel hyn yr oedd pertbynaB rhwug Cilhwch ac Árthur.

10« Y MABINOGION.

addaw a wnaeth yntau. Yna hi a barodd iddo drwsio y bedd bob blwyddyn fel
na thyfai dim amo. A bu farw y frenhinea A gyru'r gwas bob bore a wnai'r
brenin i edrych a dyfai dim ar y bedd. Ac yn mhen saith mlynedd, efe a íui-
nghofiodd yr liyn a addawsai i'r frenhines,

Ac un diwmod, yr oedd y brenîn yn hela, ao efe a ddaeth at y gorddlan^,
er gweled y bedd a gwybod os gallai ef wreîca ; a mieren a welai ar y bedd. A
phan ei gwelodd, efe a gymerodd gynghor pa le y cai wraig. Ebe un o'r cyng-
horwyr, * Mi a wn am wraig dda a chymhwys i ti, sef yw hono gwraig Doged
Frenin.* A phenderfynasant ei chyrchu ; a lladd y brenin a wnaethant, a gor-
eegyn ei dir ; a dwyn ei wraig, a'r unig íerch oedd iddi, gyda hwynt,

Ac im diwraod, aeth y wraîg allan i rodio, ac a ddaeth i dŷ hen wrach -^
oedd yn y dref, heb ddant yn ei phen ; ac a ddy wedodd wrthî, * Ha I wiach, a
ddywedi di, er mwyn Duw, y peth a ofynaf itiî Pa le y mae plant y gwr a'm
lladrataodd i trwy drais? ' Ebe'r wrach, * Nid oesplant iddo.' Ebe'r frenhînes,
* Gwae finau, fy nyfod at wr diblant.* * Ni raid iti hyny/ ebe'r wrach, * y mae
darogan y caîff ef etifedd ohonot ti, ac nid o arall. Hefyd, na fydd drist, canys
y mae iddo un mab.'

A'r wraig a ddychwelodd adref yn llawen, ac a ddywedodd wrth ei
chymhar, * Paham yr wyt ti yn celu dy blant rhagof i?' Ebe'r brenin, * Nis
gwnaf hyny yn hwy.' Ac efe a ddanfonodd genhadau at y mab i'w ddwyn i'r
Uya A*i lysfam a ddywedodd wrtho, * Da a fyddai iti gael gwraig, a merch
sydd i mi deilwng o'r gwr goreu yn y byd.* A'r mab a ddywedodd nad oedd
efe mewn oedran gwreica eto. * Mi a dyngaf dynged i ti,' ebe hi, * na bydd i
ti orwedd wrth ystlys gwraig hyd nes cei Olwen ferch Yspaddaden Pencawr.'
A gwrido a wnaeth y mab, ac aeth serch at y forwyn i bob aelod o hono, er nas
gwelsai hi erioed. A*i dad a ofynodd îddo, * Ha I fab, pa ddrwg sydd araat ti,
pa beth a ddarfu i tî î ' ' Fy llysfam,' ebe yntau, * a dyngodd imi na chaf wraig
byth hyd oni chaf Olwen ferch Yspaddeden Pencawr.' * Hawdd iti gael hyny,'
ebe'i dad, * Arthur sydd gefnder i ti. Dos at Arthur, i gael tori dy wallt,' a
gofyn gyfarwyddyd ganddo.'

A'r mab a gychwynodd ar farch, penllwyd, gaflgyfyug, camgragen,
pedwar gauaf oed. A ffrwyn o aur dolenog oedd ganddo yn mhen y march, a
chyfrwy o aur gwerthfawr amo. Yn ei law yr oedd dwy waewffon arian

1 Corddlan. — Yr hen air Cymraeg am fynwent. Dichon mai llygriad ydyw o corpMan.

2 Doged. — Rheatrir yr anffodus Doged {(yda'r Saint Cymreig, a dywedir mai efo a
sefydlodd Llanddoged, yn Nylfryn Conwy. Mab ydoedd i Cedig ab Ceredig, ac oddiwrth yr olaf
y gelwid sir Aberteifí gynt yn Ceredigion. Blodeuai yn y 6ed ganrif.

' Tori dy WaUt — Arwydd o berthynaa a chyfeillgarwch.